Tuy nhiên việc ứng dụng phần mềm Imindmap 5 để xây dựng sơ đồ tư duy vào dạy học nói chung và trong giảng dạy địa lý ở trường phổ thông nói riêng chưa được áp dụng rộng rãi.. Nhận thức đ
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Toàn cầu hóa đang là xu thế phổ biến trên thế giới hiện nay, cùng với nó là cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật đã làm cho lượng thông tin bùng nổ mạnh mẽ, nhân loại khám phá ra nhiều tri thức mới, đồng thời thế hệ sau càng phải ghi nhớ nhiều hơn lượng tri thức tích lũy Tuy nhiên, việc ghi nhớ tri thức hiện nay đối với học sinh các cấp học đang trở nên quá tải , học sinh phải ghi nhớ rất nhiều loại kiến thức thuộc các lĩnh vực khác nhau Điều đó khiến cho học sinh cảm thấy chán nản và áp lực với công việc học tập
Thực tế cho thấy, dạy học Địa lí ở nhiều trường THPT vẫn chưa thực sự giúp cho học sinh phát triển tư duy khi học Địa lý, vẫn là những cách ghi nhớ máy móc, nội dung dạy thiên về những kiến thức lý thuyết, mô tả, trình bày
Sơ đồ tư duy là một công cụ rất hữu ích trong học tập, mang lại hiệu quả cao cho người học Hiện nay sơ đồ tư duy đang được ứng dụng rộng rãi trong cuộc sống, góp phần rèn luyện năng lực tư duy, nâng cao hiệu quả học tập cho người học
CNTT có vai trò rất quan trọng trong dạy học địa lí Máy vi tính, Internet và các phần mềm dạy học tiện ích đã hỗ trợ tốt việc thiết kế bài giảng như MapInfo, Excel, Encarta, The world Atlas… Giáo viên khai thác được nhiều kiến thức từ bản đồ, tranh ảnh, bảng biểu để phục vụ giảng dạy, gây hứng thú phát huy được tính tích cực, chủ động ở người học Trong đó phần mềm Imindmap 5 giúp phát triển năng lực tư duy logic, khả năng phân tích tổng hợp, học sinh hiểu bài, ghi nhớ lâu
Tuy nhiên việc ứng dụng phần mềm Imindmap 5 để xây dựng sơ đồ tư duy vào dạy học nói chung và trong giảng dạy địa lý ở trường phổ thông nói riêng chưa được
áp dụng rộng rãi Phần lớn đội ngũ giáo viên ở trường phổ thông chưa hình thành được những kỹ năng cơ bản trong việc xây dựng sơ đồ tư duy bằng phần mềm này
Nhận thức được tình hình trên, với mong muốn nhỏ bé góp phần vào việc nâng cao hiệu quả học tập môn Địa lý cho học sinh ở trường phổ thông và tích lũy kinh
nghiệm trong việc nghiên cứu khoa học, tôi đã lựa chọn đề tài: “ phương pháp xây dựng sơ đồ tư duy bằng phần mềm Imindmap 5 và sử dụng trong dạy học địa lý lớp 11- BCB ” làm đề tài nghiên cứu.
Trang 22 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục tiêu nghiên cứu
- Xây dựng sơ đồ tư duy với phần mềm Imindmap 5
- Nghiên cứu khả năng ứng dụng của phần mềm Imindmap 5 trong dạy học địa lý ở trường phổ thông
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
-Nghiên cứu, tìm hiểu xây dựng SĐTD ( sơ đồ tư duy) sử dụng phần mềm Imindmap 5
-Nghiên cứu sách giáo khoa địa lý 11, soạn một số giáo án xây dựng SĐTD có ứng dụng phần mềm Imindmap 5
-Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm xác định tính khả thi và hiệu quả của việc xây dựng SĐTD sử dụng phần mềm Imind map 5 trong dạy học địa lý lớp 11- ban cơ bản
3 Giới hạn đề tài
-Đề tài tập trung nghiên cứu cách xây dựng sơ đồ tư duy bằng phần mềm Imindmap
5 và ứng dụng của nó vào việc giảng dạy địa lý trong chương trình địa lý lớp 11
- ( học kỳ 2 )
4 Lịch sử nghiên cứu
- Liên quan đến đề tài có một số tài liệu và văn bản như sau:
+ Phương pháp thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học Địa lý lớp 10– BCB nhằm rèn luyện năng lực tự học cho học sinh” –Tác giả Lê Thị Trang lớp 08 SDL + Trần Thị Đào ( 2007-2011) : Phương pháp xây dựng và sử dụng sơ đồ Grap trong dạy học địa lý lớp 12-ban cơ bản nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong quá trình dạy học
5 Phương pháp nghiên cứu
5.1 Phương pháp lý thuyết
5.2 Phương pháp khảo sát, điều tra thực tế
5.3 Phương pháp thực nghiệm
B PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I : CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
Trang 31.1 Vai trò của công nghệ thông tin trong dạy học địa lý
Trên thế giới, các chính sách mới về đổi mới giáo dục được xây dựng dựa trên tiền đề và triển vọng của tích hợp CNTT một cách có hiệu quả vào dạy học Ở Việt Nam, việc ứng dụng CNTT trong giáo dục được quan tâm chú trọng
Hiện nay một trong những công cụ hữu ích được sử dụng nhiều và đạt hiệu quả cao là chiếc máy vi tính Trong giáo dục máy vi tính được sử dụng như một phương tiện dạy học hiện đại vì những tính năng như:
Máy vi tính có khả năng cung cấp thông tin dưới nhiều hình thức phong phú như: kênh chữ (ký tự, chỉ số), kênh hình (biểu đồ,bản đồ,tranh ảnh, băng hình) và âm thanh Máy vi tính còn có khả năng mở rộng hình thức biểu diễn thông tin, tăng cường khả năng trực quan hóa tài liệu, là phương tiện dạy học hấp dẫn và hữu hiệu đối với giáo viên và học sinh
Máy vi tính còn là công cụ dạy học có ưu thế trong các phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm
Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy – học nói chung và trong địa lý nói riêng đóng vai trò quan trọng trong việc phát huy tính tích cực ở người học Việc áp dụng công nghệ thông tin, đặc biệt là một số phần mềm hữu ích chuyên dùng sẽ làm thay đổi nội dung , phương pháp của thầy trong dạy học
1.2 Sơ đồ trong dạy học địa lý
1.2.1 Khái niệm sơ đồ
Sơ đồ là hình vẽ thể hiện được những đặc điểm chủ yếu nhất về cấu trúc và mối quan hệ bên trong của các sự vật, hiện tượng
1.2.2 Phân loại sơ đồ
- Sơ đồ cấu trúc
- Sơ đồ quá trình
- Sơ đồ địa đồ học
- Sơ đồ logic
1.3 Sơ đồ tư duy
1.3.1 Sự ra đời và phát triển của sơ đồ tư duy ( SĐTD )
- Socrate (469 – 399, TCN)
- Aristote (384 – 332, TCN)
Trang 4- Khái niệm sơ đồ tư duy của Tony Buzan :
Tony Buzan đã nghiên cứu và giới thiệu Bản đồ Tư duy (Mind map) vào cuối thập niên 60 của thế kỷ XX
1.3.2.Khái niệm sơ đồ tư duy
Sơ đồ tư duy hay còn gọi là bản đồ tư duy, lược đồ tư duy…… được phát minh
bởi Tony Buzan là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức,…bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết được liên kết và sắp xếp toả tròn quanh từ khóa hay ý trung tâm Sơ đồ tư duy là một phương pháp đồ họa thể hiện ý tưởng và khái niệm
1.3.3 Cấu trúc của sơ đồ tư duy
Một cách điển hình sơ đồ tư duy (SĐTD) có cấu trúc
như sau: Chủ đề trung tâm -> Nhánh chính -> nhánh
phụ cấp 1… nhánh phụ cấp n
Bốn kết cấu chính I, II, III, IV trong sơ đồ tư duy
phía bên được gọi nhánh chính Sơ đồ tư duy này có
bốn nhánh chính vì nó có bốn tiêu đề phụ Số tiêu đề
phụ là số nhánh chính
1.3.4 Ý nghĩa của sơ đồ tư duy trong dạy học địa lý
- Sơ đồ tư duy (SĐTD) có thể áp dụng trong rất nhiều lĩnh vực của cuộc sống, đặc biệt là trong quá trình giảng dạy và học tập ở nhà trường , SĐTD có ý nghĩa rất quan trọng :
+ Logic, mạch lạc giúp người học nắm bắt kiến thức nhanh, hiệu quả
+Trực quan, dễ nhìn, dễ hiểu, dễ nhớ
+Giúp hệ thống hóa kiến thức: Giáo viên sử dụng SĐTD để hệ thống kiến thức một cách khoa học và logic, nội dung bài học được thể hiện trên bản đồ một cách trực quan
mà không bị bỏ sót ý
+ Nhìn thấy “ bức tranh” tổng thể mà lại chi tiết SĐTD hỗ trợ người học hệ thống hóa tất cả các thông tin liên quan một cách đơn giản
1.4 Giới thiệu chung về phần mềm Imindmap 5
1.4.1 Những tính năng của phần mềm Imindmap 5
Trang 5a Cài đặt, khởi động
Cilck download chương trình
http://c199868.r68.cf1.rackcdn.com/imindmap5_windows_trial_5.2.exe
Crack:
http://download692.mediafire.com/okmr8qf1meag/g04dqqpsbv3l5l2/iMindMap.5.3.Cr k.rar
Xem Video hướng dẫn tại:
http://www.youtube.com/watch?v=z8vesKgyaBE&feature=player_embedded
*Khởi động phần mềm:
Click đúp chuột vào biểu tượng chương trình imindmap 5 trên màn hình Destop hoặc vào menu Start -> all programs -> imindmap
b Giới thiệu các cửa sổ làm việc
- Cũng giống như Microsoft Office (Excel, Word, PowerPoint), phần mềm Imindmap 5 bao gồm các cửa sổ làm việc chính như: File, Home, Insert, Fomat, Design, Review, Tools…
1.4.2 Các ứng dụng chức năng chính
a Tạo sơ đồ mới:
a.1) Tạo biểu tượng cho “Chủ đề trung tâm” (Central Idea):
- Click chột vào nút New
- Click chọn 1 hình nền cho Central Idea
- Central Idea xuất hiện trên bản đồ
a.2) Chỉnh sửa Central Idea:
+Thay đổi tiêu đề: Click đúp chuột vào Central Idea, gõ tiêu đề mới vào rồi gõ Enter + Định dạng cho tiêu đề:
Click chuột vào Central Idea để chọn, sau đó lần lượt nhấn chuột chọn Font chữ, cỡ
chữ, kiểu chữ, màu sắc cho chữ trên thanh công cụ Formatting
+ Thay đổi hình nền:
Click nút phải chuột vào Central Idea, rồi chọn Edit Central Idea.Trong hộp thoại
Open, chọn tập tin hình rồi click nút Open
+ Di chuyển:
Click chuột vào Central Idea để chọn
Trang 6(khi Central Idea đang được chọn sẽ có hình chữ nhật màu xanh bao xung quanh), xuất hiện mũi tên đen 4 chiều, giữ chuột trái, di chuột đến vị trí cần đặt
+ Thay đổi kích thước : Để thay đổi kích thước chủ đề trung tâm ta nhấn chọn chủ
để Dùng chuột kéo một trong 8 hình chữ nhật xanh nhỏ xung quanh Central Idea để
thay đổi
a.3) Thêm nhánh (branch) vào sơ đồ:
+ Thêm nhánh mới:
Có 2 loại nhánh đó là nhánh trơn (Branch) và nhánh có hộp văn bản (Box Branch).
Để tạo nhánh, trước hết ta chọn loại nhánh muốn tạo, sau đó chọn Chủ đề trung tâm, chọn nút đỏ ở tâm, giữ chuột trái kéo ra hướng muốn tạo nhánh, một nhánh mới sẽ được tạo ra
+ Thêm tiêu đề cho nhánh: Ban đầu nhánh chưa có tiêu đề Để thêm tiêu đề, ta Click
đúp chuột vào nhánh,gõ tiêu đề vào rồi gõ enter
+ Thay đổi hình dạnh nhánh:
Để thay đổi hình dạng của nhánh ta click để chọn nhánh Khi đó, trên nhánh sẽ xuất hiện 4 hình tròn nhỏ màu xanh Ta sẽ dùng chuột kéo các hình tròn này
Lưu ý: Ở vòng tròn cuối của nhánh ta kéo vòng tròn xanh bên ngoài (con trỏ chuột có hình 4 mũi tên) chứ không kéo vòng tròn đỏ bên trong
+ Thay đổi màu của nhánh và vị trí tiêu đề:
Sau khi chọn nhánh, ta sử dụng các nút trên thanh công cụ Formatting để thay đổi
màu của nhánh hoặc vị trí tiêu đề
+ Xóa nhánh: chỉ cần click chuột chọn nhánh rồi gõ phím Delete.
+ Thêm phần nội dung cho nhánh:
Click chọn nhánh rồi click vào nút Note trên thanh công cụ Branch Bên phải màn
hình sẽ xuất hiện vùng soạn thảo để ta soạn nội dung cho nhánh Cách soạn thảo trong vùng này tương tự như trong Word
+ Thay đổi độ dài của nhánh: Để thay đổi độ ngắn dài của nhánh ta nhấn chuột vào
nhánh, chọn nút tròn xanh di chuột trái để dịch chuyển nút đó sang vị trí khác sau đó nhấn chuột vào nút tròn đỏ, xuất hiện mũi tên đen 4 chiều, kéo nhánh dài ra hoặc co ngắn lại
+ Tạo nhánh con cho 1 nhánh:
Trang 7Để tạo nhánh con cho 1 nhánh, ta làm tương tự như khi tạo nhánh cho Contral Idea.
Nhưng ta thực hiện trên vòng tròn đỏ ở đầu nhánh
b Xuất sơ đồ ra:
- Click chọn menu File, chọn Export, rồi chọn Image Thay đổi các tùy chọn cho phù hợp rồi click nút Export Hộp thoại Image xuất hiện cho phép ta đặt tên tập tin và chỉ
định nơi lưu tập tin
1.4.3.Vai trò của việc ứng dụng phần mềm Imindmap 5 trong việc xây dựng sơ
đồ tư duy
- Việc sử dụng phần mềm Imindmap 5 trong việc xây dựng SĐTD cho phép thay đổi cũng như lưu giữ ý tưởng một cách nhanh chóng Khả năng lưu giữ thông tin lâu hơn
Có rất nhiều ưu điểm trong việc xây dựng SĐTD so với việc lập một SĐTD vẽ bằng tay
- Với giao diện đẹp mắt và bóng bẩy như Office 2007, truy cập nhanh chóng bằng các phím chức năng Dễ dàng sử dụng các mẫu sơ đồ, chế độ xem nhiều sơ đồ, các cảnh báo dự án và công cụ lọc giúp nâng cao các chiến lược
- ImindMap 5 có thể kết nối với nhiều nguồn dữ liệu như :Microsoft Office (Excel, Word, PowerPoint )
1.5.Hiện trạng sử dụng phần mềm Imindmap 5 trong việc xây dựng sơ đồ tư duy vào dạy học địa lý ở trường phổ thông.
1.5.1 Quan điểm của giáo viên về sử dụng sơ đồ tư duy có sử dụng phần mềm Imindmap 5 trong dạy học Địa lý lớp 11 –ban cơ bản
Qua phiếu điều tra và trao đổi với GV chúng tôi thấy rằng:
- Đối với việc thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy bằng phần mềm Imindmap 5 trong dạy học Địa lý 11 ở trường phổ thông 98 % GV cho rằng đây là việc làm cần thiết Đa phần các GV đều cho rằng “phần mềm Imindmap 5” có rất nhiều ưu điểm trong việc xây dựng SĐTD, truyền tải nội dung kiến thức, thu hút, lôi cuốn học sinh
- Việc xây dựng sơ đồ tư duy và sử dụng trong dạy học địa lý lớp 11- ban cơ bản
được đa số các giáo viên sử dụng Tuy nhiên việc sử dụng một số phần mềm hỗ trợ như Imindmap 5 chưa được biết tới nhiều, mức độ thiết kế và sử dụng SĐTD có sự hỗ trợ của phần mềm Imindmap 5 rất khác nhau
1.5.2 Quan điểm của học sinh đối với việc học tập bằng SĐTD thông qua phần mềm Imindmap 5.
Trang 8Qua phiếu điều tra chúng tôi thấy rằng:
- Khi được học Địa lý bằng SĐTD, đặc biệt lại được xây dựng bằng phần mềm Imindmap 5, HS thấy thích thú
- Đa số học sinh cho rằng việc sử dụng SĐTD trong dạy học Địa lý là rất cần thiết
1.6 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh lớp 11
1.6.1 Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi
- Học sinh lớp 11, thường ở độ tuổi 15 – 16, đây là lứa tuổi mà về mặt tâm sinh lí phát triển mạnh Các em đã gần như hoàn thiện về mặt thể chất và nhân cách Cơ thể phát triển mạnh và dần đi vào ổn định Sự tự ý thức phát triển cao, giao tiếp với bạn bè , phát triển tư duy lý luận khoa học, óc sáng tạo và phê phán
1.6.2 Đặc điểm hoạt động học tập của học sinh Trung học phổ thông
- Do nội dung và tính chất của hoạt động học tập ở THPT khác và khó hơn nhiều so với THCS nên đòi hỏi HS phải có tính năng động, tính độc lập và tư duy lý luận tốt
HS càng trưởng thành, kinh nghiệm sống càng phong phú
- Thái độ học tập của HS lớp 11 có lựa chọn hơn Ở các em đã hình thành những hứng thú học tập gắn liền với khuynh hướng nghề nghiệp
- Ý thức, thái độ đối với việc học tập ngày càng phát triển , động cơ và mục đích học tập cũng rõ ràng hơn
1.6.3 Đặc điểm hoạt động của sự phát triển trí tuệ
- Đặc điểm tâm lý và nhận thức của HS lớp 11 đã có những chuyển biến mạnh mẽ và tiếp tục hoàn thiện
1.7 Đặc điểm chương trình và sách giáo khoa địa lý lớp 11 – ban cơ bản
1.7.1 Đặc điểm chương trình
a Mục tiêu của chương trình sách giáo khoa lớp 11- BCB
Kiến thức
Kỹ năng
Thái độ
b Nội dung của chương trình sách giáo khoa lớp 11- BKHTN
Bao gồm 2 phần lớn:
Phần 1: Khái quát về nền kinh tế - xã hội của thế giới
Phần 2: Địa Lý kinh tế- xã hội một số nước trên thế giới
c Cấu trúc chương trình
Trang 9Chương trình gồm 35 tiết, 1tiết/ tuần
thuyết
Thực hành
Kiểm tra Phần 1: Khái quát nền kinh tế - xã hội Thế giới 6( tiết) 1( tiết) 1( tiết)
Phần 2: Địa lí khu vực và quốc gia tiêu biểu 15( tiết) 7( tiết) 5( tiết)
1.7.2 Đặc điểm sách giáo khoa Địa lý lớp 11 cơ bản
a Đặc điểm kênh chữ.
b Đặc điểm kênh hình
c Cách thức trình bày
1.7.3 Những thuận lợi và khó khăn của sách giáo khoa Địa lý 11 cơ bản với việc thiết kế và sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học địa lý
a Thuận lợi
- Kênh chữ và kênh hình được trình bày rõ ràng, súc tích, cô đọng, có định lượng kiến thức vừa phải, số lượng sơ đồ trong sách giáo khoa nhiều, điều đó giúp GV thuận lợi trong việc giảng dạy
- Có những bài có thể sử dụng gần như toàn bộ sơ đồ tư duy để minh họa, làm rõ Đây chính là điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng SĐTD phù hợp với nội dung của bài học
b Khó khăn:
- Việc thiết kế và thành lập SĐTD trong dạy học cũng không phải là công việc dễ
dàng, nó phải tìm tòi, chọn lọc những nội dung phù hợp và sử dụng các SĐTD phù hợp Bên cạnh đó việc thiết kế SĐTD cũng cần phải có thời gian, dụng cụ, in ấn tốn kém…
CHƯƠNG II : PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG SƠ ĐỒ TƯ DUY BẰNG PHẦN MỀM IMINDMAP 5 VÀ SỬ DỤNG TRONG GIẢNG DẠY ĐỊA LÝ LỚP 11 -BCB
2.1 Những yêu cầu, nguyên tắc cần đảm bảo khi xây dựng sơ đồ tư duy bằng phần mềm Imindmap 5 và sử dụng trong giảng dạy địa lí lớp 11 – Ban cơ bản.
* Đối với Giáo Viên:
- Người GV phải nắm vững và thường xuyên áp dụng các phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy kết hợp với việc sử dụng SĐTD
- GV phải nắm vững nội dung của từng mục, từng bài học và khả năng áp dụng, xây dựng SĐTD trong quá trình giảng dạy
Trang 10- GV cần có những hiểu biết sâu sắc về SĐTD, lợi ích của việc sử dụng SĐTD, cách
vẽ SĐTD, SĐTD với phần mềm Imindmap 5 để có thể vận dụng vào từng bài giảng, từng nội dung dạy học cụ thể
* Đối với Học sinh
- Bản thân HS phải không ngừng cố gắng, nỗ lực trong việc lĩnh hội tri thức
- Tham gia tích cực vào quá trình, hoạt động lên lớp của GV
2.2 Phương pháp xây dựng sơ đồ tư duy với phần mềm Imindmap 5
-GV cần cung cấp cho HS những kiến thức cơ bản về SĐTD, lợi ích của việc sử dụng SĐTD trong quá trình học tập
- GV có thể giới thiệu cho HS một số phần mềm dạy học tiện ích đã hỗ trợ tốt việc thiết kế bài giảng như MapInfo, Excel, Encarta, đặc biệt một số phần mềm trong việc xây dựng SĐTD như: Mindjet MindManager Pro, phần mềm Imindmap 5
- GV dùng SĐTD như một công cụ, một phương tiện dạy học trên lớp, trong quá trình dạy GV vẽ mẫu các SĐTD trên lớp, dạy cho HS các bước vẽ và các yêu cầu khi
vẽ SĐTD
2.2.1.Nguyên tắc thiết kế
Có thể chia làm hai nhóm nguyên tắc là: nguyên tắc kỹ thuật và nguyên tắc bố trí
a Nguyên tắc kỹ thuật
* Nhấn mạnh:
* Liên kết:
* Mạch lạc
* Tạo phong cách riêng
b Qui tắc về cách bố trí
- Trình tự phân cấp :
- Trình tự đánh số
2.2 2 Các bước thiết kế sơ đồ tư duy với phần mềm Imindmap 5
Dưới đây là 7 bước thành lập Bản đồ Tư duy do Tony Buzan giới thiệu
(1) Bắt đầu từ trung tâm ( Central Idea)
(2) Dùng một hình ảnh hay bức tranh cho ý tưởng trung tâm
(3) Luôn sử dụng màu sắc