lương tâm một người thầy

Nhiều người tiếc rẻ, coi đây là một sự “chảy máu chất xám” khi giới nghiên cứu văn hoá ở Huế mất đi một nhà chuyên môn “chính diện” dám nói thẳng, nói thật… Nhưng cũng có không ít tiếng

Nhà nghiên cứu Trần Đức Anh Sơn:

“Lương tâm tôi cắn rứt

nếu im lặng trước điều không đúng…”

? Hoàng Văn MinH thực hiện

Nếu hỏi 10 người, chắc chắn có đến

9,5 người cho biết ấn tượng đầu tiên

của họ sau khi gặp nhà nghiên cứu,

TS Trần Đức Anh Sơn, trước hết là… một người

nói nhiều (!) Anh có thể nói say sưa hàng giờ

liền từ chủ đề này kéo sang chủ đề khác mà

không thấy “lạc giọng”.

Và tất nhiên, sự nói nhiều của Trần Đức Anh

Sơn rất có ích với người đối diện, đặc biệt là với

các nhà báo bởi hàm lượng thông tin trong câu

chuyện của anh rất cao và lý thú.

Nhưng cũng bởi sự “nói nhiều”, từ các diễn

đàn khoa học cho tới trong cơ quan, ra quán

cà phê, lên bàn nhậu… mà mới đây, việc anh

“bỏ Huế” với chức vụ Giám đốc Bảo tàng Cổ vật

Cung đình Huế để vào Đà Nẵng sinh sống và làm

việc - vốn là chuyện bình thường - đã được (bị)

đẩy thành một “sự kiện” với nhiều luồng dư luận

khác nhau.

Nhiều người tiếc rẻ, coi đây là một sự “chảy máu chất xám” khi giới nghiên cứu văn hoá ở Huế mất đi một nhà chuyên môn “chính diện” dám nói thẳng, nói thật… Nhưng cũng có không

ít tiếng thở phào nhẹ nhõm bởi từ đây, “chúng ta” bớt đi một ánh mắt “soi mói” và sau đó là cái miệng sắt như dao cạo

Ra đi để làm mới mình

Thưa anh, việc rời bỏ Huế - một môi trường rất lý tưởng cho những người nghiên cứu - để về sống và làm việc ở Đà Nẵng chắc phải có một lý do rất lớn?

Tôi sinh ra, lớn lên ở Huế Huế cũng là nơi

đã cho tôi những kiến thức nền tảng và định hướng cho nghề nghiệp của tôi sau này Đề tài làm khóa luận tốt nghiệp đại học và đề tài luận

án tiến sĩ của tôi đều liên quan đến lịch sử và văn hóa Huế Tôi đã trải qua 18 năm công tác trong một cơ quan chuyên nghiên cứu và bảo tồn di sản văn hóa Huế Vì thế, những kiến thức, kinh nghiệm mà tôi tích lũy từ trước tới nay dường như đều liên quan tới Huế Rời bỏ Huế đồng nghĩa với việc rời bỏ môi trường nghiên cứu quen thuộc, rời bỏ sở trường, sở đắc để bước vào một môi trường hoàn toàn mới Đó là một quyết định đầy khó khăn nhưng tôi vẫn lựa chọn Bởi vì những lý do sau đây:

Thứ nhất, tôi đã gắn bó với công việc nghiên cứu và bảo tồn văn hóa Huế khá lâu đến độ mọi thứ đã trở nên quen thuộc, khiến tôi có cảm giác rằng tôi đang làm việc theo thói quen và đang dần dần trở thành một công chức chuyên giải quyết các sự vụ hơn là một nhà nghiên cứu như tôi từng mong mỏi Sự tìm tòi, khám phá trong nghiên cứu của tôi ngày một thưa vắng dần Nếu không thay đổi, không làm mới mình thì sẽ rất gay Ra đi chính là một cách để thay đổi và làm mới mình

Thứ hai, càng ngày tôi càng không hài lòng với môi trường công tác ở Huế, nơi mà năng lực, trình độ chuyên môn và sự nhiệt tình trong công việc bị xếp hàng thứ yếu trong thang giá trị để

“định giá” con người Những ý kiến chuyên môn, đặc biệt là ý kiến phản biện, ít được trân trọng, thậm chí còn bị quy chụp, phán xét này nọ Thứ ba, tôi bị hấp dẫn từ chính sách “chiêu hiền, đãi sĩ” của thành phố Đà Nẵng Trước khi tôi đến đây công tác, đã có nhiều “người Huế khác” tìm đến nơi này Họ cho tôi hay là lãnh

TS Trần Đức Anh Sơn Sinh 1967 Tại

huế Anh TốT nghiệp khoA Lịch Sử

Trường Đại học Tổng hợp huế (nAy

Là Đại học khoA học huế) năm 1989

năm 2002, Anh bảo vệ Thành công

Luận án Tiến Sĩ về Đề Tài “Đồ Sứ ký

kiểu Thời nguyễn” (Đồ Sứ men LAm

huế) Từ 1990 - 1993, Làm hướng

dẫn viên du Lịch Từ 1993 - 1995,

Làm cán bộ nghiên cứu về Lịch Sử,

bảo Tồn Tại Trung Tâm bTdTcĐ huế

SAu Đó Anh Làm phó giám Đốc (1995

- 2001), rồi giám Đốc (2001 - 2007)

bảo Tàng cổ vậT cung Đình huế

Từ Tháng 1.2008, Làm Trưởng khoA

việT nAm học củA Đại học phAn

chu Trinh (Quảng nAm) Tháng

1.2009 Đến nAy, Làm ở viện nghiên

cứu pháT Triển kinh Tế Xã hội Đà

nẵng với chức dAnh Trưởng phòng

nghiên cứu Xã hội nhân văn và bây

giờ Là phó viện Trưởng phụ Trách

Lĩnh vực Xã hội nhân văn

đạo thành phố Đà Nẵng thực tâm mong muốn

thu hút những người có năng lực, có trình độ về

làm việc cho Đà Nẵng; chính sách thu hút nhân

lực của Đà Nẵng minh bạch, có tính cam kết

cao; chế độ đãi ngộ xứng đáng; và quan trọng

là đã tạo điều kiện cho những người đến đây

được làm việc và cống hiến

Có người cho rằng việc anh bỏ Huế mà

đi là một sai lầm lớn, và Trần Đức Anh Sơn

đang “chết dần” kể từ khi rời bỏ Huế Có

đúng là anh đã sai lầm và đang “chết dần”

không? Và nếu anh vẫn “đang sống”, thậm

chí “sống tốt” thì xin anh cho biết anh đang

theo đuổi điều gì ngoài những việc hàng

ngày phải làm của một công chức?

Lưỡi nằm trong miệng của người ta Lưỡi

“lắt léo”, “lắm lời” nhưng không ai cấm được

Có những sự việc đúng 100% còn bị miệng lưỡi

thiên hạ chụp quy là “sai lầm”, “phản động”

Vì thế tôi không quan tâm việc họ cho tôi là “sai lầm” hay “đúng đắn” khi rời khỏi Huế Điều quan trọng là tôi được làm việc theo đúng sở nguyện, và Huế vẫn luôn ở trong tim tôi Thầy của tôi

là nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Thông từng khuyên tôi rằng: không nhất thiết phải khu trú phạm vi nghiên cứu của mình trong lĩnh vực lịch sử và văn hóa Huế Khi có điều kiện thì nên mở rộng phạm vi và đối tượng nghiên cứu sang những vùng miền khác, lĩnh vực khác Bởi lẽ, sự hiểu biết

về những nơi khác sẽ cho

ta một cái nhìn khách quan hơn về Huế Từ đó, có thể hiểu Huế một cách sâu sắc

và toàn diện hơn

Quả thực, khi vào đây công tác, tôi có dịp tiếp cận, tìm hiểu văn hóa xứ Quảng nói riêng và văn hóa miền Trung nói chung, rồi nhìn lại văn hóa Huế trong thế tương quan so sánh, tôi thấy những gì tôi từng biết

về Huế trước đây với rất khác so với bây giờ Nhìn Huế từ bên ngoài thú vị hơn rất nhiều Còn chuyện “chết dần”, có lẽ, do người ta thấy dạo này tôi ít tham gia vào những cuộc hội thảo về Huế hay được tổ chức ở Huế nên họ nghĩ thế Tôi làm việc ở Đà Nẵng, đối tượng nghiên cứu của tôi bây giờ là những vấn đề liên quan đến văn hóa và xã hội của Đà Nẵng nên tôi dành hầu hết thời gian cho những việc đó Song tôi vẫn “hành nghề” khảo cổ và bảo tàng theo cách riêng của mình, trong những khoảng thời gian mình có thể sắp xếp được

Ở Đà Nẵng, ngoài chức danh viện phó phụ trách nghiên cứu lĩnh vực xã hội - nhân văn, tôi

còn là Tổng Biên tập của tạp chí Phát triển Kinh

tế - Xã hội Đà Nẵng (đã xuất bản được 12 số)

Trong tạp chí này có mục Nghiên cứu - Trao đổi,

thường xuyên đăng tải các bài viết về những vấn đề lịch sử - văn hóa của Đà Nẵng và của cả miền Trung, trong đó có Thừa Thiên Huế Tôi và

nhiều nhà nghiên cứu ở Huế như Nguyễn Hữu

Thông, Trần Viết Điền, Nguyễn Quang Trung

Tiến, Nguyễn Phước Bảo Đàn, Lê Anh Tuấn…

thường xuyên viết bài cho mục này Ngoài ra,

tôi còn là người tổ chức bài vở và chịu trách

nhiệm biên tập cho tờ Thông tin Di sản của Chi

hội Di sản Văn hóa Hùng Vương ở Thành phố Hồ

Chí Minh Đây là tạp chí ra 3 tháng 1 kỳ, chuyên

về cổ vật và di sản văn hóa Việt Nam (đã xuất

bản được 6 số), với sự cộng tác của nhiều nhà

nghiên cứu ở trong và ngoài nước, trong đó có

rất nhiều cây bút ở Huế và “gốc” Huế

Tôi cũng đang trực tiếp quản trị website www

covathue.com, do tôi và một số đồng nghiệp trẻ

ở Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế lập ra từ năm

2007 để đăng tải và phổ biến các bài viết về cổ

vật, di tích lịch sử văn hóa của Việt Nam và thế

giới… Tôi lại đang làm chủ nhiệm một số đề tài

và đề án nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến lịch sử - văn hóa - xã hội ở Đà Nẵng như: xây dựng font tư liệu về quần đảo Hoàng Sa; khai thác

ẩm thực truyền thống để phục vụ du lịch; đánh giá tác động của quá trình

đô thị hóa trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa của người Katu ở huyện Hòa Vang…

Với chừng đó công việc đã và đang thực hiện, có lẽ, tôi đang

“chết vì quá tải” chứ không phải “chết dần” như ai đó đã nghĩ

Có thể nhiều người ghét tôi, nhưng họ không khinh tôi

Trong giới nghiên cứu Huế, đặc biệt là với những người cùng thế hệ, anh là người

“hay nói” và “nói nhiều”, lại nói toàn những chuyện gai góc, đụng chạm… Đó

là tính cách từ trong máu thịt, nói lên sự bộc trực, thẳng thắn của anh hay là một kiểu cố tình để gây chú ý?

Đó là tính cách và cũng là trách nhiệm của tôi Trước đây, tôi làm việc ở Trung tâm Bảo tồn

Di tích Cố đô Huế, cơ quan quản lý và bảo tồn các di sản văn hóa của cố đô Huế Vì công việc, tôi phải tự tích lũy kiến thức cho mình, đồng thời, phải tham gia nhiều khóa học liên quan đến lĩnh vực này Vì thế, khi thấy người ta trùng tu, bảo tồn không đúng với những gì mình được biết

và được học thì tôi lên tiếng Lên tiếng không phải để phản đối mà để góp ý, phản biện với

hy vọng việc trùng tu, bảo tồn di sản văn hóa

ở Huế sẽ được tốt hơn, đúng hơn Tôi luôn suy nghĩ mình là người làm công tác chuyên môn thì phải bày tỏ quan điểm chuyên môn của mình,

cho dù quan điểm đó nhiều khi không được số

đông tán thành Nếu im lặng trước những cái

không đúng, cái chưa tốt, thì mình chưa làm

tròn trách nhiệm Và lương tâm của tôi sẽ bị cắn

rứt vì điều đó

Cũng có khi tôi lên tiếng với tư cách của một

công dân Thấy chuyện “chướng tai, gai mắt”

không thể nhịn được thì tôi lên tiếng, góp thêm

tiếng nói với dư luận nhằm tạo áp lực để chấm

dứt những chuyện “chướng tai, gai mắt” ấy Tất

nhiên, nói là việc của mình, còn có ai nghe hay

không lại là chuyện khác

Hậu quả mà anh nhận được từ việc “hay

nói” và “nói nhiều” của anh là gì?

Nhiều người cho rằng vì tôi hay “nói thẳng”

nên tôi mất mát rất nhiều, vì thời buổi này người

ta thích nghe “nói ngọt” hơn là “nói thẳng” Họ

nói nếu khôn ngoan như anh A, chị B…, luôn làm

vừa lòng cấp trên thì tôi sẽ được rất nhiều thứ:

tiền tài, địa vị, danh vọng… Tôi không nghĩ vậy

Tôi luôn nhận thức rằng: muốn ngậm viên ngọc

thì phải nhả cục thịt, muốn nuốt cục thịt thì phải

nhả viên ngọc Không thể có được cả hai

Tôi cho rằng mình được rất nhiều thứ: kiến

thức, uy tín chuyên môn, được nhiều người tử

tế tin tưởng Tôi đủ tự tin để nói rằng: có thể

có nhiều người ghét tôi, nhưng không có người khinh tôi Tôi tin rằng những ý kiến, nhận xét,

đánh giá của tôi về một vấn đề nào đó là khách quan, không bị “sai khiến” bởi bất cứ ai, và đó

là một phẩm chất cần thiết của một người làm khoa học

Không có ai hoàn hảo, toàn diện, được tất

cả mọi người thương yêu Ai cũng có người yêu,

kẻ ghét Nếu được nhiều người yêu hơn kẻ ghét thì đó là người hạnh phúc Nếu có nhiều kẻ ghét hơn người yêu thì phải tự nhìn lại mình để “điều chỉnh tỉ lệ yêu - ghét”

Có người ví mối quan hệ giữa những người làm nghiên cứu khoa học và giới chức cầm quyền ở Huế hiện như một đôi

vợ chồng chán nhau đến mức không thèm cãi nhau nữa nên phải ly thân Anh có phải

là một trong những “người chồng” như vậy không?

Đúng là ở Huế có tình trạng những bậc thức giả, những người làm nghiên cứu khoa học

“không thèm cãi nhau” với giới cầm quyền Nói cách khác, họ bày tỏ sự lạnh lùng và không tin tưởng vào giới cầm quyền, bởi rất nhiều đề xuất tâm huyết của họ không được giới cầm quyền quan tâm

Theo tôi, đây là chuyện bình thường Bởi lẽ,

không phải lúc nào ý kiến của các bậc thức giả

cũng được giới cầm quyền lắng nghe, nhất là

những ý kiến đó đi ngược với lợi ích mà giới cầm

quyền đang theo đuổi Nhà nghiên cứu và nhà

chính trị có mục đích, tôn chỉ và hành động khác

nhau

Tuy nhiên, dù không thích nhau, thì cũng nên

tôn trọng nhau, và khi cần thiết, phải “tranh

thủ” nhau để cùng làm “một điều gì đó” khiến

quê hương - đất nước - xã hội trở nên tốt đẹp

hơn Người làm chuyên môn cũng không nên

vì thái độ thiếu trọng thị của giới cầm quyền

mà bất mãn, rồi im lặng hay quay lưng với thời

cuộc Bởi lẽ, ngoài trách nhiệm chuyên môn, họ

còn có trách nhiệm công dân với quê hương, đất

nước Với suy nghĩ như thế, tôi “sẵn sàng cãi

nhau” với chính giới khi cần thiết, chứ không “ly

thân” như ai đó đã suy nghĩ

Anh cũng là một trong rất ít người nghiên

cứu khoa học nhưng lại lấn sân sang lĩnh

vực viết báo Và anh đã viết rất hay, hầu

như năm nào cũng nhận giải thưởng báo

chí từ địa phương đến Trung ương Vậy viết

báo đối với anh có ý nghĩa như thế nào? Chỉ

là kiếm thêm tiền hay vì mục đích khác?

Tôi đã từng ôm mộng văn chương, nhưng khi thi đại học, điểm Sử của tôi lại cao hơn điểm Văn Vì thế, tôi bị buộc phải học Sử Học Sử nhưng nhớ Văn nên tôi rất thích viết Tôi bắt đầu viết báo khi còn là sinh viên Lúc đầu chỉ để thỏa mãn niềm đam mê viết lách của mình Về sau, tôi thấy báo chí còn là nơi mình có thể bày

tỏ chính kiến, chia sẻ quan điểm, kiến thức hay

kể lại những điều “hay ho, mới lạ” ở nơi này, nơi khác mà mình từng “mục sở thị” cho mọi người cùng biết Nhuận bút cũng là một vấn đề quan trọng đối với tôi Tôi cũng sống bằng nghề viết lách vì các khoản nhuận bút chiếm đến 1/3, có khi là 1/2 trong tổng thu nhập hàng tháng của tôi Với tôi, đây là một “nghề tay trái” sạch sẽ, lương thiện và có thu nhập cao Còn giải thưởng báo chí, người ta trao thì mình nhận thôi Cũng

là tiền cả Tiền này lại kèm theo chút “danh giá”, nên phải cố gắng để năm nào cũng được nhận

Cỏ không thíCh mọC dưới bóng Râm

Anh đánh giá như thế nào về những nhà nghiên cứu Huế thuộc thế hệ tiền bối?

Những nhà nghiên cứu tiền bối như Phan Thuận An, Hồ Tấn Phan, Nguyễn Đắc Xuân là những tấm gương của tôi Tôi học được rất nhiều điều từ họ: kiến thức, sự say mê, tính cần

cù, thái độ nghiêm túc trong công việc Khi mới

ra trường, tôi đã tự trang bị kiến thức cho mình bằng cách đọc các công trình nghiên cứu của họ; tham gia các buổi tọa đàm mà họ là diễn giả, thắc mắc, hỏi han họ những điều mình chưa biết Sau này, khi trở thành một người nghiên cứu, tôi thường xuyên trao đổi với họ những vấn

đề mà chúng tôi cùng quan tâm nhưng khác quan điểm Thế hệ những người như: Nguyễn Đắc Xuân, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Hồ Tấn Phan, Phan Thuận An, Nguyễn Hữu Châu Phan,

Lê Quang Thái, Nguyễn Hữu Thông… là những người đóng góp rất nhiều cho việc nghiên cứu lịch sử và bảo tồn di sản văn hóa và tính cách Huế Thậm chí, nhiều vấn đề lịch sử và văn hóa Huế có thể sẽ bị hiểu sai, tính cách Huế có thể

sẽ phôi pha nếu không có những người như thế Tuy nhiên, có một điều mà tôi không muốn học theo Đó là sự riêng rẽ trong nghiên cứu Mỗi người trong họ trấn giữ một cõi riêng, ít liên kết với nhau để chia sẻ thông tin và tư liệu, ít khi phối hợp với nhau để cùng nghiên cứu một

vấn đề nào đó Bây giờ là thời buổi kết nối thông

tin và hợp tác nghiên cứu nên thực trạng trên,

theo tôi, không còn phù hợp Tôi mong những

người nghiên cứu Huế nên sẵn lòng hợp tác với

nhau, nhất là trong những vấn đề trọng đại, cần

phải bày tỏ quan điểm, chính kiến Lúc ấy, tiếng

nói của giới nghiên cứu Huế hẳn sẽ mạnh hơn,

không chỉ trong lĩnh vực học thuật, mà có thể

tác động tới giới cầm quyền ở Huế trong việc

hoạch định và thực hiện chính sách liên quan

đến lĩnh vực này

Tôi nhận được rất nhiều lời than phiền

và sự bi quan từ những người nghiên cứu

trẻ ở Huế thuộc thế hệ sau anh, rằng họ

đang loay hoay và chán nản vì không thể

nào vượt qua khỏi những cái bóng quá lớn

của những người đi trước, anh có lời khuyên

nào dành cho họ không?

Tôi đã từng có ý nghĩ như họ Năm 1991, sau

khi được nhận vào làm việc ở Trung tâm Bảo tồn

Di tích Cố đô Huế, tôi dự định viết một bài về

chùa Thiên Mụ thì có người bảo tôi: “Mấy chuyện

đó các ông Phan Văn Dật, Phan Thuận An, Mai

Khắc Ứng… viết hết cả rồi Làm sao ông qua mặt

họ được!” Thoạt tiên, tôi cũng hoang mang,

nhưng rồi lại nghĩ: “Cùng một đề tài, nhưng mỗi

người có một hướng tiếp cận khác nhau, thì kết

quả nghiên cứu cũng sẽ khác nhau” Nghĩ thế

nên tôi mạnh dạn tiếp cận tư liệu và đi điền dã

để viết bài Kết quả rất đáng ngạc nhiên: Trước tam quan chùa Thiên Mụ có tòa tháp Phước Duyên cao 7 tầng Văn bia trước chùa cho biết 7 tầng tháp ấy thờ Quá Khứ Thất Phật: tầng 1 thờ Quá Khứ Tỳ

Bà Thi Phật, tầng 2 thờ Thi Khí Phật,…, tầng 7 thờ Trung Thiên Điều Ngự Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Văn Phật, hai bên có A Nan và Ca Diếp chầu hầu Và ai cũng nghĩ tầng 1 là tầng dưới cùng, còn tầng 7 là tầng cao nhất Tuy nhiên, khi được phép vào bên trong tòa tháp, căn cứ vào tên các pho tượng Phật khắc trên mỗi tầng

và sự bài trí 3 pho tượng (Phật Thích Ca, A Nan,

Ca Diếp) ở tầng dưới cùng, tôi chợt nhận ra rằng, người xưa đếm các tầng tháp Phước Duyên theo thứ tự từ trên xuống dưới, chứ không phải từ dưới lên trên như cách đếm ngày nay

Vậy nhưng, không có bài viết nào của tiền bối

đề cập điều này Thế là tôi đã viết một bài báo về chuyện này và gửi in trên báo Thừa Thiên Huế

Từ chuyện này tôi nhận thấy không phải các bậc tiền bối đã nghiên cứu hết mọi chuyện về Huế

Và không phải vấn đề nào họ cũng nghiên cứu thấu đáo đến mức không còn chuyện gì để bàn luận thêm Vì thế, tôi mạnh dạn tìm tòi, suy nghĩ, đặt lại nhiều vấn đề mà tiền bối đã nghiên cứu theo một hướng khác và đã thu được nhiều kết quả khả quan

Sau này, tôi được GS Trần Quốc Vượng nhận

làm học trò Thầy dạy tôi: “Trong nghiên cứu,

không bao giờ được đặt dấu chấm hết Không bao giờ được khẳng định đã nghiên cứu xong một vấn đề nào đó Cái gì hôm nay đúng, chưa chắc ngày mai đã đúng”

Vậy thì, các bạn trẻ đừng bao giờ nản lòng khi thấy trên cánh đồng mà mình định trồng cỏ lại có nhiều đại thụ đang tỏa bóng Bóng của đại thụ chỉ che phủ phần đất quanh gốc của nó mà thôi Mà cỏ thì không thích mọc dưới bóng râm

Xin cám ơn anh đã trả lời phỏng vấn!