Dai cuong Trai Dat

Khái ni Ӌm vӅ quy luұWÿӏDÿӟi: Quy luұWÿӏDÿӟi là quy luұWKuQKWKjQKFiFÿӏDÿӟi cӫD7UiLĈҩWWKHRYƭÿӝ tӯ xích ÿҥo tӟi hai cӵc vӟi sӵ giҧm dҫn nhiӋWÿӝ, trên mӛLÿӟi có sӵ WKD\ÿәi nhiӋWÿӝ và thӡi

Trang 1

0өFOөF 1

/ӡLPӣÿҫX 4

3KҫQ 5

7әQJTXDQYӅ7UiLĈҩW 5

1 6ӵKuQKWKjQK7UiLĈҩW 5

2 +uQKGҥQJYjNtFKWKѭӟFFӫD7UiLĈҩW 8

a +uQKGҥQJ 8

b Kích th ѭӟW7UiLĈҩW 8

3 +uQKWKiLEӅPһW7UiLĈҩW 8

4 0ҥQJOѭӟLWӑDÿӝWUrQ7UiLĈҩW 9

7ӯWUѭӡQJFӫD7UiLĈҩWODEjQYjEҧQÿӗ 10

6 6ӵELӃQÿәLEӅPһW7UiLĈҩW 11

3KҫQ 13

&ҩXWU~FFӫD7UiLĈҩW 13

&ҩXWU~FWURQJ7UiLĈҩW 13

&ҩXWU~FQJRjLYjWUXQJJLDQFӫD7UiLĈҩW 13

3KҫQ 17

1KӳQJTX\OXұWFKXQJFӫD7UiLĈҩW 17

1 4X\OXұWÿӏDÿӟL 17

a Khái QLӋPYӅTX\OXұWÿӏDÿӟL 17

b &iFKӋTXҧÿӏDOêFӫDVӵYұQÿӝQJWӵTXD\TXDQKWUөFFӫD7UiLĈҩW 17

b1: VӵÿLӅXKzDQKLӋWÿӝQJj\ÿrPYjQKӏSÿLӋXQJj\ÿrP 17

E*LӡWUrQ7UiLĈҩWYjÿѭӡQJFKX\ӇQQJj\TXӕFWӃ 18

E/ӵF&RULROLWWUrQEӅPһW7UiLĈҩW 19

c 6ӵFKX\ӇQÿӝQJFӫD7UiLĈҩWTXDQK0һW7UӡL 20

G%ӭF[ҥ0һW7UӡLWUrQ7UiLĈҩW 20

Trang 2

H6ӵFKX\ӇQÿӝQJFӫD0һW7UӡLYjFiFKLӋQWѭӧQJ[ҧ\UDWUrQ7UiLĈҩW 22

H6ӵFKX\ӇQÿӝQJFӫD0һW7UӡLJLӳDKDLFKtWX\ӃQ 22

H6ӵWKD\ÿәLFiFWKӡLNuQyQJOҥQKWURQJQăPKLӋQWѭӧQJQJj\ÿrPGjLQJҳQNKiF nhau: 23

H&iFPDWURQJQăPQKӏSÿLӋXPDYjGѭѫQJOӏFK 25

H&iFYjQKÿDLFKLӃXViQJYjQKLӋWWUrQ7UiLĈҩWVӵKuQKWKjQKFiFÿӟLÿӏDOêFӫD7UiL ĈҩW 25

H6ӵELӇXKLӋQFӫDTX\OXұWÿӏDÿӟL 28

4X\OXұWÿLDSKLÿӟL 31

D.KiLQLӋP 31

E1JXӗQQăQJOѭӧQJWURQJ OzQJÿҩWFӫDTXiWUuQKSKLÿӏDÿӟL: 31

c +ӑFWKX\ӃWNLӇXWҥRPҧQJYjVӵELӇXKLӋQFӫDTX\OXұWSKLÿӏDÿӟL 31

c11KӳQJQpWFKӫ\ӃXFӫDKӑFWKX\ӃWNLӇXWҥRPҧQJ 31

c26ӵELӇXKLӋQFӫDTX\OXұWSKLÿӏDÿӟL 32

&ĈӝQJÿҩWYjQ~LOӱD 33

3 4X\OXұWVyQJWULӅX 40

a 6ӵYұQÿӝQJFӫDKjQKWLQKÿ{L7UiLĈҩW± 0һW7UăQJYjKLӋQWѭӧQJVyQJ WULӅX« 40

b 0ӕLTXDQKӋFiFFKX\ӇQÿӝQJTXD\FӫD7UiLĈҩW0һW7UăQJ0һW7UӡLYjÆP ± DѭѫQJOӏFKÈĈ{QJ 42

+RҥWÿӝQJWәQJKӧSFӫDTX\OXұWÿӏDÿӟLYjSKLÿӏDÿӟLWәQJOmQKWKӇWӵQKLrQ 43

D+RҥWÿӝQJWәQJKӧSFӫDFiFTX\OXұWÿӏDÿӟLYjSKLÿӏDÿӟL 43

b &iFWәQJOmQKWKәWӵQKLrQ 44

3KҫQ 45

&ҧQKTXDQVLQKWKiLWUrQ7UiLĈҩW 45

1 Khái quát vӅFҧQKTXDQWUrQ7UiLĈҩW 45

2 ĈӏQKQJKƭDOêWKX\ӃWFҧQKTXDQVLQKWKiL: 45

3 1ӝLGXQJFѫ EҧQFӫDOêWKX\ӃWFҧQKTXDQVLQKWKái: 45

a /êWKX\ӃWFҧQKTXDQ 46

Trang 3

E/êWKX\ӃWKӋVLQKWKiL 47

4 6ӵWKӕQJQKҩWYӅOmQKWKәFӫDFҧQKTXDQYjKӋVLQKWKiLWURQJFҧQKTXDQVLQK WKiLVӵUDÿӡLFӫDOêWKX\ӃWFҧQKTXDQVLQKWKiL 48

3KҫQ 51

NѭӟFWUrQ7UiLĈҩW 51

3KҫQ 54

TѭѫQJODL7UiLĈҩW 54

7jLOLӋXWKDPNKҧR 60

Trang 4

7UiLĈҩWFyYDLWUzQKѭWKӃ QjRÿӃQÿӡi sӕng cӫa mӛi chúng ta và làm thӃ QjRÿӇ bҧo

vӋ 7UiLĈҩt?

7UiLĈҩt là ngôi nhà chung cӫa mӛLFRQQJѭӡLOjQѫLORjLQJѭӡi và muôn vұt sinh

sӕng, là mҽ hiӅQQX{LGѭӥQJFK~QJWDQKѭQJVӵ hiӇu biӃt cӫa chúng ta vӅ 7UiLĈҩt

còn quá ít ӓLYjFKѭDWKұWÿҫ\ÿӫ Vì vұ\PjWURQJÿӡi sӕQJKjQJQJj\FK~QJWDÿm

vô tình hӫy hoҥLÿLQJ{LQKjFKXQJҩ\YjÿDQJSKҧi gánh chӏu nhӳng hұu quҧ nһng nӅ

nhѭEӋnh tұt, hҥn hán, ONJOөt,

QuyӇn giáo trình này sӁ cung cҩp cho các bҥn sinh viên nhӳng thông tin vӅ 7UiLĈҩt

và vӅ nhӳng gì chúng ta cҫn phҧLOjPÿӇ bҧo vӋ sӵ sӕng quý báu trên hành tinh này

Trong quá trình viӃt mһF G ÿm cӕ gҳng rҩt nhiӅu QKѭQJ NK{ng trách khӓi nhӳng

thiӃu xót, vì vұy rҩt mong sӵ góp ý cӫD FiF ÿӗng nghiӋp và các bҥQ VLQK YLrQ ÿӇ

quyӇn giáo trình này ngày càng hoàn thiӋQKѫQ[LQFKkQWKjQKFҧPѫQ

Kӻ sѭ7Uҫn Thӏ Mӻ Nhung

Trang 5

7әQJTXDQYӅ7UiLĈҩW

1 S ӵ KuQKWKjQK7UiLĈҩt

7UiLĈҩt, Mһt Trӡi, MһW7UăQJYjFiFYuVDRWUrQEҫu trӡi tӯ ÿkXPjFy"Ĉk\OjFkX

hӓLÿmÿѭӧFORjLQJѭӡi quan tâm tӯ rҩWOkXQKѭQJWuPUDÿѭӧc câu trҧ lӡLÿ~QJWKuFKR

ÿӃn tұn ngày nay thұt chҷng phҧi dӉ dàng gi!

Arixtot cho rҵQJ 7UiL Ĉҩt, Mһt Trӡi, MһW 7UăQJ FiF QJ{L VDR ÿӅu có hình cҫu và

7UiLĈҩt là tâm cӫDYNJWUө, mӑi thiên thӇ ÿӅXTXD\TXDQK7UiLĈҩt

1ăPQKjWKLrQ YăQKӑFQJѭӡi Ba Lan là &RSHFQLF{QJÿmFKӭng minh rҵng

7UiLĈҩt chӍ là mӝWKjQKWLQKQKѭQKӳng hành tinh khác quay quanh Mһt Trӡi

Ngày nay vӟi nhӳQJSKiWPLQKWURQJOƭQKYӵc vұWOtYjWKLrQYăQYӟi các loҥi thiên

YăQY{WX\Ӄn hoһFNtQKWKLrQYăQ+RSKRQÿһt trên quӻ ÿҥo cách mһWÿҩWKjQJWUăP

cây sӕ, vӟi các kӃt quҧ WKăPGzFiFKjQKWLQKWURQJKӋ Mһt Trӡi bҵng các vӋ WLQKYNJ

trө, chúng ta giҧLWKtFKÿѭӧc phҫn nào nguӗn gӕF7UiLĈҩt

NhiӅu nhà khoa hӑc cho rҵQJ7UiLĈҩt cùng vӟi các thiên thӇ trong hӋ Mһt TrӡLÿѭӧc

hình thành tӯ mӝWÿiPPk\Eөi và khí có rҩt nhiӅXWURQJYNJ trө bao la Phҧi mҩt tӯ 4

ÿӃn 5 tӍ QăPNKӕi vұt chҩt khәng lӗ tӯ ÿiPPk\Qj\Gҫn dҫn lҳng tө lҥi theo trӑng

lӵFYjKuQKWKjQKQrQ7UiLĈҩt, MһW7UăQJFiFKjQKWLQKYjFiFWKLrQWKӇ trong hӋ

Mһt Trӡi ngày nay

Trang 6

Hình 1.1 Các khói b өi phát ra tӯ lӱa

Trong sӕ 8 hành tinh trong hӋ mһt trӡi ( sao thӫ\ VDR NLP 7UiL Ĉҩt, sao hӓa, sao

mӝc, sao thәVDRWKLrQYѭѫQJVDRKҧLGѭѫQJ FKӍ có hành tinh thӭ 3 là hành tinh duy

nhҩWFyQѭӟc, có sӵ sӕng và có bӅ mһt luôn luôn biӃQÿәLĈyOj7UiLĈҩt chúng ta

NӃu tӯ ErQQJRjLYNJWUө QKuQYjRWKu7UiLĈҩt cӫDFK~QJWDFyPjX[DQKOѫPjXGD

trӡi rҩWÿҽp Vì thӃ QJѭӡi ta gӑi 7UiLĈҩWOj³KjQKWLQK[DQK´

Trang 7

Hình 1.2 Các hành tinh trong hӋ Mһt TrӡLVDR'LrP9ѭѫQJ không còn là hành tinh)

HiӋn nay diӋn tích toàn bӝ 7UiLĈҩt nәi trên bӅ mһW7UiLĈҩt (bao gӗm các lөFÿӏa và

ÿҧo) rӝng 149 triӋu km2 chiӃm 29,2% bӅ mһWWUiLÿҩt DiӋQWtFKÿҥLGѭѫQJUӝng 361

triӋu km2 chiӃm 70,8 % bӅ mһWWUiLĈҩt

Phҫn lӟn các lөFÿӏDWUrQ7UiLĈҩWÿӅu tұp trung nhiӅu ӣ bán cҫu bҳc Ӣ ÿk\ÿҩt nәi

chiӃPQѭӟc chiӃm 61%, ӣ bán cҫXQDPQѭӟc chiӃPÿҩt chiӃm 19%

Trang 9

4 M ҥQJOѭӟi tӑDÿӝ WUrQ7UiLĈҩt

ĈӇ [iFÿӏnh vӏ trí mӑLÿӏDÿLӇPWUrQ7UiLĈҩt ngѭӡLWDTXLÿӏnh mҥQJOѭӟi tӑDÿӝ ӣ

WUrQ7UiLĈҩt

- Ĉѭӡng thҷng nӕi hai cӵFÿLTXDWkPFӫD7UiLĈҩt gӑi là trөFWUiLÿҩt

- Vòng tròn lӟn nhҩt cӫD7UiLĈҩt nҵm trong mһt phҷng vuông góc vӟi trөc quay và

SKkQFKLD7UiLĈҩt ra hai bán cҫu (nӱa cҫX OjÿѭӡQJ[tFKÿҥo

- Nӱa cҫu có cӵc bҳc là nӱa cҫu bҳc gӑi là bán cҫu bҳc, nӱa cҫu có cөc nam là nӱa

cҫu nam gӑi là bán cҫu nam

- Các mһt phҷng song song vӟi mһt phҷQJ[tFKÿҥo, cҳt bӅ mһt cҫX7UiLĈҩt thành

nhӳng hình tròn song song vӟL[tFKÿҥo gӑLOjFiFYƭ tuyӃn

- Ĉѭӡng nӕi hai cӵc trên bӅ mһWWUiLÿҩt gӑLOjÿѭӡng kinh tuyӃn

Bҳc cӵc

Nam cӵc

Hình 1.3 ;tFKÿҥo, hai cӵc và các kinh tuyӃQYƭWX\Ӄn

TrөF7UiLĈҩt Kinh tuyӃn

9ƭWX\Ӄn

;tFKÿҥo

Trang 10

7ӯWUѭӡQJFӫD7UiLĈҩWODEjQYjEҧQÿӗ

Vұt chҩt tҥRQrQ7UiLĈҩt có nhiӅu sҳWYjQLNHQ7URQJOzQJ7UiLĈҩt, các chҩWÿӅu ӣ

trҥng thái nóng chҧy và chuyӇQÿӝng không ngӯng Sӵ chuyӇn dӏch cӫa sҳt các niken

và tӕF ÿӝ tӵ quay khá lӟn cӫD 7UiL Ĉҩt ÿm OjP SKiW VLQK GzQJ ÿLӋn, dó là nguyên

nhân tҥo ra tӯ WUѭӡng cӫD7UiLĈҩt

Hình 1.4 Tӯ WUѭӡng cӫD7UiLĈҩt

Tӯ WUѭӡng cӫD 7UiL Ĉҩt còQ NpR GjL UD QJRjL NK{QJ JLDQ YNJ trө cách mһW ÿҩW ÿӃn

60.000km, tҥo nên mӝWÿӏa tӯ trѭӡQJQJăQFKһn nhӳng tia bӭc xҥ chӃWQJѭӡLSKiWÿL

tӯ Mһt TrӡLWKHR³JLy0һt TrӡL´ÿӃQ7UiLĈҩt liên tөc suӕWQJj\ÿrPYjRNKRҧng 1

triӋu tҩn phân tӱ vұt chҩWWURQJJLk\Ĉӏa tӯ WUѭӡng chӍ cho các tia bӭc xҥ ÿӃn Trái

Ĉҩt tӯ phía hai cӵc, gây ra hiӋn WѭѫQJ³EuQKPLQK´ÿһc biӋt ӣ hai cӵF7UiLĈҩt, còn

gӑi là cӵc quang

Hai cӵc cӫa tӯ WUѭӡQJ7UiLĈҩWFyÿһFÿLӇm là có thӇ ÿҧo cӵc: ChuyӇn tӯ cӵc bҳc

sang cӵFQDPYjQJѭӧc lҥi Chính các cӵc cӫa tӯ WUѭӡQJ7UiLĈҩWÿmOjPFKRNLPOD

bàn hoҥWÿӝng, hút 2 cӵc cӫa la bàn vӅ phía hai cӵc cӫD7UiLĈҩt Hai cӵc cӫa Trái

Ĉҩt nҵm cӕ ÿӏnh ӣ KDLÿҫu cӫa trөF7UiLĈҩt, còn hai cӵc cӫa tӯ WUѭӡQJ7UiLĈҩt tuy

nҵm ӣ gҫQÿyQKѭQJOҥLOX{QWKD\ÿәi vӏ trí tӯ KRHQQăPQD\&iFORjLFKLP

YjFiGLFѭÿmVӱ dөng tӯ WUѭӡng cӫD7UiLĈҩWÿӇ ÿӏQKKѭӟQJÿLYӅ ÿ~QJFKӛ FNJFӫa

mình

Dung nham nóng chҧy tӯ WURQJOzQJÿҩt theo các khe nӭt cӫa vӣ 7UiLĈҩt tuôn trào

lên mһWÿҩt, khô cӭng lҥi thành các loҥLÿiFyQKLӉm tӯ WUѭӡQJ7UiLĈҩt Lӟp này kӃ

Trang 11

tiӃp lӟp khác tҥRQrQFiFÿѭӡng sӭc tӯ WKHRFiFKѭӟQJQJѭӧc nhau, phҧn ánh sӵ ÿәi

Kѭӟng cӫa tӯ WUѭӡQJ7UiLĈҩt lúc lӟSÿiÿyÿѭӧFKuQKWKjQK&iFQKjÿӏa chҩWÿmOӧi

dөQJÿһFWtQKQj\ÿӇ tìm ra các mӓ khoáng sҧn nҵm sâu trong OzQJÿҩt

+ѭӟng Bҳc ± Nam cӫDNLPQDPFKkPOjKѭӟng Nam ± Bҳc cӫDÿӏa tӯ WUѭӡng chӭ

không phҧLOjKѭӟng Bҳc ± Nam cӫD7UiLĈҩt Do vұy muӕQWuPÿ~QJKѭӟng Bҳc-

1DPÿӏa lí thì phҧLÿLӅu chӍnh cӝng hoһc trӯ ÿLÿӝ lӋFKKѭӟng cӫDJyFWKLrQYăQW\

BӅ mһW7UiLĈҩt luôn luôn biӃQÿәi do cây cӕLWKD\ÿәLWKHRPDGRQѭӟc trên bӅ

mһt ÿóng EăQJ hoһFWDQEăQJWKHRPDGRFiFF{QJWUuQK[k\GӵQJYjFiFÿ{WKӏ mӟi

luôn mӑFOrQ1KѭQJFzQFyVӵ biӃQÿәi lӟn nhҩt diӉn ra hàng ngày, hàng giӡ là do

cҩu trúc cӫa vӓ 7UiLĈҩt gây ra

7UiLĈҩt có mӝt vӓ ngoài rҩt rҳn, còn ӣ bên trong thì nóng chҧy ӣ nhiӋWÿӝ hàng ngàn

ÿӝ C Lӟp vӣ 7UiLĈҩWFNJQJUҩt mӓng, chӍ dày khoҧng 5 km ӣ GѭӟLÿi\ÿҥLGѭѫQJYj

35 km trên các lөF ÿӏa NӃX VR ViQK WѭѫQJ TXDQ WӍ lӋ giӳa vӓ 7UiL Ĉҩt vӟi vӓ quҧ

Trang 12

trӭng gà thì vӓ trӭQJJjFzQGj\KѫQQKLӅu Vӓ 7UiLĈҩt bӏ các vӃt nӭt sâu chia cҳt

thành 7 mҧng lӟn gӑi là các mҧng nӅn và khoҧQJWUrQPѭӡi mҧng nhӓ khác nӳa

Các mҧng nӅn này trôi trên lӟp dung nham nóng chҧy cӫa lӟp báo nên có khi chúng

va chҥPYjRQKDXWUѭӧt chӗng lên nhau gây ra hiӋQWѭӧQJÿӝQJÿҩt, hoһc làm xuҩt

hiӋn núi lӱa, hoһc tҥo nên các dãy núi mӟi Có khi chúng lҥi trôi tách ra khӓi nhau,

tҥo nên các vӃt nӭt sâu trên bӅ mһW7UiLĈҩt QKѭYӃt nӭWĈ{QJ3KLKRһc các vӃt nӭt

VkXWUrQFiFÿҥLGѭѫQJQѭYӵc Marian ӣ SKtDĈ{QJ3KLOLSLQ

&iFKÿk\NKRҧng 250 triӋXQăP trên bӅ mһW7UiLĈҩt chӍ mӟi có mӝt lөFÿӏa duy

nhҩWOjÿҥi lөF3DQJLHD&iFKÿk\WULӋXQăPĈҥi lөc Pangiea bӏ chia cҳt thành hai

lөFÿӏaĈҥi lөc Loraxia trôi vӅ phía BҳFYjÿҥi lөc Gongvans trôi vӅ phía Nam

ĈyOjVӵ trôi dҥt các lөFÿӏa theo thuyӃW³NLӃn tҥo mҧQJ´1KuQYjREҧQÿӗ các mҧng

nӅQ7UiLĈҩt, ta thҩy các mҧng nӅQQKѭPҧng nӅQ7KiL%uQK'ѭѫQJQҵm hoàn toàn ӣ

7KiL%uQK'ѭѫQJOөFÿӏa ÚC nҵm ӣ mҧQJFKkXÒ&FzQÿҧo Aixlen lҥi nҵm ӣ ranh

giӟi giӳa hai mҧQJ1Kѭ Yұy các mҧng nӅQ WKѭӡQJ ÿӅu vӯa có lөFÿӏa, vӯDFyÿҥi

GѭѫQJQKѭQJFNJQJFyQKӳng mҧng nӅn chӍ FyÿҥLGѭѫQJKRһc chӍ có lөFÿҥi mà thôi

TӕFÿӝ trôi dҥt cӫa các mҧng nӅn mӛLQăPtrung bình khoҧQJFPQKѭQJYӟi thӡi

gian hàng triӋXQăPWKuNKRҧQJFiFKÿyÿӫ OjPWKD\ÿәi bӅ mһt Trái Ĉҩt rҩt lӟn Tuy

nhiên tӕFÿӝ trôi dҥWÿyOҥLNK{QJÿӗQJÿӅu giӳa các mҧng nӅn Các nhà khoa hӑFÿm

tính toàn và cho ta các con sӕ VDXÿk\YӅ tӕFÿӝ trôi dҥt giӳa vài mҧng nӅn vӟi nhau:

*LӳDFiFPҧQJQӅQ +ѭӟQJWU{LGҥW 7ӕFÿӝKjQJQăPFPQăP

*ҳQOLӅQQKDX

*ҳQOLӅQQKDX Tách xa nhau

*ҳQOLӅQQKDX

18,3 11,7 11,2 10,5 10,3

25

Trang 13

&ҩXWU~FFӫD7UiLĈҩt

1 &ҩXWU~FWURQJ7UiLĈҩW

- Vӓ 7UiLĈҩt: lӟp trên cùng cӫa cҩXWU~FWURQJWURQJ7UiLĈҩt

- QuyӇn Manti : phân bӕ tӯ ViF Gѭӟi bӅ mһW ÿi\ Fӫa vӓ 7UiL ĈҩW ÿӃQ ÿӝ sâu

2.900km

- 1KkQ7UiLĈҩW1KkQ7UiLĈҩt tӯ ÿӝ VkXNPÿӃQWkP7UiLĈҩt

2 &ҩXWU~FQJRjLYjWUXQJJLDQFӫD7UiLĈҩW

- Th ӫy quyӇn: (Vӓ Qѭӟc )

Thӫy quyӇn gӗm tҩt cҧ các loҥLQѭӟc ӣ thӇ lӓng, thӇ rҳn, thӇ KѫLӣ trên bӅ mһt Trái

ĈҩWQKѭÿҥLGѭѫQJELӇn, sông hӗEăQJWX\ӃW«YjQѭӟc ngҫm ӣ GѭӟLÿҩW1ѭӟc

cӫa thӫy quyӇn có thӇ tích 1,5 109 km3, khӕLOѭӧng là 1,5.1018 tҩn

Ӣ ÿҥLGѭѫQJQJѭӡi ta chia thӫy quyӇn thành 3 miӅn:

+ TҫQJQѭӟc trên bӅ mһt xuӕQJGѭӟLÿӝ VkXPFyiQKViQJÿӫ ÿӇ quang hӧp

+ MiӅn biӇn sâu bҳWÿҫu tӯ ÿӝ VkXPÿӃn 1.500m

+ MiӅn biӇn thҷm tӯ ÿӝ sâu 1.500m trӣ xuӕng, ánh sáng mһt trӡi không lӑt tӟi

miӅn này

- Khí quy Ӈn :

Khí quyӇn là lӟp ngoài cùng cӫD7UiLĈҩt, tәng trӑng cӫa khí quyӇn là: 5.15.1015 tҩn

thành phҫn chӫ yӃu cӫa khí quyӇn là : Nito, oxy và mӝt sӕ loҥLNKtWUѫ

Khí quyӇn gӗPQăPWҫng

+ TҫQJÿӕLOѭXOjWҫng thҩp nhҩWYjÿһc nhҩt cӫa khí quyӇn, tiӃp xúc trӵc tiӃp vӟi bӅ

mһWWUiLÿҩWOjQѫLP{LWUѭӡng không khí liên quan trӵc tiӃp và mұt thiӃt tӟi sӵ sӕng

cӫDFRQQJѭӡi và các sinh vұt

+ TҫQJEuQKOѭXFyWҫng ozon) BҳWÿҫu tӯ ÿӝ cao 15-18 km tӟLÿӝ cao 50 km trong

tҫQJQj\ÿiQJFK~êOjOӟp khí O3NKtQj\ÿѭӧc tҥRWKjQKQKѭVDX

1Jj\QD\GRFRQQJѭӡi thҧi ra bҫu khí quyӇn quá nhiӅu khí mêtan (CH4), khí NOx và

ÿһt biӋt là khí CFC các khí này lan tӓa vào tҫQJEuQKOѭXWiFGөng vào tҫng Ôzôn, rҩt

nguy hiӇPÿӃn sӵ tӗn tҥi cӫDORjLQJѭӡi và các sinh vұWWUrQ7UiLĈҩt

NO2 lҥi kӃt hӧp vӟi O3 cӭ thӃ mà phá hӫ\R]RQFKRÿӃn khi tҥRWKjQKÿѭӧc HNO3

+ Tҫng trung quyӇQFyÿӝ cao tӯ ÿӃn 80 km

+ Tҫng nhiӋt quyӇQFyÿӝ cao tӯ ÿӃn 500 km

+ Tҫng ngoҥi quyӇn: bҳWÿҫu tӯ ÿӝ cao 500km trӣ OrQÿӃn khoҧn vài nghìn km

- Sinh quy Ӈn:

là mӝt bӝ phұn cҩu trúc chuyӇn tiӃp giӳa cҩu trúc trong và cҩu trúc ngoài cӫa Trái

Ĉҩt là quyӇn có sinh vұt sinh sӕng

Trong sinh quyӇn sinh vұt rҩWÿDGҥQJFK~QJWiFÿӝng qua lҥi lүn nhau và chúng có

các mӕi quan hӋ QKѭTXDQKӋ giӳDÿӝng vұt và thӵc vұt, quan hӋ cҥnh tranh, quan hӋ

con mӗi- vұt dӳ, quan hӋ kí sinh-vұt chӫ, quan hӋ lé chӃ cҧm nhiӉm, quan hӋ cӝng

sinh, quan hӋ hӧp tác

Trang 15

- V ӓ phong hóa hay thә quyӇn:

Là quyӇn trung gian giӳa cҩu trúc ngoài và cҩu trúc trong cӫDWUiLÿҩt

HoҥWÿӝng phong hóa gӗm có ba loҥi: phong hóa vұWOêKD\FѫKӑc, phong hóa hóa

hӑc, phong hóa sinh vұt cӫa sӵ WiFÿӝng lên thҥch quyӇn cӫa thӫy quyӇn, khí quyӇn

và sinh quyӇn Ba loҥi phong hóa này có liên quan chһt chӁ vӟi nhau

Phong hóa vұt lý: chӫ yӃu do sӵ WKD\ÿәi nhiӋWÿӝ QJj\ÿrPKD\Vӵ WKD\ÿәi nhiӋWÿӝ

Ví dөWURQJÿiFyFKӭa muӕi thuӝc nhóm halogen hoһc muӕi sunfua, thì dӉ bӏ hòa

tan Quһng pyrit (FeO2) bӏ oxy hóa cӫa quá trình phong hóa chuyӇn thành quһng

Limonit (Fe2O3.n H22 «

Phong hóa sinh vұt gӗm có phong hóa sinh vұt vұt lý và phong hóa sinh vұt hóa hӑc

tӭc là rӉ cây chui vào các kҿ nӭt cӫDÿiNKLSKiWWULӇn giãn nӣ thӇ tích, tҥo ra áp lӵc

làm nӭt, phá vӥ FiFÿiKRһc rӉ cây và vi khuҭn tiӃt ra các chҩt hӳXFѫÿӇ phá hӫy các

ÿiYjK~WFiFNKRiQg chҩW«

- M һWÿӋm giӳa cҩu trúc trong và cҩu trúc ngoài cӫD7UiLĈҩt:

Ĉk\OjWKjQKSKҫn rҩWÿһc biӋt cӫa cҩXWU~F7UiLĈҩt, là bӅ mһWÿӏa hình làm ranh giӟi

mһWÿӋm giӳa cҩu trúc trong và cҩu trúc ngoài cӫD7UiLĈҩWÿѭӧc gӑi là mһWÿӋPÿӏa

hình

MһWÿӋPÿӏa hình là bӅ mһt cӫa thҥnh quyӇQÿѭӧc thӇ hiӋn trên bӅ mһWÿҩt nәLYjÿi\

ÿҥL GѭѫQJ FiF dҥng gӗ ghӅ, lӗi lõm bҵng phҷng hoһF WѭѫQJ ÿӕi bҵng phҷng khác

nhau vӟi tӕFÿӝ cao thҩp khác nhau so vӟi mӵFQѭӟc biӇn Dҥng lӗLÿѭӧc gӑi là dҥng

ÿӏDKuQKGѭѫQJGҥQJO}Pÿѭӧc gӑLOjÿӏDKuQKkP7KHRKuQKWKiLÿӏDKuQKQJѭӡi ta

phân biӋt các dҥQJÿӏa hình chӫ yӃXQ~LÿӗLÿӗng bҵQJFDRQJX\rQWKXQJONJQJ«

Trên bӅ mһWÿӋPÿӏa hình mӑi quá trình cӫa bӅ mһW7UiLĈҩWÿӅu xҧ\UDWUrQÿy&iF

vұQÿӝQJÿӏa chҩt hiӋn tҥi ӣ trong thҥnh quyӇQOjPFKRÿӏa hình cӫa bӅ mһt nâng lên,

Trang 16

hҥ xuӕQJÿӭWÿRҥQUXQJÿӝng, chuyӇn dӏch, núi lӱa, vӟLFiFÿӝ cao khác nhau, phân

bӕ WKHRFiFKѭӟng khác nhau, có cҩu tҥo bӣLFiFÿiNKiFQKDX4XiWUuQKQj\ÿѭӧc

gӑi là quá trình nӝi sinh Cùng vӟi quá trình nӝi sinh, nhӡ QăQJOѭӧng Mһt Trӡi, thӫy

quyӇn và khí quyӇn cùng hoҥWÿӝng tѭѫQJWiFOrQÿӏDKuQKPѭDQҳng, gió, bҧo, sóng

vӛONJOөWEăQJWX\Ӄt, xâm thӵc, bào mòn, tích tө cӫa hoҥWÿӝng khí hұu, thӫ\YăQ

làm phӭc tҥp và rҩWÿDGҥQJÿӏa hình cӫa bӅ mһW7UiLĈҩWÿһc biӋFOjÿӏa hình lөFÿӏa

4XiWUuQKÿyJӑi là quá trình ngoҥi VLQK+DLTXiWUuQKOX{QWѭѫQJWiFYӟi nhau Quá

trình nӝi sinh nâng lên, quá trính bóc mòn xâm thӵc cӫa ngoҥi sinh liӅQ[j\UDÿӇ san

bҵng

K Ӄt luұn:

Các cҩXWU~F7UiLĈҩt nêu trên chính là nhân tӕ KuQKWKjQKFiFP{LWUѭӡng sӕng trên

7UiLĈҩt Thҥch quyӇQOjP{LWUѭӡQJÿӏa chҩt, mһWÿӋPÿӏDKuQKOjP{LWUѭӡQJÿӏa

mҥo, thә quyӇQOjP{LWUѭӡQJÿҩt, sinh quyӇQOjP{LWUѭӡng sinh vұt, thӫy quyӇn là

P{L WUѭӡQJ Qѭӟc (thӫ\ YăQ  &iF WKjQK SKҫn này liên quan chһt chҿ vӟi nhau, tác

ÿӝng qua lҥi lүn nhau, quyӋn vào nhau, hình thành nên các phong cҧnh khách nhau,

tӭc là hình thành nên các không gian lãnh thә ÿӏa lý khác nhau ӣ WUrQ7UiLĈҩWÿѭӧc

gӑi là các tәng thӇ lãnh thә tӵ nhiên, chúng làm nên chӭFQăQJOmQKWKә P{LWUѭӡng

sӕQJFKRFRQQJѭӡi và các hӋ sinh vұt, WURQJÿyFҧnh quan, hӋ sinh thái, cҧnh quan

sinh thái và các lãnh thә sinh thái nói FKXQJÿyFNJQJFKtQKOjQKӳng vҩQÿӅ vӅ môi

WUѭӡng sinh thái, lãnh thә P{LWUѭӡng sinh thái ±lãnh thә P{LWUѭӡng sӕng cӫa con

QJѭӡi và các hӋ sinh vұt, là nhӳng vҩQÿӅ cӫa khoa hӑFÿӏa lý sinh thái, sӁ ÿѭӧc trình

bày ӣ các phҫn sau

Trang 17

1KӳQJTX\OXұWFKXQJFӫD7UiLĈҩW

1 Quy lu ұWÿӏDÿӟi:

a Khái ni Ӌm vӅ quy luұWÿӏDÿӟi:

Quy luұWÿӏDÿӟi là quy luұWKuQKWKjQKFiFÿӏDÿӟi cӫD7UiLĈҩWWKHRYƭÿӝ tӯ xích

ÿҥo tӟi hai cӵc vӟi sӵ giҧm dҫn nhiӋWÿӝ, trên mӛLÿӟi có sӵ WKD\ÿәi nhiӋWÿӝ và thӡi

tiӃt có tính chu kǤ lһp lҥLKjQJQăPYjQJX\rQQKkQhuQKWKjQKOjGRQăQJOѭӧng cӫa

ánh sáng Mһt Trӡi chiӃX ÿӃQ 7UiL Ĉҩt quay quanh Mһt TrӡL Yj 7UiL Ĉҩt tӵ quay

quanh trөc cӫa nó vӟi góc nghiêng cӫa trөc là 66033/ so vӟi mһt phҷQJ+RjQJÿҥo

hoһc 23027/ so vӟi trөc thҷQJÿӭng cӫa mһt phҷQJ+RjQJÿҥo

b Các h Ӌ quҧ ÿӏa lý cӫa sӵ vұQÿӝng tӵ quay quanh trөc cӫD7UiLĈҩt:

b1: s ӵ ÿLӅu hòa nhiӋWÿӝ QJj\ÿrPYjQKӏSÿLӋXQJj\ÿrP

Sӵ tӵ quay quanh trөc cӫD7UiLÿҩWÿmVLQK UD PӝWÿѫQ Yӏ thӡi gian tӵ nhiên: mӝt

QJj\ÿrPSKҫn thӡLJLDQÿѭӧc chiӃu sáng là ngày, phҫn thӡi gian trong bóng tӕi là

ÿrP0ӛi mӝt phҫQQJj\YjÿrPÿѭӧFFKLDUDOjPÿѫQYӏ thӡi gian nhӓ KѫQJӑi

là giӡ ( theo hӋ ÿӃm 12 cӫDQJѭӡi Ai Cұp thӡi cә) Giӡ ÿѭӧc chia ra phút (60 phút)

YjSK~Wÿѭӧc chia ra giây ( 60 giây) Nhӡ sӵ vұQÿӝng tӵ quay mà mӑLÿӏDÿLӇm trên

bӅ mһW7UiLĈҩt trong 24 giӡ ÿӅXOXkQSKLrQQJj\YjÿrP

'R7UiLĈҩt quay quanh, có tӕFÿӝ WѭѫQJÿӕi lӟn, mà ngà\ÿrPWUrQ7UiLĈҩt không

dài, nhӏSÿLӋXQJj\ÿrPQӕi tiӃp nhau ngҳQÿmOjPFKRVӵ phân phӕi bӭc xҥ Mһt Trӡi

trên bӅ mһW 7UiL ĈҩW ÿѭӧF ÿLӅu hòa Mһt trӡi chiӃX FKѭD QyQJ QKLӅu, lҥi bӏ nguӝi

lҥQKFKѭDOҥnh nhiӅu lҥi bӏ chiӃu nóng làm cho nhiӋWÿӝ mһWÿҩWÿѭӧFÿLӅu hòa, sӵ

sӕQJÿѭӧc sinh sôi phát triӇQWѭѫQJÿӕi thuұn lӧi Và nhӳng hiӋQWѭӧng xҧy ra trên bӅ

mһW 7UiL Ĉҩt trong vӓ ÿӏa lý là do sӵ OXkQ SKLrQ WKD\ ÿәL QJj\ ÿrP QKѭ YjR EDQ

ngày có ánh sáng mһt trӡi xҧy ra quá trình quang hӧp cӫa cây cói Ban ngày gió thәi

tӯ mһWQѭӟc biӇn , hӗ vào mһWÿҩW%DQÿrPJLyWKәi tӯ mһWÿҩt ra biӇn, hӗ«

Trang 18

E*LӡWUrQ7UiLĈҩWYjÿѭӡQJFKX\ӇQQJj\TXӕFWӃ

Do Mһt Trӡi chӍ chiӃXViQJÿѭӧc nӱD7UiLĈҩW7UiLĈҩt lҥi tӵ quay quanh trөc, nên ӣ

mӝWÿӏDÿLӇm quan sát trong mӝWQJj\ÿrP0һt Trӡi chӍ có mӝt lҫn lên cao nhҩt trên

bҫu trӡLÿyOjO~FJLӡ WUѭD&QJO~FÿyGRFKLӅu quay cӫD7UiLĈҩt tӯ Tây sang

Ĉ{QJQrQӣ SKtDĈ{QJFӫDÿӏDÿLӇm quan sát thҩy Mһt Trӡi ngã vӅ phía Tây, còn ӣ

nhӳQJÿӏDÿLӇm phía Tây thҩy Mһt Trӡi sҳp tròn bóng cӫa buәLWUѭD

1Kѭ Yұy ӣ cùng mӝW ÿӏD ÿLӇm, mӛL ÿӏD SKѭѫQJ Fy Pӝt giӡ ULrQJ Ĉy Oj JLӡ ÿӏa

SKѭѫQJ*Lӡ ÿӏDSKѭѫQJÿѭӧc thӕng nhҩt ӣ tҩt cҧ FiFÿӏDÿLӇm nҵm trên cùng mӝt

kinh tuyӃQ1JRjLUDÿӇ tránh tình trҥng lӝn xӝn vӅ giӡ giҩc ( vì hai ÿӏDÿLӇm chӍ cҩn

cách nhau mӝt khoҧng rҩt nhӓ là có giӡ ÿӏDSKѭѫQJNKiFQKDX QJѭӡLWDTX\ÿӏnh giӡ

thӕng nhҩt cho tӯng khu vӵFWUrQ7UiLĈҩWĈyOjJLӡ khu vӵc BӅ mһW7UiLĈҩWÿѭӧc

TX\ѭӟc chia làm 24 khu vӵc bә dӑc theo kinh tuyӃn giӕQJQKѭQKӳng múi cam nên

còn gӑi là múi giӡ Mӛi múi giӡ bҵng 3600 : 24 = 150  WѭѫQJ ÿѭѫQJ Yӟi 15 kinh

tuyӃn)

Giӡ chính thӭc cӫa toàn khu vӵc là giӡ ÿӏDSKѭѫQJFӫa kinh tuyӃQÿLTXDFKtQKJLӳa

khu vӵFÿy

Khu vӵc giӡ gӕc: khu vӵFÿiQKVӕ ÿѭӧc coi là khu vӵc giӡ gӕFÿyOà khu vӵc có

kinh tuyӃQÿLTXDÿjLWKLrQYăQ*ULQX\FK5DQKJLӟi nó nҵm ӣ NLQKÿӝ 70 5 Tây và

70 Ĉ{QJ7ӯ khu vӵFÿyÿLYӅ SKtDÿ{QJOjNKXYӵc giӡ «*Lӡ tính theo giӡ

kinh tuyӃn Grinuych viӃt tҳt là GMT

1ѭӟc ta lҩy giӡ chính thӭc là giӡ cӫa kinh tuyӃQÿLTXDWKӫ ÿ{+j1ӝi ӣ khu vӵc giӡ

thӭ 7 ( hay là múi giӡ thӭ 7), Matxitkva ӣ khu vӵc giӡ thӭ 3, Bҳc Kinh ± thӭ «

'R7UiLĈҩt có khӕi hình cҫu, nên khu vӵc giӡ gӕc 0 trùng vӟi khu vӵc giӡ sӕ 24

Giҧ sӱ khu vӵc giӡ gӕc là 12 giӡ ngày 1 tháng 1 thì giӡ ӣ khu vӵc 24 là 12 giӡ ngày

2 tháng 1, giӡ FNJQJWKӕng nhҩt là 12 giӡ QKѭQJOҥi thuӝc hai ngày khác nhau: ngày 1

tháng 2 và ngày 2 tháng 1 NӃu bҳWÿҫu tính tӯ ÿҫu ӣ bҩt cӭ khu vӵc giӡ nào khác thì

WuQKKuQKÿyYүn cӭ xҧy ra Vì vұ\WUrQ7UiLĈҩt bao giӡ FNJQJFyPӝt khu vӵc mà ӣ

ÿyOӏch có thӇ chӍ KDLQJj\NKiFQKDXĈӇ trách sӵ phiӅn phӭc trong giao thông quӕc

tӃQJѭӡLWDTX\ѭӟc lҩy kinh tuyӃn kinh tuyӃn 1800 ӣ giӳa khu vӵc giӡ sӕ 12 trong

Trang 19

7KiL%uQK'ѭѫQJOjPÿѭӡng chuyӇn ngày quӕc tӃ NӃXWjXEqÿLtӯ phía Tây sang

SKtDĈ{QJTXDÿѭӡng kinh tuyӃn thì phҧi chuyӇn sӟm lên mӝt ngày, còn nӃu tӯ Ĉk\

sang Tây thì phҧi lùi lҥi mӝt ngày

b3 L ӵc Coriolit trên bӅ mһW7UiLĈҩt

Ĉӏnh luұt vӅ sӵ chuyӇQÿӝQJWѭѫQJÿӕi cӫa vұt thӇ trên quҧ ÿӏa cҫXÿDQJTXD\/ӵc

làm các vұt thӇ chuyӇQÿӝng lӋFKKѭӟng vӅ bên phҧLKD\ErQWUiLÿyÿѭӧc gӑi là lӵc

Coriolit

Xét mӝt vұt thӇ chuyӇQÿӝng tӯ phía [tFKÿҥo lên cӵc Bҳc Khi chuyӇQÿӝng lên các

YƭWX\Ӄn cao, ӣ ÿyPӑLÿLӇm trên bӅ mһW7UiLĈҩWÿӅu có tӕFÿӝ chuyӇQÿӝng lên các

vƭ ÿҥo cao, ӣ ÿyPӑLÿLӇm trên bӅ mһW7UiLĈҩWÿӅu có tӕFÿӝ chuyӇQÿӝng quay nhӓ

KѫQӣ [tFKÿҥRYuFQJJyFTXD\QKѭQJNKRҧQJÿѭӡQJÿLQJҳQKѫQGRFXQJFӫDYƭ

tuyӃQFDRFyÿӝ dài ngҳQKѫQ7KHRÿӏnh luұt quán tính vұt thӇ vүn giӳ nguyên tӕFÿӝ

quay tӯ Tây VDQJĈ{QJ ӣ [tFKÿҥR.KLÿѭӧc chuyӇQÿӝng lên phía Bҳc, lӵc quán

tính vүn giӳ nguyên tӕFÿӝ ÿy.Ӄt quҧ OjKѭӟng chuyӇQÿӝng cӫa nó, tuy vүn thҷng

so vӟL9NJWUө QKѭQJFyGҥng lên sang bên phҧi so vӟLKѭӟng kinh tuyӃn cӫD7UiLĈҩt

Càng di chuyӇQOrQYtÿҥo cao vұt thӇ càng lӋch nhiӅu Ӣ bán cҫu Nam, hiӋQWѭӧng

FNJQJ[ҧ\UDWѭѫQJWӵ QKѭQJKѭӟng lӋch vӅ bên trái

1KѭYұy, lӵc Coriolit là lӵc tәng hӑp cӫa lӵc quay tӯ 7k\VDQJĈ{QJFӫD7UiLĈҩt tҥi

YƭWX\ӃQQѫL[Xҩt phát cӫa vұt thӇ và lӵc chuyӇQÿӝng tӯ Nam lên Bҳc hay tӯ Bҳc vӅ

Nam cӫa vұt thӇ, làm cho vұt thӇ chuyӇQÿӝng lӋch so vӟi kinh tuyӃQYjWKHRKѭӟng

cӫa lӵc tәng hӧSÿy

Tóm lҥi sӵ giӳ nguyên chuyӇQÿӝng thҷQJKѭӟng vì quán tính làm cho khӕLOѭӧng

cӫa vұt thӇ WURQJÿLӅu kiӋn bӅ mһW7UiLĈҩWTXD\ÿmVLQh ra hiӋQWѭӧng lӋFKKѭӟng

WѭѫQJÿӕi vӅ bên phҧi ӣ bán cҫu Bҳc và vӅ bên trái ӣ bán cҫu Nam Lӵc Coriolit F

làm lӋFKKѭӟng vұt thӇ có khӕLOѭӧng m và vұn tӕc v trên bӅ mһWYƭÿӝ, có thӇ tính

theo công thӭc:

F PŸYVLQij

Trang 20

7URQJÿyŸOjYҥn tӕc góc quay cӫD7UiLĈҩt

ijOjYƭÿӝ

Ӣ [tFKÿҥR) YjWăQJWKHRVӵ WăQJFӫDYƭÿӝ

Tҩt cҧ các khӕLOѭӧng chuyӇQÿӝng trên bӅ 7UiLĈҩWÿӅ chӏu tác dөng cӫa lӵc Coriolit

QKѭQѭӟc cӫa dòng biӇn, các dòng sông lӟn, các khӕi khí trong quá trình tuҫn hoàn

trong khí quyӇn tҥo ra tín gió phong, vұt chҩt trong nӝi bӝ 7UiLĈҩt và cҧ FiFÿѭӡng

ÿҥn, máy bay bay trên mһWÿҩt

c S ӵ chuyӇQÿӝng cӫD7UiLĈҩt quanh Mһt Trӡi:

7UiLĈҩt quanh Mһt Trӡi theo mӝt quӻ ÿҥRKuQKHOLSYjÿӇ quay hӃt mӝt vòng quӻ

ÿҥR7UiLĈҩt phҧi mҩt 365 ngày 48 phút 46,08 giây hay là 356,2422 ngày

Vì quӻ ÿҥo có hình elip, nên trong khi chuyӇQÿӝQJFyO~F7UiLĈҩt ӣ gҫn, có lúc ӣ

xa Mһt Trӡi Vӏ trí ӣ gҫn nhҩWOjÿLӇm cұn nhұWWKѭӡng vào ngày mӗng 3 tháng 1, lúc

ÿyFiFK[D0һt Trӡi 147 triӋu km Vӏ trí ӣ xa Mһt Trӡi nhҩWOjÿLӇm viӉn nhұWWKѭӡng

vào ngày mӗQJWKiQJNKLÿyFiFK0һt Trӡi 152 triӋu km

Trong khi chuyӇQÿӝng lên quӻ ÿҥo, trөc cӫD7UiLĈҩt bao giӡ FNJQJQJKLrQJYӅ mӝt

SKtDPjNK{QJWKD\ÿәLKѭӟng chuyӇQÿӝQJÿyJӑi là chuyӇQÿӝng tӏnh tiӃn cӫa Trái

Ĉҩt quanh Mһt Trӡi

G%ӭF[ҥ0һW7UӡLWUrQ7UiLĈҩW

Bӭc xҥ Mһt Trӡi là dòng vұt chҩWYjQăQJOѭӧng chӫ yӃu, gӗm 2 phҫQFѫEҧn:

- Bӭc xҥ nhiӋt và ánh sáng là toàn bӝ VyQJÿLӋn tӯ gӗm 46% ánh sáng nhìn

thҩy và 54% tia không nhìn thҩy

- Bӭc xҥ hҥt gӗm chӫ yӃu các proton và electron

Bӭc xҥ Mһt TrӡLÿHPOҥi ánh sáng và nhiӋWFKR7UiLĈҩt, cung cҩSQăQJOѭӧng cho

sinh quyӇn và là nhân tӕ ÿҫu tiên tҥo ra nhu yӃu phҭm cho nhân loҥi

ĈѫQYӏ ÿRFѭӡQJÿӝ bӭc xҥ Mһt Trӡi là calo trên mӝWÿѫQYӏ diӋn tích 1cm2 cӫa bӅ

mһWÿHQWX\ӋWÿӕi, vuông góc vӟi tia tӟi trong mӝt phút ( cal/cm2/phút)

Hҵng sӕ Mһt Trӡi bҵng 1,98 calo/cm2/phút

Trang 21

Khi chiӃXYjRWURQJ7UiLĈҩt, khoҧng 30 ± GzQJQăQJOѭӧng Mһt Trӡi khuyӃch

tán phҧn xҥ YjR9NJWUө và sӵ hҩp thө cӫa khí quyӇn Còn 60 -ÿѭӧc khí quyӇn và

bӅ mһW7UiLĈҩt hҩp thөWURQJÿy NKRҧng 1- ÿѭӧc cây xanh sӱ dөQJÿӇ quang

hӧp, tҥo ra sinh khӕi cӫa sinh quyӇn

NӃXQKѭtia Mһt Trӡi chiӃu thҷng góc mӑLQѫLWUrQ7UiLĈҩt và không có khí quyӇn

thì 1 cm2 trong mӝW QăP QKұQ ÿѭӧF NFDO 1KѭQJ Yu 7UiL Ĉҩt hình cҫu không

phҧLQѫLQjRWLD0һt TrӡLFNJQJFKLӃu thҷQJJyFYjKѫQQӳa chӍ có mӝt nӱD7UiLĈҩt

ÿѭӧc chiӃu sáng, nên mӛi cm2 bӅ mһW7UiLĈҩt chӍ nhұQÿѭӧc khoҧQJNFDOQăP

&ѭӡQJÿӝ bӭc xҥ Mһt Trӡi phө thuӝc vào góc tӟi cӫa tia tӟi vӟi mһt phҷng tӟi NӃu

tia tӟi thҷng góc vӟi mһt phҷng tӟi thì sӁ nhұQ ÿѭӧF Oѭӧng bӭc xҥ cӵF ÿҥi, bӣi vì

QăQJ Oѭӧng cӫa toàn bӝ FKP WLD ÿѭӧc phân bӕ trên mһt phҷng có thiӃt diӋn bҵng

thiӃt diӋn cӫa chùm tia NӃXFNJQJFKPWLDÿyQKѭQJFKLӃu trên mһt phҷng không

thҷQJJyFWKuQăQJOѭӧng bӭc xҥ ÿѭӧc phân bӕ trên mӝt diӋn tích lӟQKѫQYjQKѭYұy

FѭӡQJÿӝ bӭc xҥ nhӓ KѫQ*yFFӫa chùm tia tӟi càng nhӓ WKuFѭӡQJÿӝ bӭc xҥ càng

nhӓ Sӵ phө thuӝc cӫDFѭӡQJÿӝ bӭc xҥ vào góc tӟi cӫDWLDÿѭӧc biӇu thӏ bҵng công

thӭc:

I = I0sin h

7URQJÿy,0 FѭӡQJÿӝ bӭc xҥ khi tia tӟi vuông góc vӟi mһt phҷng

,OjFѭӡnJÿӝ bӭc xҥ khi tia tӟi tҥo vӟi mһt phҷng 1 góc h

KOjÿӝ cao Mһt Trӡi

Ví dө: Cho I0 = 10 (cal/cm2/phút)

Tính I khi h = 300 và khi h = 600

Trang 22

H6ӵFKX\ӇQÿӝQJFӫD0һW7UӡLYjFiFKLӋQWѭӧQJ[ҧ\UDWUrQ7UiLĈҩW

H6ӵFKX\ӇQ ÿӝQJFӫD0һW7UӡLJLӳDKDLFKtWX\ӃQ

Trong quá trình chuyӇQ ÿӝng cӫD 7UiL Ĉҩt trên quӻ ÿҥR KjQJ QăP YjR QJj\ 

WKiQJ7UiLĈҩWÿӃn mӝt vӏ trí ӣ gҫQP~W+RDQJÿҥo gӑi là Hҥ FKt/~FÿyJҫn phia

Bҳc cӫa trөF7UiLĈҩWKѭӟng vӅ phia mһt trӡi, ánh sáng Mһt Trӡi chiӃu thҷQJÿӭng

trên mһt ÿҩt ӣ Ytÿӝ 23027/ BҳF9zQJYƭWX\Ӄn 23027/ Bҳc gӑi là chí tuyӃn Bҳc ӣ phía

trên Bán cҫu Bҳc

9jRQJj\WKiQJ7UiLĈҩt lҥi di chuyӇQÿӃn vӏ WUtĈ{QJJҫQP~W+RjQJÿҥo

/~Fÿyÿҫu phía Nam cӫa trөc lҥLKѭӟng vӅ phía Mһt Trӡi, ánh sáng Mһt Trӡi chiӃu

thҷQJÿӭng trên mһWÿҩt ӣ Yƭÿӝ 23027/ 1DP9zQJYƭWX\ӃQ1DPÿyJӑi là chí tuyӃn

Nam, ӣ phí trên bán cҫu Nam

9jRQJj\WKiQJYjQJj\WKiQJ7UiLĈҩt di chuyӇQÿӃn nhӳng vӏ trí trung

gian ӣ giӳDKDLÿҫu mút cӫD+RjQJÿҥo gӑLOj[XkQSKkQYjWKXSKkQ/~FÿyWUөc

nghiêng cӫD7UiLĈҩWNK{QJTXD\ÿҫu vào vӅ phía Mһt Trӡi, ánh sáng cӫa Mһt Trӡi

bây giӡ chiӃu thҷQJÿӭng trên mһWÿҩt ӣ [tFKÿҥo và chiӃXWUѭӧt lên cҧ cӵc Bҳc và

cӵc Nam

1KѭYұy là trong khi TriLĈҩt di chuyӇn trӑn mӝt vòng trên quӻ ÿҥo, nhӳng tia sáng

Mһt Trӡi chiӃu thҷQJÿӭng trên mһWÿҩt ӣ 23027/ Yƭÿӝ Bҳc ( ngày 22 tháng 12), ӣ

[tFKÿҥo ( ngày 21 tháng 3 và ngày 23 tháng 9) và ӣ 23027/Yƭÿӝ Nam (ngày 22 tháng

12) Khu vӵc ӣ giӳDKDLÿѭӡng chí tuyӃn BҳFYj1DPÿѭӧc gӑi là khu vӵc nӝi chí

tuyӃQFNJQJOjNKXYӵFÿѭӧc các tia sáng Mһt Trӡi lҫQOѭӧt chiӃu thҷQJÿӭng vӟi mһt

ÿҩt hai lҫQWURQJQăP7UrQFKtWX\Ӄn Bҳc và chí tuyӃn Nam Mһt Trӡi chӍ chiӃu thҷng

ÿӭng vӟi mһWÿҩt chӍ mӝt lҫQWURQJQăPKhu vӵc tӯ các chí tuyӃQÿӃn hai cӵc, quanh

QăPFiFWLDViQJFKӍ chiӃu chӃch vӟi mһWÿiWPj NK{QJEDR JLӡ chiӃu thҷQJÿӭng

Càng gҫn hai cӵFÿӝ chӃFKFDQJWăQJ

NӃXÿӭng trên mһWÿҩt quan sát, thì khi nhӳng tia sáng Mһt Trӡi chiӃu thҧng góc

YjRÿҫu, ӣ nѫLÿyQJѭӡi ta sӁ thҩy Mһt Trӡi lúc giӳDWUѭDJLӡ OrQÿ~QJÿӍQKÿҫu

hay còn gӑLOjWKLrQÿӍnh

Trang 23

NӃu trong mӝWQăPFKӍ quan sát nhӳng tia Mһt Trӡi lҫQOѭӧt chiӃu hai lҫn thҷng

góc lên mһWÿҩt ( hai lҫQTXDWKLrQÿӍnh) ӣ trong khu vӵc giӳa hai chí tuyӃn, thì ӣ trên

mһWÿҩt ӣ ÿyQJѭӡi ta sӁ quan sát thҩ\KuQKQKѭ0һt TrӡLTXDQKQăPFKӍ di chuyӇn

giӳa hai chí tuyӃn, tӯ chí tuyӃn BҳFÿӃn chí tuyӃn Nam, rӗi tӯ chí tuyӃn Nam lên chí

tuyӃn BҳFF~ PmLQKѭWKӃ hӃWQăP Qj\VDQJQăP NKiFĈyOjVӵ chuyӇ ÿӝng biӇu

kiӃn cӫa Mһt TrӡLWURQJQăP&KX\ӇQÿӝng biӇu kiӃn là chuyӇQÿӝng nhìn thҩy bҵng

mҳt, không phҧi là chuyӇQÿӝng có thӵc, là chuyӇQÿӝng nhìn thҩ\ÿѭӧc do chuyӇn

ÿӝng tӏnh tiӃn cӫD7UiLĈҩt quanh Mһt TrӡLNKL7UiLĈҩt tӵ quay quanh trөc cӫa nó

vӟi góc nghiêng 66033/ so vӟi mһt phҷQJ +RjQJ  ÿҥo Các chí tuyӃn Bҳc và Nam

FNJQJOjQKӳng ví tuyӃn giӟi hҥn khi Mһt Trӡi lên cao nhҩW'RÿyFyWrQOjFKtWX\Ӄn

Hà Nӝi ӣ vào khoҧng 210 Yƭÿӝ Bҳc, Mһt TrӡLÿLTXDWKLrQÿӍQKYjRFiFQJj\ÿL

lên Bҳc) và 18/7 trӣ vӅ Nam

H6ӵWKD\ÿәLFiFWKӡLNuQyQJOҥQKWURQJQăPKLӋQWѭӧQJQJj\ÿrPGjLQJҳQ

khác nhau:

Do trөF7UiLĈҩt nghiêng trên mһt phҷQJ+RjQJÿҥo cho nên khi chuyӇQÿӝng tӏnh

tiӃn quanh Mһt Trӡi, ӣ bán cҫu Bҳc và bán cҫX1DPFyFKHHVVÿӝ luân phiên các thӡi

kì nóng, lҥnh, tӭc là chӃ ÿӝ hҩp thө nhiӋt Mһt Trӡi cӫa mһWÿҩt khác nhau

Chúng ta biӃt rҵng: Các tia Mһt Trӡi tӓa xuӕQJ7UiLĈҩWÿHPWKHRiQKViQJYjQKLӋt

MӭFÿӝ hҩp thө nhiӋt cӫa mһWÿҩt phө thuӝc vào góc tӟi lӟn hay nhӓ cӫa tia sáng Mһt

Trӡi lên mһWÿҩt và thӡi gian chiӃu sáng dài hay ngҳn trong mӝt ngày Góc tӟi càng

gҫQJyFYX{QJOѭӧng ánh sáng và nhiӋWÿHPWӟi mһWÿҩt càng lӟn Thӡi gian chiӃu

ViQJFjQJGjLWKuOѭӧng ánh sáng và nhiӋt càng cao

Tӯ QJj\WKiQJÿӃn ngày 23 tháng 9, Bán cҫu Bҳc ngã vӅ phía Mһt Trӡi, Mһt

Trӡi chuyӇQ ÿӝng biӇu kiӃn tӯ [tFK ÿҥo lên chí tuyӃn Bҳc rӗi lҥi trӣ vӅ [tFK ÿҥo

Trong thӡi gian này, góc tӟi cӫa ánh sáng Mһt TrӡLWUrQFiFYƭÿӝ Bҳc bao giӡ FNJQJ

lӟQKѫQJyFWӟi cӫa ánh sáng Mһt TrӡLWUrQFiFYƭÿӝ Nam tѭѫQJӭng

VӅ ÿӝ GjLQJj\YjÿrPWӯ QJj\WKiQJÿӃn gày 23 tháng 9, lúc bán cҫu Bҳc luôn

luôn ngã vӅ phía Mһt Trӡi, diӋQWtFKÿѭӧc chiӃu sáng cӫa nó bao giӡ FNJQJOӟQKѫQ

Trang 24

diӋn tích chiӃu sáng ӣ Bán cҫu Nam Do trөF7UiLĈҩt nghiêng vӅ phía Mһt Trӡi cho

QrQÿѭӡng phân chia sáng tӕi không trùng vӟLÿӏa trөc, ӣ Bán cҫu Bҳc vào ngày 22

tháng 6, tҥo thành mӝWJyFĮa bҵng 23027/1Jѭӧc lҥi ӣ Bán cҫX1DPÿѭӡQJÿyQҵm

WUrQÿӏa trөFFNJQJWҥo thành mӝWJyFĮb bҵng 23027/..KLÿyӣ Bán cҫu Bҳc ngày dài

KѫQÿrPYj ӣ Bán cҫX1DPÿrPGjLKѫQQJj\

Riêng ӣ FiFÿLӇP[tFKÿҥRO~FQjRFNJQJFyQJj\ÿrPGjLEҵng nhau Càng xa xích

ÿҥo sӵ chênh lӋch càng rõ rӋt.Tӯ 66033/Yƭÿӝ BҳFÿӃn cӵc Bҳc là khu vӵc nҵPWUѭӟc

ÿѭӡng phân chia sáng, tӕL&iFÿӏDÿLӇm trong khu vӵFÿyVXӕt 24 giӡ ÿӅXÿѭӧc Mһt

Trӡi chiӃXViQJWRjQQJj\NK{QJFyÿrP9ƭWX\Ӄn 66033/ Yƭÿӝ Bҳc gӑ là vong cӵc

Bҳc Ӣ bán cҫX1DPQJѭӧc lҥi

1KѭYұy là tӯ QJj\WKiQJÿӃn 23 tháng 9, ӣ bҩWNuÿLӇm nào trên Bán cҫu Bҳc

FNJQJFyJyFWӟLYjÿӝ dài ngày lӟQKѭѫQӣ ÿӏDÿLӇPWѭѫQJӭng trên Bán cҫX1DPĈy

là thӡi kì nóng cӫa Bán cҫu Bҳc và là thӡi kì lҥnh cӫa Bán cҫu Nam

Tӯ QJj\WKiQJÿӃQQJj\WKiQJWuQKKuQKKRjQWRjQQJѭӧc lҥi Thӡi gian dài

nhҩt ӣ FiFYƭÿӝ trên Bán cҫu Bҳc và Nam vào ngày 22 tháng 6 nKѭӣ bҧng sau:

Trang 25

H&iFPDWURQJQăPQKӏSÿLӋXPDYjGѭѫQJOӏFK

trên quӻ ÿҥo cӫD7UiLĈҩt quanh Mһt Trӡi , hai vӏ trí Xuân phân (21/3) và Thu phân

( 23/9) là nhӳng vӏ trí mӕFÿiQKGҩu sӵ chuyӇn thӡi kì nóng ± lҥQKWURQJQăPFzQ

hai vӏ trí Hҥ FKt YjĈ{QJFKt OjQKӳng vӏ trí mӕFÿiQKGiXFiFNKRҧng

thӡi gian nóng nhҩt và lҥnh nhҩWWURQJQăPӣ Bán cҫu Bҳc, hoһFOjĈ{QJFKt ... 7UiLĈҩWOj³KjQKWLQK[DQK´

Trang

Hình 1.2 Các hành tinh hӋ Mһt TrӡLVDR''LrP9ѭѫQJ...

HiӋn diӋn tích tồn bӝ 7UiLĈҩt nәi bӅ mһW7UiLĈҩt (bao gӗm lөFÿӏa

ÿҧo)... chiӃPÿҩt chiӃm 19%

Trang

4 M ҥQJOѭӟi tӑDÿӝ WUrQ7UiLĈҩt

ĈӇ