Chữ từng trải đối với ông hình như không hợp, phải nói là ông biết lắng nghe, biết tổng hợp, biết từ một cuộc sống hữu hạn của mình thu góp lấy tinh hoa của bao cuộc sống khác, nên mới c
Trang 1A MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Văn học là một hình thái ý thức xã hội, bắt nguồn từ đời sống, phản ánh đời sống, bày tỏ một quan điểm, một cách nhìn đối với đời sống Xem xét văn học trong mối quan hệ với chủ thể sáng tạo, ta thấy rõ vai trò của thế giới khách quan và tài năng, vốn sống, cá tính của người nghệ sĩ Bàn về Vũ Trọng Phụng nhà nghiên cứu văn học Vương Trí Nhàn đã nhận xét rằng: “Một điều người ta thường ngạc nhiên mỗi khi nghĩ tới những trang văn của Vũ Trọng Phụng là sao con người này có thể biết nhiều đến thế Chữ từng trải đối với ông hình như không hợp, phải nói là ông biết lắng nghe, biết tổng hợp, biết từ một cuộc sống hữu hạn của mình thu góp lấy tinh hoa của bao cuộc sống khác, nên mới có sự thông thuộc, sự thành thạo đối với nhiều mảng sống khác nhau vậy.” Quả đúng vậy, không phải tình cờ mà người ta gọi Vũ Trọng Phụng là “ông hoàng của nghệ thuật trào phúng” Đọc lại những trang văn của
Vũ Trọng Phụng, tôi không khỏi ngỡ ngàng bởi sự tài hoa, dũng cảm cũng như tính hiện thực cao trong những tác phẩm của ông Đã hơn bảy mươi năm
kể từ ngày ông ra đi, nhưng tên tuổi của ông vẫn sống mãi, vị thế của ông trên
văn đàn ngày càng được khẳng định Ông đã có những đóng góp quan trọng
vào sự phát triển của nền văn học Việt Nam theo hướng hiện đại hóa, nhất là
ở lĩnh vực tiểu thuyết
Số đỏ là một trong những tiểu thuyết thành công nhất trong sự nghiệp
sáng tác văn học của nhà văn Vũ Trọng Phụng, đăng ở Hà Nội báo từ số 40 ngày 7 tháng 10 năm 1936 và được in thành sách lần đầu vào năm 1938 Nhiều nhân vật và câu nói trong tác phẩm đã đi vào cuộc sống đời thường và tác phẩm đã được dựng thành kịch, phim Nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng đã bộc lộ rất sắc nét trong cuốn tiểu thuyết này… Tài năng trào
Trang 2phúng phải thể hiện ở các cấp chi tiết cho đến toàn cục, và với Số đỏ Vũ
Trọng Phụng đã làm được đều trên
Chọn đề tài tìm hiểu “Nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng qua Số đỏ” tôi mong muốn tìm hiểu sâu hơn về nhà văn Vũ Trọng Phụng cũng như nghệ thuật trào phúng bậc thầy của ông trong tiểu thuyết Số đỏ.
2 Mục tiêu đạt được
2.1 Về lí luận
- Làm sáng tỏ nét đặc sắc về nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng
qua tác phẩm Số đỏ.
- Hiểu được phần nào tâm tư, tình cảm của nhà văn cũng như thời đại mà ông đã sống, đưa ra những nhận xét đúng đắn, có tính lôgic về “Nghệ thuật
trào phúng của Vũ Trọng Phụng qua Số đỏ.
- Từ những lí luận chung rút ra một kết luận xác đáng cho phong cách nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng
2.2 Về thực tiễn
- Tập thao tác nghiên cứu khoa học
- Từ những hiểu biết có được qua đề tài, xây dựng cho bản thân một cơ
sở lý luận làm hành trang trên con đường tri thức, qua tiếng cười trào phúng rút ra bài học kinh nghiệm cho cuộc sống cũng như hiểu được phần nào một thời kỳ lịch sử đã qua của đất nước
- Dẫu biết bài tiểu luận này còn khiêm tốn về tri thức nhưng cũng mong góp phần nhỏ, phần chưa biết vào kiến thức về nhà văn Vũ Trọng Phụng nói
riêng cũng như về bộ môn Lí luận văn học nói chung.
Trang 33 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
- Tác phẩm Số đỏ.
- Nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng
3.2 Phạm vi nghiên cứu
- Các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng
- Đi sâu vào nghiên cứu nghệ thuật trào phúng trong Số đỏ.
4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp tổng hợp tư liệu
- Phương pháp lôgic
- Phương pháp so sánh, đối chứng
- Phương pháp phân tích, bình luận
5 Cấu trúc bài tiểu luận
Ngoài phần mở đầu và kết luận, cấu trúc nội dung đề tài gồm 3 chương:
Chương 1: Giới thiệu về tác giả - tác phẩm
1.1 Tác giả
1.2 Tác phẩm và dư luận
Chương 2: Những vấn đề lý luận liên quan đến đề tài
2.1 Khái niệm “trào phúng”
2.2 Nghệ thuật trào phúng
Chương 3: Số đỏ - đỉnh cao nghệ thuật trào phúng của Vũ Trọng Phụng
3.1 Nghệ thuật trào phúng bậc thầy của Vũ Trọng Phụng
3.2 Hiện thực xã hội hiện lên sinh động qua bút pháp trào phúng
Trang 4B NỘI DUNG CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TÁC GIẢ - TÁC PHẨM
1 Tác giả:
Vũ Trọng Phụng bút danh Thiên Hư, sinh ngày 20- 10- 1912 Tuy quê gốc
ở làng Hảo, Mỹ Hào, Hưng Yên, nhưng Vũ Trọng Phụng sinh ra và lớn lên ở
Hà Nội
Gia đình Vũ Trọng Phụng rất nghèo, sống trong một căn nhà thuê tồi tàn ở phố Hàng Bạc Ông thân sinh là Vũ Văn Lân, làm thợ điện ở xưởng sửa chữa
ô tô Boillot (Boalô), mất sớm khi Vũ Trọng Phụng mới được 7 tháng tuổi Bà thân sinh là Phạm Thị Khách, người Hà Đông Góa chồng khi còn rất trẻ nhưng bà đã ở vậy tần tảo nuôi mẹ chồng và con thơ bằng nghề khâu vá thuê Năm 1921, lên 9 tuổi Vũ Trọng Phụng bắt đầu học Pháp văn ở trường Hàng Vôi (nay là trường Nguyễn Du), sau học ở trường Hàng Kèn, sau đó là trường Linh Từ Năm 15 tuổi Vũ Trọng Phụng đỗ bằng tiểu học
Cũng thời gian này, gia đình lâm vào hoàn cảnh vô cùng khó khăn Nên dù không thích ông vẫn chọn thi vào trường sư phạm, để có học bổng, nhưng Vũ Trọng Phụng đã bị trượt Thế là mới 15, 16 tuổi ông đã phải đi làm kiếm sống Tháng 10-1926 Vũ Trọng Phụng làm thư kí ở nhà hàng Godard, được hai tháng thì mất việc, vì ham mê văn chương, không chuyên tâm vào công việc Sau đó xin được chân đánh máy chữ cho nhà in Viễn Đông, nhưng hai năm sau cũng bị đuổi vì lí do trên
Thời gian sống ở phố Hàng Bạc và thời gian làm việc ở nhà hàng Gôđa và nhà in Viễn Đông đã giúp Vũ Trọng Phụng có vốn sồng và ngày càng hiểu biết sâu sắc hơn xã hội đương thời Vốn có năng khiếu nghệ thuật từ nhỏ (biết đánh đàn nguyệt, vẽ giỏi, biết làm thơ ), lại đam mê văn chương, nên sau khi thất nghiệp, Vũ Trọng Phụng đã quyết định chuyển sang viết văn, bắt đầu sự nghiệp sáng tác của mình
Trang 5Trong khoảng thời gian 1930-1939, ông cộng tác với rất nhiều tờ báo: Ngọ Báo, Nhật Tân, Hà Thành, Tiến Hóa, Tương Lai, Tao Đàn, Tiểu thuyết thứ bảy, và viết đủ các thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, phóng sự, chính luận, phê bình…Ngoài ra, ông còn dịch vài vở kịch của Victo Huygô
Năm 1933, khi trên tờ báo Nhật Tân xuất hiện thêm phóng sự Cạm bẫy người của tác giả Thiên Hư Vũ Trọng Phụng Sau đó là những phóng sự khác như: Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô thì cái tên Vũ Trọng Phụng nổi lên
như cồn Vũ Trọng Phụng được văn hữu tôn vinh là “ông vua phóng sự đất
Bắc”, nhưng đặc biệt thành công trong lĩnh vực tiểu thuyết Giông Tố, Số Đỏ
là những tác phẩm xuất sắc, tiêu biểu của ông
Đầu năm 1938, Vũ Trọng Phụng lập gia đình với cô Vũ Mỵ Hương con một gia đình buôn bán nghèo ở Nhân Mục – Thanh Xuân– Hà Nội Cuối năm
đó có con đặt tên là Vũ Mỵ Hằng Vì phải làm việc quá sức, đời sống nghèo khổ, nên căn bệnh lao càng thêm trầm trọng và làm ông kiệt sức Ông mất vào 13–10–1939 tại căn nhà số 73 phố Cầu Mới, Ngã Tư Sở, nay thuộc Thanh Xuân, Hà Nội, để lại bà, mẹ, vợ và đứa con gái mới một tuổi Sự ra đi của ông
đã để lại nhiều nuối tiếc trong lòng người hâm mộ, bạn bè và gia đình
Tròn 27 tuổi đời với 9 năm tuổi nghề ngắn ngủi, vậy mà tính từ truyện
ngắn Chống nạng lên đường, Con người điêu trá… (1930-1931), ông đã để
lại một di sản đồ sộ mang gía trị hiện thực và nhân bản sâu sắc, chứng tỏ một khả năng sáng tạo dồi dào, một sự lao động cần mẫn: 9 truyện dài và vừa, 24 truyện ngắn, 6 vở kịch và 2 tác phẩm dịch, nhiều bài phê bình bút chiến, 7 phóng sự ký sự và hàng trăm bài báo
2 Tác phẩm và dư luận
Số Đỏ là một trong những tiểu thuyết thành công nhất của nhà văn Vũ
Trọng Phụng, đăng ở Hà Nội báo ra số 40, ngày 7- 10- 1936 và được in thành sách đầu tiên vào năm 1938 Tác phẩm cũng đã được dựng thành kịch, phim
Trang 6Số Đỏ là một cuốn tiểu thuyết trào phúng không tiền khóang hậu Mỗi
chương là một màn hài kịch đặc sắc Nghệ thuật hài hước, châm biếm phong phú, đa dạng Tác phẩm ném ra hàng loạt chân dung biếm họa tài tình, bút pháp phóng đại tưởng như hết sức phóng túng, tùy tiện mà vẫn phản ánh được chân thực xã hội đương thời, tạo nên những điển hiện thực chủ nghĩa có thể sống mãi với thời gian
Đánh giá cao công lao của Vũ Trọng Phụng, Tố Hữu đã nói: “Vũ Trọng Phụng không phải làm cách mạng nhưng cách mạng cảm ơn Vũ Trọng Phụng
đã vạch rõ cái thực xấu xa của xã hội ấy” Còn Lưu Trọng Lư trong điếu văn đọc bên mồ Vũ Trọng Phụng khẳng định: “Tất cả cái sự nghiệp của Vũ Trọng Phụng là phơi bày, là chế nhạo tất cả những cái rởm, cái xấu, cái bần tiện, cái đồi bại của một hạng người, một xã hội, một thời đại, của Vũ Trọng Phụng, cũng như Bandzac đối với thời đại của Bandzac”
Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh nói: “Đọc Số Đỏ thấy mỗi chi tiết dường như
chứa đựng một mâu thuẫn trào phúng nào đó và đằng sau những chi tiết ấy ẩn hiện thấp thoáng một nụ cười thông minh sắc sảo, vừa đầy khinh bỉ và căm phẩn của nhà văn đối với một lớp xã hội nhố nhăng, lố bịch, đú đỡn, rủng mỡ vừa láo cá, bịp bợm, đã không biết xấu hổ lại còn vênh váo, hí hửng, phô phang thái độ của những kẻ hãnh tiến, tiểu nhân đắc chí”
Phan Cự Đệ khi đánh giá lại Số Đỏ đã viết: “Mặc dầu còn có những hạn chế trong thế giới quan, trong lập trường phê phán xã hội, nhưng với Số Đỏ,
Vũ Trọng Phụng đã cắm một cái mốc quan trọng trong nghệ thuật điển hình hóa hiện thực xã hội chủ nghĩa, trong nghệ thuật trào phúng của văn xuôi Việt
Nam Số đỏ là một tác phẩm xuất sắc của Vũ Trọng Phụng, của dòng văn học
hiện thực phê phán Việt Nam trước cách mạng tháng Tám năm 1945”
Trang 7CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 2.1 Khái niệm “trào phúng”
Trào phúng là sự khái quát chung cho những tác phẩm nghệ thuật (không
cứ gì văn chương), lấy tiếng cười làm phương tiện để biểu hiện thái độ gì đó, nhằm vào một đối tượng nhất định
Đứng về nội dung mà xét, thì trào phúng có những cấp độ sau đây, xếp theo thứ tự từ thấp đến cao, từ nhẹ đến nặng:
- Tiếng cười khôi hài
- Tiếng cười mỉa mai
- Tiếng cười châm biếm
- Tiếng cười chế giễu, nhạo báng
- Tiếng cười đả kích
Những khái niệm cụ thể trên thể hiện mức độ khác nhau của tiếng cười, nhưng trong đời sống cũng như trong nghệ thuật, đây đó còn có sự lẫn lộn
2.2 Nghệ thuật trào phúng.
Nói đến nghệ thuật trào phúng là nói đến nghệ thuật gây tiếng cười mang
ý nghĩa phê phán, lên án, đả kích xã hội Trước hết, nó đòi hỏi phải vạch ra được mâu thuẫn đáng cười của đối tượng, rồi dùng biện pháp phóng đại (cường điệu) để tô đậm làm nổi bật mâu thuẫn đó, khiến cho đối tượng càng trở nên đáng cười Nhà văn trào phúng tài năng là nhà văn giỏi phát hiện ra những mâu thuẫn trào phúng, tạo nên những tình huống trào phúng, dựng lên những chân dung trào phúng
Trang 8CHƯƠNG 3: SỐ ĐỎ - ĐỈNH CAO NGHỆ THUẬT TRÀO PHÚNG CỦA
VŨ TRỌNG PHỤNG
3.1 Nghệ thuật trào phúng bậc thầy của Vũ Trọng Phụng
Đầu tiên, phải kể đến nghệ thuật xây dựng các tình huống trào phúng của
Vũ Trọng Phụng Là một nhà văn hiện thực, ông luôn quan tâm sâu sắc đến môi trường xã hội, xem đó là cơ sở để giải thích tính cách nhân vật cũng như hướng đi cho tác phẩm nên ông rất chú ý xây dựng những tình huống trào
phúng làm nền cho nhân vật hài xuất hiện Ví dụ như trong tiểu thuyết Số đỏ,
mâu thuẫn trào phúng nằm ngay trong nhan đề của chương truyện XV: “Hạnh phúc của một tang gia” Thông thường tang gia phải là bất hạnh, bao trùm lên một gia đình có người chết, phải là cảnh buồn đau nhưng ở đây, cái chết của
cụ cố Tổ lại đem đến cho toàn gia một niềm hạnh phúc hoan hỉ Điều này thật trái khoáy ngược đời! Cả cái đại gia đình ấy, ai cũng nóng lòng sốt ruột mong đợi cái chết ấy Và người ta chỉ chờ đợi phát tang để mà được thể hiện Người
ta ríu rít đi đưa cáo phó, thuê xe tang, tung tăng tung tẩy đặt thứ này, sắm thứ khác Mặt khác đây là một đám tang thật to tát, thật gương mẫu “to nhất tất cả” Đám có mấy trăm người cả tai to mặt lớn cho đến nam thanh nữ tú, có lợn quay đi lọng vàng, kiệu bát cống, với hàng trăm vòng hoa, rồi cờ, trướng, câu đối Riêng âm nhạc cũng đã đủ kèn ta, kèn Tây, kèn Tàu, từ bát âm cho đến bú dích, lốc bốc xoảng Tất cả cứ tưng bừng náo nhiệt Đám đi đến đâu cũng nở mày nở mặt! Sự to tát nếu không làm người chết nhổm lên thì cũng phải gật đầu Nhưng sự nực cười là ở chỗ, cái đám tang vào loại to nhất Hà Thành, có đầy đủ các thức chỉ thiếu duy nhất một thứ: ấy là lòng xót thương dành cho người chết Không có một ai thương xót cho người trong quan tài
Mà thiếu điều này thì tất cả trở thành vô nghĩa, thành lừa bịp, giả dối Mâu thuẫn trào phúng này đã giúp Vũ Trọng Phụng vạch trần, lật tẩy được bộ mặt giả dối, bên ngoài thì phô trương ồn ào, ầm ĩ mà bên trong thì thối nát
Trang 9Có thể phân loại các tình huống trào phúng khá tiêu biểu Vũ Trọng
Phụng trong Số đỏ như sau:
- Tình huống ngẫu nhiên (rủi hoá may, may hoá rủi)
- Tình huống lật tẩy tính chất vô nghĩa lý của nhân vật
- Tình huống "Chiếu tướng" nhân vật một cách đột ngột, tình huống hiểu lầm (ông nói gà, bà nói vịt)
Hai là sự kết hợp giữa cái ngẫu nhiên và cái tất yếu Ngẫu nhiên được xem như một nguyên tắc xây dựng cốt truyện hài, trở thành một mô típ phổ biến trong sáng tác Vũ Trọng Phụng nói chung và "Số đỏ" nói riêng Song cái ngẫu nhiên cũng là con giao hai lưỡi: hoặc tạo ra những đột ngột, bất ngờ, lạ lầm gây hứng thú thẩm mỹ cho người đọc, hoặc gây tính giả tạo, gò ép cho cốt truyện Tài năng của Vũ Trọng Phụng là đã tìm ra hạt nhân hợp lý của cái ngẫu nhiên trong cái xã hội nhiễu loạn tạo nên sự thật về cái nhìn "vô nghĩa
lí" trước xã hội bấy giờ Số đỏ tiêu biểu cho sự kết hợp giữa thật - giả, ngẫu
nhiên tất yếu này Đó là cái ngẫu nhiên mang vận đỏ trùm lên cuộc đời nhân vật Xuân Con đường tiến thân vùn vụt của Xuân từ hạ lưu đến thượng lưu thật quá sức tưởng tượng, như toàn được lót bằng chiếu hoa của sự ngẫu nhiên may mắn Nhưng ngẫm kỹ Xuân tóc đỏ may mắn đâu chỉ là chuyện
"chó ngáp phải ruồi", tất cả đều có tính quy luật của nó Theo cách lý giải của
Vũ Trọng Phụng một phần là ở tư tưởng định mệnh (là số tử vi mở đầu tác phẩm đã dự báo vận đỏ của Xuân) Song toát lên từ hình tượng nghệ thuật của tác phẩm đó là quy luật hiện thực
Ba là sự đối lập các hình diện quan sát, miêu tả Đối lập các hình diện quan sát, miêu tả với Vũ Trọng Phụng cũng là hình thức tương phản để tạo hài Bởi vì cái hài vốn là một tương phản Nội dung xấu lẩn vào hình thức đẹp, cái nhếch nhác lẩn vào cái trang nghiêm Nghệ thuật đẩy tương phản lên tính thẩm mĩ, gây khoái cảm nhận thức Vũ Trọng Phụng tạo ra tương phản
Trang 10bằng cách tạo ra những đối lập lệch pha trong bản thân đối tượng bị châm biếm, nhằm nêu bật cái cọc cạch khấp khểnh ở đối tượng, buộc đối tượng phải
phơi lưng trước tiếng cười Trong tiểu thuyết Số đỏ, Vũ Trọng Phụng tạo đối
lập trong những trang miêu tả đám ma cụ cố Tổ Chi tiết thứ nhất là cảnh cậu
Tú Tân bắt bẻ từng người một làm những động tác, giữ những tư thế đau buồn
để cho cậu ta chụp ảnh Chi tiết thứ hai là ông Phán mọc sừng, cái kẻ giả dối
và vô liêm sỉ trong gia đình thượng lưu nữa vời kia đã khóc đến tưởng chừng ngất đi Tuy vậy, giữa lúc oằn người khóc lóc, chính ông ta đã giúi vào tay Xuân Tóc Đỏ món tiền năm đồng vì đã có công gọi ông ta là “người chồng mọc sừng”, chính là cái công gián tiếp khiến cho cụ cố Tổ chết Nhà văn đã kết hợp hai hình diện quan sát của điện ảnh: vừa viễn cảnh vừa cận cảnh và cho hai hình diện này đối lập nhau để tạo tiếng cười
Bốn là trần thuật không xuôi chiều Đọc văn Vũ Trọng Phụng độc giả thấy đầy những cú vấp, cú sốc lời văn kể chuyện của ông không phẳng lặng
mà luôn trồi lên những mâu thuẫn, nghịch lý, mâu thuận nọ đẻ ra mâu thuẫn kia Đều này thể hện rõ nhất ở nhân vật Xuân Tóc Đỏ Hắn vì xem trộm một
cô đầm thay đồ nên bị cảnh sát bắt giam, sau đó được bà Phó Đoan bảo lãnh
Bà Phó Đoan giới thiệu Xuân đến làm việc ở tiệm may Âu Hóa, từ đó Xuân bắt đầu tham gia vào việc cải cách xã hội Nhờ thuộc lòng những bài quảng cáo thuốc lậu, hắn được vợ chồng Văn Minh gọi là "sinh viên trường thuốc",
"đốc tờ Xuân" Hắn gia nhập xã hội thượng lưu, quen với những người giàu
và có thế lực, quyến rũ được cô Tuyết và phát hiện cô Hoàng Hôn ngoại tình Xuân còn được bà Phó đoan nhờ dạy dỗ cậu Phước, được nhà sư tăng Phú mời làm cố vấn cho báo Gõ Mõ Vì vô tình, hắn gây ra cái chết cho cụ cố Tổ nên được mọi người mang ơn…Tiếng cười chưa kịp lắng xuống đã lại bùng
lên, kết chuỗi nhau trong Số đỏ.Có thể kể ra rất nhiều những cuộc xung đột,