kỹ thuật trồng điều

Chương trình đào tạo nghề “Trồng điều” cùng với bộ giáo trình được biên soạn đã tích hợp những kiến thức, kỹ năng cần có của nghề, đã cập nhật những tiến bộ của khoa học kỹ thuật và thự

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN

NHÂN GIỐNG ĐIỀU

Mã số: MĐ01 NGHỀ: TRỒNG ĐIỀU Trình độ: Sơ cấp nghề

Hà Nội, tháng 6 năm 2011

phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham khảo

Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm

MÃ TÀI LIỆU: MĐ01

Cây điều thuộc nhóm cây công nghiệp có dầu, sống lâu năm Các sản phẩm thu hoạch và chế biến từ cây điều rất phong phú, đa dạng và trên hết là nhân hạt điều một mặt hàng xuất khẩu lớn của đất nước Từ năm 1996 đến nay Việt Nam luôn là nước đứng đầu về xuất khẩu điều nhân Tuy nhiên nguyên liệu đầu vào cho các nhà máy chế biến điều luôn thiếu hụt và phải nhập điều thô hàng năm từ các nước khác

Cây điều là loại cây trồng nhiệt đới có thể trồng được trên nhiều loại đất và khí hậu khác nhau và được coi là cây “xóa đói giảm nghèo” cho nhiều vùng sản xuất nông nghiệp Nhưng để sản xuất bền vững và có hiệu quả kinh tế cao hơn người trồng điều cần được đào tạo dạy nghề theo các chương trình phù hợp

Chương trình đào tạo nghề “Trồng điều” cùng với bộ giáo trình được biên

soạn đã tích hợp những kiến thức, kỹ năng cần có của nghề, đã cập nhật những tiến bộ của khoa học kỹ thuật và thực tế sản xuất tại vườn điều các địa phương

có khí hậu nhiệt đới hai mùa mưa nắng có thể coi là cẩm nang cho người đã, đang và sẽ tiếp tục hành nghề trồng điều

Bộ giáo trình gồm 5 quyển:

1) Nhân giống điều

2) Trồng mới điều

3) Chăm sóc điều

4) Phòng trừ sâu bệnh hại điều

5) Thu hoạch và bảo quản hạt điều

Để hoàn thiện bộ giáo trình này chúng tôi đã nhận sự hợp tác, giúp đỡ của Phòng Nghiên cứu Cây Công nghiệp thuộc Viện Khoa học kỹ thuật Nông nghiệp Miền Nam, đồng thời chúng tôi cũng nhận được các ý kiến đóng góp của các nhà khoa học, cán bộ kỹ thuật của các Trường khối nông nghiệp, Ban Giám Hiệu và các thầy cô giáo Trường Cao đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc Chúng tôi xin được gửi lời cảm ơn đến Vụ Tổ chức cán bộ – Bộ Nông nghiệp và PTNT, Tổng cục dạy nghề, Ban lãnh đạo các Viện, Trường, các cơ sở sản xuất, các nhà khoa học, các cán bộ kỹ thuật, các thầy cô giáo đã tham gia đóng góp nhiều ý kiến quý báu, tạo điều kiện thuận lợi để hoàn thành bộ giáo trình này

Bộ giáo trình là cơ sở cho các giáo viên soạn bài giảng để giảng dạy, là tài

liệu nghiên cứu và học tập của học viên học nghề “Trồng điều” Các thông tin

trong bộ giáo trình có giá trị hướng dẫn giáo viên thiết kế và tổ chức giảng dạy các mô đun một cách hợp lý Giáo viên có thể vận dụng cho phù hợp với điều kiện và bối cảnh thực tế trong quá trình dạy học

Giáo trình mô đun“Nhân giống điều” giới thiệu các kiến thức cần thiết để

nhân giống điều nhằm phục vụ cho việc trồng điều.; các bước tiến hành trong nhân giống và yêu cầu ghép cải tạo vườn điều Giáo trình có thời lượng 110 giờ thực học với 4 bài học và 4 giờ kiểm tra hết mô đun

thuật, các đồng nghiệp để giáo trình hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

THAM GIA BIÊN SOẠN

1 Phan Quốc Hoàn (chủ biên): giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc;

2 Nguyễn Viết Thông: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc;

3 Đặng Thị Hồng: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

4 Nguyễn Văn Tân: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc;

6 Nguyễn Văn Chiến: giảng Trường Cao Đẳng Công nghệ và Kinh tế Bảo Lộc

Giới thiệu mô đun

Bài 1: Giới thiệu chung về cây điều

1 Nguồn gốc và phân bố địa lý 1

2 Công dụng các sản phẩm từ cây điều 2

2.1 Nhân hạt điều 2

2.2 Dầu vỏ hạt điều 2

2.3 Trái điều 3

3 Tình hình sản xuất và tiêu thụ cây điều 3

3.1 Trên thế giới 3

3.2 Ở Việt Nam 4

Bài 2: Đặc điểm thực vật học cây điều

1 Các đặc điểm thực vật học cây điều 5

1.1 Rễ 5

1.2 Thân 5

1.3 Lá 6

1.4 Hoa 6

1.5 Trái và hạt 8

2 Các dòng điều có triển vọng hiện nay 9

3 Tiêu chuẩn chọn cây điều đầu dòng 11

Bài 3: Làm vườn ươm 1 Công tác tổ chức xây dựng vườn ươm 13

1.1 Tổ chức xây dựng vườn ươm 13

1.2 Chọn vị trí làm vườ n ươm 13

1.3 Thiết kế và xây dựng vườn ươm 14

2 Chuẩn bị vườn nhân chồi giống 17

3 Chuẩn bị vườn ươm cây con từ hạt 18

3.1 Đặc điểm cây giống phát triển từ hạt 18

3.2 Chuẩn bi ̣ bầu đất 19

3.3 Chuẩn bị hạt 20

3.4 Gieo hạt 21

3.5 Chăm sóc cây con giống 22

Bài 4: Kỹ thuật ghép chồi

1.3 Điều kiện để ghép chồi, cành 25

2 Thời gian và thời vụ ghép 25

3 Chuẩn bị ghép 25

3.1 Chuẩn bị gốc ghép 26

3.2 Chuẩn bị chồi ghép 26

3.3 Chuẩn bị dụng cụ vật liê ̣u ghép 27

4 Kỹ thuật ghép 28

4.1 Ghép vạt chồi ngọn 28

4.2 Ghép nêm chồi ngọn 30

5 Các biện pháp chăm sóc sau ghép 31

6 Biện pháp ghép cải ta ̣o vườn điều 32

HƯỚNG DẪN GIẢNG DẠY MÔ ĐUN I Vị trí, tính chất mô đun 34

II Mục tiêu mô đun 34

Bài thực hành số 1: 35

Bài thực hành số 2 37

Bài thực hành số 3 40

Bài thực hành số 4 42

Bài thực hành số 5 45

Tài liệu tham khảo 48

Giới thiệu mô đun

Mô đun Nhân giống điều là mô đun chuyên môn nghề, mang tính tích hợp giữa kiến thức và kỹ năng thực hành các công việc trong nhân giống điều; nội dung mô đun trình bày các kiến thức chung về cây điều, các đặc điểm thực vật học cây điều, các yêu cầu trong quy trình kỹ thuật nhân giống Bên cạnh đó, mô đun cũng trình bày hệ thống các bài tập, bài thực hành cho từng bài dạy và bài thực hành khi kết thúc mô đun Học xong mô đun này, học viên có được những kiến thức cơ bản về đặc điểm thực vật học cây điều, các yêu cầu về cơ sở vật chất, nguyên vật liệu và các bước để sản xuất cây điều giống và có kỹ năng thực hiện việc chuẩn bị dụng cụ, thiết kế vườn nhân giống, tạo cây gốc ghép, chồi ghép và ghép điều

Bài 1: Giới thiệu chung về cây điều

Giới thiệu

Cây điều là một trong những cây trồng chủ lực ở Miền trung, Tây nguyên

và Đông Nam Bộ của Việt Nam, là một loại nông sản đem lại nguồn ngoại tệ hằng năm rất cao, đóng góp vào sự phát triển kinh tế chung của cả nước Vì vậy, tìm hiểu về nguồn gốc, phân bố địa lý, giá trị cũng như tình hình sản xuất điều là việc làm rất có ý nghĩa giúp chúng ta hiểu rõ hơn loại cây trồng này

Mục tiêu

- Hiểu được nguồn gốc xuất xứ và phân bố đi ̣a lý cây điều;

- Trình bày được các giá trị dinh dưỡng và giá trị kinh tế các sản phẩm cây điều;

- Xác định được vi ̣ trí của cây điều trong sản xuất nông nghiê ̣p và đời sống xã hô ̣i hiê ̣n nay

A Nội dung

1 Nguồn gốc và phân bố địa lý:

Cây điều (Anacardium occidentale) còn được gọi là đào lộn hột ban đầu là loài cây hoang dại mọc trên các bãi cát ven biển và trong các vùng tự nhiên ở Đông Bắc Brazil Dần dần thấy được giá trị và nguồn lợi từ cây điều người ta bắt đầu trồng và khai thác trên diện tích lớn

Từ thế kỷ 16 cây điều được người Bồ Đào Nha đem sang trồng ở Ấn độ,

Mã Lai và vùng bờ biển ở Đông Phi khi họ định cư tại đây, sau đó cây điều nhanh chóng được phổ biến khắp vùng nhiệt đới châu Á

Suốt một thời kỳ dài cây điều được trồng với mục đích chính là che phủ đất, chống xói mòn Đến đầu thế kỷ 20 những lô hàng hạt điều được Ấn Độ xuất

nhau

Cây điều rất phù hợp với khí hậu nhiệt đới, có thể sống được ở những nơi khô hạn đến những nơi có lượng mưa nhiều trong năm Do vậy, hiện nay cây điều được trồng trên 50 nước thuộc vùng nhiệt đới, trải rộng từ vĩ tuyến 300

Bắc đến 300

Dầu được ép ra từ vỏ hạt điều chiếm 23-28% trọng lượng vỏ

Dầu vỏ hạt điều dễ làm cháy da được sử dụng trong nhiều công việc như chế vécni, sơn chống thấm, sơn chịu nhiệt, thuốc nhuộm, mỹ phẩm, thuốc trừ

Giá hạt điều thô trên thế giới trong những năm gần đây khoảng 1800 -

2000 USD/tấn trong khi giá nhân ăn liền 9000 - 10.000 USD/tấn và giá dầu vỏ

Hình 1.2: a Nguyên liệu vỏ hạt điều; b Sơn chống thấm từ vỏ hạt điều

c Dịch ép vỏ hạt điều

Hình 1.3: a Ép nước uống từ trái điều; b Nước uống từ trái điều

a

nước nhập khẩu hạt điều lớn đứng đầu là Mỹ, Nga, Anh, Pháp, Canađa, Úc, Nhật

3.2 Ở Việt Nam

Cây điều đã được trồng ở miền nam nước ta từ khá lâu nhưng trước đây chỉ trồng lẻ tẻ để thu hái tiêu thụ trong nước Đến những năm cuối thập niên 70

do yêu cầu xuất khẩu, nhiều địa phương mới đẩy mạnh phong trào trồng điều

Cây điều là một trong những mặt hàng nông sản đem lại nguồn ngoại tệ cao cho Việt Nam, hằng năm nguồn ngoại tệ thu được từ mặt hàng này trên 1 tỷ USD

Theo hiệp hội điều Việt Nam (vinacas), hiện nay có khoảng 23 tỉnh trồng điều với diện tích trồng điều ở Việt Nam năm 2009 khoảng 319.400 ha và năm

2010 khoảng 310.000 ha do người dân chặt điều để trồng những cây công nghiệp khác có giá trị kinh tế hơn và sản lượng điều năm 2009 đạt 350.000 tấn, năm 2010 đạt 300.000 tấn

Các tỉnh có diện tích trồng điều lớn ở Việt Nam như Bình Phước, Đồng Nai, Đaklak, Bình thuận, Bình Định

B Câu hỏi và bài tập thực hành

- Kể tên các sản phẩm được chế biến từ cây điều, sản phẩm chính mang về nguồn thu ngoại tệ là gì?

- Cây điều được trồng ở những vùng nào trên thế giới, vị trí của Việt Nam trong nhóm các nước có sản xuất và chế biến hạt điều

Nghiên cứu đặc điểm thực vật học cây điều có ý nghĩa rất lớn giúp chúng

ta có thể nhận biết được đặc điểm cây điều so với những cây trồng khác, quan trọng hơn là chọn được những giống điều có chất lượng tốt trong sản xuất nhằm nâng cao năng suất và chất lượng hạt điều

Mục tiêu:

- Trình bày được các đă ̣c điểm chính hình thái các bô ̣ phâ ̣n cây điều

- Trình bày đặc điểm một cây điều tốt để chọn làm cây đầu dòng

- Nêu được các yêu cầu sinh thái đối với cây điều

1 Các đặc điểm thực vật học cây điều

Cây điều thuộc loại thân gỗ sống lâu tới 30 - 40 năm nhưng nếu chăm sóc tốt chỉ cho năng suất cao và ổn định từ năm thứ 10 – 20

1.1 Rễ:

Cây điều có rễ cọc và rễ ngang rất phát triển

Trồng nơi đất cát tơi xốp, sau 2-3 tháng rễ đã đâm sâu đến 80cm, sau 5-6 tháng sâu tới 2m

Rễ cọc có thể ăn sâu hàng chục mét tùy vào tầng đất và rễ ngang có thể lan rộng tới ngoài bán kính tán 50 – 60cm khiến cho cây chịu hạn tốt ngay cả khi mùa khô kéo dài 5 - 6 tháng

cành mọc ngang Khi cây còn nhỏ, cành

mọc sà ngang, sát đất và cong Vỏ thân

Hình 2.2: Cây điều ba năm tuổi (A) và cây bảy năm tuổi (B)

1.3 Lá:

Lá thường tập trung ở đầu cành, cuống lá ngắn, lá lớn thường dài

10 - 20cm, rộng 5 - 10cm, phiến lá dày, mặt dưới nổi rõ các gân lá thưa, khi non

lá màu xanh nhạt hoặc đỏ, già có màu xanh đậm

Cây điều có khả năng phát triển bộ tán lá rất rộng Trong điều kiện đầy đủ

ánh sang, trồng trên đất phù hợp, tán lá cây có thể rộng đến 5m tính từ gốc và

chiếm diện tích 50 – 60m2 ngay khi cây 6 – 7 tuổi

a b

Hình 2.3: a Lá cây điều; b Bộ tán cây điều 5 năm tuổi

1.4 Hoa:

Thường kết thúc mùa mưa bước sang mùa khô là lúc cây điều bắt đầu trổ

hoa, cùng lúc ra cả hoa đực và hoa lưỡng tính, một chùm có khoảng từ vài chục

đến vài trăm hoa

10 nhụy đực và 1 nhụy cái Trong 1 hoa lưỡng tính thường chỉ có 1 nhị đực phát triển đầy đủ có khả năng tung phấn còn các nhị khác đều bất thụ

Hoa điều ra đầu cành tạo thành chùm hoa, trông đó có cả hoa đực và hoa lưỡng tính Hoa thụ phấn nhờ côn trùng hoặc gió và quá trình thụ phấn cũng kéo dài trong buổi sáng hoa nở Vào thời điểm hoa nở mà gặp mưa hoặc bao phấn không nứt ra được thì quá trình thụ phấn sẽ không xảy ra và năm đó sẽ mất mùa

a b

Cây điều trồng được 3 năm thì bắt đầu trổ hoa, thời gian ra hoa kéo dài khoảng 85 ngày qua 3 pha rõ rệt:

Hình 2.4: Hoa cây điều

Hình 2.5: a Hoa lưỡng tính; b Hoa đực

lưỡng tính)

- Pha đực thứ hai kéo dài 13 ngày (0 - 67% là hoa đực)

Như vậy, hoa đực nở trước hoa lưỡng tính, tỷ lệ hoa lưỡng tính và hoa đực là 1/6, hoa lưỡng tính đậu quả đến chín là 10,2%

khoảng 45 - 60g màu đỏ hồng hay vàng Loại điều vàng thường trái lớn hơn, nhiều nước và vị ngọt hơn điều đỏ

- Trái thật (thường gọi là hạt) chiếm 10% trọng lượng quả.1.5.2 Hạt điều:

Hạt điều theo tên thường gọi có dạng hạt đậu lớn màu xám xanh khi tươi

và trở thành nâu khi khô Hạt mọc lộ ra ở đầu trái nên gọi là đào lộn hột và hạt nặng khoảng 5 - 7g, gồm 3 phần:

- Ngoài cùng là vỏ hạt, chiếm 70% trọng lượng hạt và vỏ dày đến 3mm gồm 3 phần:

+ Vỏ ngoài dai và cứng

+ Vỏ giữa xốp, thường chiếm 30% trọng lượng vỏ Gồm những tế bào cấu tạo hình tổ ong có chứa nhiều chất dầu rất Dầu vỏ hạt điều có chất Urushion độc với da người nhưng nó lại có tác dụng bảo vệ nhân hạt điều khỏi bị sâu hại

+ Vỏ trong rất cứng

- Vỏ lụa: Bao quanh nhân chiếm 5% trọng lượng hạt

- Nhân: Nhân màu trắng, chứa nhiều dầu, ăn bùi béo và thơm

a b

Hình 2.8: a Trái thật (hạt điều); b: Nhân điều

2 Các dòng điều có triển vọng hiện nay

Cây điều đã được trồng lâu ở nước ta nhưng trong thực tế chỉ phân biệt được 2 loại điều là điều vàng và điều đỏ, chưa xác định được rõ tên giống và nguồn gốc giống

Điều được trồng với mục đích kinh tế thì phải chú trọng đến năng suất hạt, tỷ lệ nhân và các giống điều địa phương không đáp ứng được yêu cầu này

Sau thời gian bình tuyển chọn lọc Viện khoa học nông nghiệp Việt Nam

đã thu thập và lưu giữ trên 1.000 dòng trong vườn tập đoàn quĩ trên cây điều

chất lượng của các dòng điều:

Năm 2001, hai dòng điều đã được công nhận giống tạm thời là ĐDH66-14

- Dòng điều PN1: Năm thứ 4 đạt năng suất 1000kg/ha, dự kiến năm thứ 8

là 2000kg/ha Dòng này có một số đặc điểm:

+ Lá non: Màu tím đỏ, phiến lá bầu dục và phẳng

Hình 2.9: Dòng điều PN1 (a Trái non; b Trái già)

- Dòng BO1: Năm thứ 4 đạt năng suất 800 - 1000kg/ha, dòng này có một

số đặc điểm:

a b

+ Trái: Màu đỏ

+ Hạt màu xám, vỏ mỏng 163 hạt/kg

+ Tỷ lệ nhân 29 - 31%

3 Tiêu chuẩn chọn cây điều đầu dòng

Để bắt đầu chọn tạo và nhân giống điều cần điều tra khảo sát để phát hiện

ra các cây điều đầu dòng có năng suất cao và chất lượng hạt tốt, đánh dấu theo dõi 3 vụ để chọn cây đầu dòng có các tiêu chuẩn sau:

- Chọn cây điều từ những vườn đã trồng 8 – 12 năm, mật độ khoảng 100cây/ha, không lấy những cây điều đơn độc hoặc chăm sóc quá đặc biệt

- Cây sinh trưởng khoẻ, tán phát triển đều và ít sâu bệnh

- Năng suất ổn định và lớn hơn 30kg/cây/năm

- Trọng lượng hạt phải đạt bình quân 120 - 180 hạt/kg

- Tỷ lệ nhân 25 - 30%

- Số trái/chùm: từ 5 đến 10 trái,

- Tỷ lệ chồi ra hoa: lớn hơn 75%,

Hình 2.11: Cây đầu dòng chọn lấy hạt giống

Sau khi lựa chọn được những cây đầu dòng, tiến hành cắt tỉa và chăm sóc cho cây ra chồi Thu chồi từ những cây đầu dòng đem ghép và trồng thành vườn nhân chồi để cung cấp cho sản xuất cây giống

cho biết những đặc điểm chính của một cây điều có năng suất cao

- Thực hành đo và ghi nhận các đặc điểm sinh học của cây điều có năng suất cao (Chiều rộng tán, chiều cao cây, đường kính thân, độ cao phân cành, số cành cấp 1 trên thân)

- Phân biệt và tính tỉ lệ hoa đực, hoa lưỡng tính của cây điều thời kỳ ra hoa

rộ

C Ghi nhớ:

- Cây điều thuộc loại thân gỗ có bộ rễ ăn sâu, phân cành rộng

- Hoa điều gồm có hoa đực và hoa lưỡng tính, tỉ lệ đậu trái thấp

- Hạt điều thu hoạch là trái thật của cây điều, nhân là sản phẩm chính được chế biến từ hạt

Cây điều là cây lâu năm, có chu kỳ kinh tế dài Chất lượng cây điều giống

là một yếu tố then chốt quyết định đến hiệu quả sản xuất Do đó công tác sản xuất cây giống điều mang tính khoa học và nhân văn cao

Vườn ươm là nơi thực hiện một chuỗi công việc có tính liên hoàn từ gieo ươm, nhân giống chăm sóc và huấn luyện nhằm sản xuất ra cây điều giống tốt, tạo tiền đề cho cây ở giai đoạn sau sinh trưởng và phát triển khỏe đạt năng suất cao, phẩm chất tốt

Mục tiêu:

- Mô tả các bước thiết kế và tổ chức xây dựng vườn ươm;

- Trình bày được các bước chuẩn bị đất và đóng bầu;

- Rèn luyện được tính làm việc khoa học và chính xác

Nội dung chính:

1 Công tác tổ chức xây dựng vườn ươm

1.1 Tổ chức xây dựng vườn ươm

Nhân lực: Là những nông dân, công nhân, cán bộ kỹ thuật có trình độ kỹ thuật và kinh nghiệm sản xuất trong lĩnh vực nhân giống các loại giống cây ghép Ngoài ra còn cần đến lực lượng lao động phổ thông khác Số lượng lao động phụ thuộc vào quy mô vườn ươm, thông thường cần từ 20 - 30 lao động cho 1 ha vườn ươm

Cơ sở vật chất: tùy theo diện tích trồng điều để xác định qui mô vườn ươm Thông thường thiết kế một vườn ươm cần diện tích đất đai từ 0,3 ha trở lên; nguồn nước sạch và ổn định; máy bơm nước; bình xịt thuốc áp suất cao và các dụng cụ phục vụ cho việc sản xuất cây ghép (kéo, dao, dây ghép)

1.2 Chọn vị trí làm vườ n ươm

Chọn vị trí làm vườn ươm cho cây điều cần dựa vào các căn cứ sau:

- Căn cứ vào đặc điểm sinh học của cây điều vì: Cây điều con sinh trưởng

và phát triển mạnh trong điều kiện ánh sáng trực xạ;

- Căn cứ vào điều kiện tự nhiên của khu vực;

- Căn cứ vào điều kiện xã hội và canh tác như: nguồn giống phong phú, qui

mô sản xuất, kinh nghiệm canh tác của nhân dân, nhất là những vùng có truyền thống trồng và sản xuất giống cây điều lâu đời Do đó khi chọn đất làm vườn ươm phải đạt được những tiêu trí sau:

+ Diện tích đất làm vườn ươm đủ lớn để cung cấp cây giống cho sản xuất + Không có cây cao che bóng xung quanh

+ Vườn ươm cây điều cần chọn nơi cao ráo và thoát nước tốt

+ Hệ thống giao thông, vận chuyển thuận lợi để vận chuyển phân bón và cây giống

1.3 Thiết kế và xây dựng vườn ươm

1.3.1 Thiết kế khu sản xuất trong vườn ươm

+ Có hai khu vực quan trọng nhất trước khi thực hiện sản xuất cây giống là vườn ươm gốc ghép và vườn nhân chồi ghép

ghép được thiết

kế lối đi 0.6 m, xếp 4 hàng bầu cây gốc ghép sản xuất được 350 ngàn đến 380 ngàn cây gốc ghép/ha

- Vườn nhân chồi: cung cấp chồi, hom ghép

- Vườn nhân

chồi ghép trồng dày hàng kép

1m × 2m

- Lối đi để

cắt chồi rộng 3 m

Hình 3.2:

Hình 3.3:

- Khu vực chứa nguyên liệu và trộn hỗn hợp đất đóng bầu

- Nhà xử lý hạt giống: nhà xây tường kín, có cửa sổ thông thoáng, mái lợp tôn, bên trong có các kệ để khay ươm hạt hoặc ủ hạt

- Khu vực lấy đất dành cho gieo hạt, ươm cây thực sinh

- Khu vực đất dành cho cấy cây huấn luyện cây con

1.3.2 Thiết kế khu vực phục vụ sản xuất

xe thô sơ và người đi lại

+ Đường rãnh luống (đường tạm thời): chủ yếu cho người đi lại chăm sóc cây con

+ Cổng ra vào: gồm một cổng chính và một cổng phụ Cổng chính thường

đi vào khu làm việc, cổng phụ đi vào khu sản xuất

Hình 3.4:

+ Hệ thống tiêu: Kết hợp với hệ thống đường đi, làm các rãnh thoát nước song song với đường

Hệ thống tưới tiêu như ao hồ, bể chứa, đường dẫn nước phải bố trí thuận lợi không gây trở ngại cho việc chăm sóc cây

2 Chuẩn bị vườn nhân chồi giống

Vườn nhân chồi ghép cần được bố trí nơi đất tốt trong vườn ươm cây con (tiện chăm sóc)

Nên trồng vườn nhân chồi ghép sớm hơn một năm để cây có thể cho một

số lượng chồi đủ để tiến hành sản xuất giống vào năm sau

Mỗi dòng điều được trồng trong một khu vực riêng theo sơ đồ và có bảng tên phân biệt để tiện việc quản lý chồi ghép

Chăm sóc vườn nhân chồi ghép:

 Cần thường xuyên làm cỏ và

bón phân sau khi cây phát triển hoàn

chỉnh một đợt lá theo tỷ lệ

N:P2O5:K2O = 3:1:1 với liều lượng

từ 10 - 50g/cây tùy theo độ tuổi

 Phun phân bón lá và chất kích

thích sinh trưởng để cây ra nhiều

chồi

Hình 3.5 - a

 phun Sherpa và Benlate phòng

 Trong điều kiện chăm sóc tốt

và cắt chồi nhiều đợt có thể thu

được:

 30 - 50 chồi/ cây ở năm thứ nhất

 trên 80 - 100 chồi/cây từ năm thứ

2 trở đi

3 Chuẩn bị vườn ươm cây con từ hạt

Vườn ươm cây con từ hạt nhằm tạo ra cây con được sử dụng trong một số trường hợp:

giống thực sinh), đối với cây ăn trái phương pháp nầy có những ưu và nhược điểm sau:

* Ưu điểm:

- Kỹ thuật đơn giản, dễ làm

- Chi phí lao động thấp, do đó giá thành cây con thấp

- Hệ số nhân giống cao

- Tuổi thọ cao

- Khả năng thích ứng rộng với điều kiện ngoại cảnh

* Nhược điểm:

- Không giữ được đặc tính cây mẹ

- Thời gian sinh trưởng dài

- Cây giống trồng từ hạt thường có thân tán cao, nên sẽ khó khăn trong việc chăm sóc cũng như thu hái sản phẩm

3.2 Chuẩn bi ̣ bầu đất

Vật liệu làm bầu: Bầu ươm gốc ghép bằng nhựa P.E đen, dày 0,15 mm và

có kích thước từ 15 x 25 cm đến 15 x 33 cm được đục 9 lỗ từ đáy bầu lên đến

 mở miệng bịch nilon,

 xúc đất vào 2/3 bịch đất,

 trỗ nhẹ bịch để dồn đất

 Kiểm tra bầu đất thấy không

quá cứng và không mềm tay là

vừa

Hình 3.7: Đóng bầu đất

Nếu quá cứng tức là đất bị lèn chặt bầu không vỡ nhưng rễ cây khó phát triển

Nếu quá mềm khi vận chuyển, đảo phân loại bầu thì bầu đất lỏng lẻo, rất

dễ vỡ làm đứt rễ cây Đóng bầu xong xếp bầu thành hàng dọc theo luống

3.3 Chuẩn bị hạt

Hạt giống được thu từ các cây điều sinh trưởng khỏe, năng suất thu bình quân trên 10kg/năm Cây không nhiễm sâu bệnh và trái đã chín hoàn toàn Nên thu hạt từ trái chín thời điểm chín rộ, kích thước hạt trung bình

Sau khi thu hoạch hạt được lựa chọn, rửa sạch và phơi khô đến độ ẩm 10% và bảo quản kín trong điều kiện khô và thoáng mát Thời gian bảo quản không dài quá 120 ngày

8-Trước khi gieo, thả hạt vào nước và loại bỏ những hạt nổi Ngâm hạt trong

3 - 5 ngày và thay nước, rửa hạt 1 lần/ngày, ngâm hạt điều ngày đầu và ngày cuối trong nước có pha thuốc trừ sâu bệnh (Basudin 0,5% + Benlate C 0,5%) để hạn chế kiến đục nhân và nấm bệnh tấn công khi hạt mới nẩy mầm

Sau khi ngâm từ 3 - 5 ngày, hạt điều no nước vớt hạt ra rửa sạch đem ủ hạt trong bao hay cát sạch

giống ít nhất là 1 lần để giảm

nhiệt độ và loại bỏ các sản

phẩm lên men do quá trình hô

hấp của hạt (thường gọi là rửa

chua)

Nếu ủ trong cát thì thường

xuyên tưới nước đủ ẩm cho hạt

Hạt giống nứt nanh sau 3-5 ngày

ngâm ủ có thể đem trồng

Hình 3.9: Hạt nứt nanh

Kỹ thuật cắt chóp rễ thực hiện tại

Trung tâm nghiên cứu Nông nghiệp

Hưng Lộc, Đồng Nai

- Dùng dao sắc cắt bỏ chóp rễ

trước khi gieo hạt vào bầu

đất để cây con ra rễ cân đối

Hình 3.10: Cắt chóp rễ

Hình 3.11: Rễ cây điều giống

a: Cây được cắt chóp rễ mầm; b: Cây không cắt chóp rễ mầm

trong mùa khô nên phủ

cỏ hay rơm khô trên mặt

bầu và tưới nước mỗi

ngày

Hình 3.12: Tủ rơm, cỏ sau gieo

3.5 Chăm sóc cây con giống

Khi mầm điều nhú lên mặt đất tiến hành loại bỏ chất che tủ để cây con phát triển và tránh bị bệnh lở cổ rễ

Tưới đủ nước và làm cỏ sạch khi cây còn nhỏ

Bón phân khoáng sau khi cây phát triển hoàn chỉnh một đợt lá theo tỷ lệ N:P2O5:K2O = 3:1:1 với liều lượng từ 10 - 50 g/cây tùy theo độ tuổi

Nếu thấy cây con sinh trưởng phát triển chậm, phun phân bón qua lá và chất kích thích sinh trưởng để cây sinh trưởng phát triển nhanh và khỏe

 Phun Sherpa 25EC để

phòng sâu hại lá, sâu đục

ngọn và bọ xít muỗi

 Phun thuốc trừ nấm

gốc đồng hay Benlate theo

nồng độ khuyến cáo của nhà

sản xuất để phòng bệnh lỡ cổ

rễ, đặc biệt thường xảy ra

trong tháng đầu tiên khi thân

cây con chưa hóa gỗ

Hình 3.13: Chăm sóc cây trồng bầu

sau khi gieo hạt từ 30 – 50

ngày tiến hành phân loại cây

giống nhằm làm đứt những rễ

cắm trực tiếp xuống đất và

phân loại cây giống tốt xấu

xếp riêng để tiện trong việc

chăm sóc, xuất vườn hoặc

chuyển sang ghép chồi

Hình 3.14: Cây con 60 ngày sau gieo

B Câu hỏi và bài tập thực hành

- Thực hành đóng chuẩn bị và đóng bầu đất để trồng điều từ hạt

- Thực hành chọn hạt, ngâm ủ hạt và trồng vào bầu

- Kiểm tra đánh giá cây điều con chuẩn bị ghép hoặc xuất trồng

Cây điều là cây giao phấn điển hình, do đó nhân giống bằng hạt cây giống

sẽ phân ly mạnh làm giảm năng suất chất lượng, tính ổn định và độ đồng đều giữa các cá thể ở thế hệ sau Vì vậy xu hướng hiện nay là nhập nội giống có năng suất cao hoặc chọn từ các giống địa phương cây đầu dòng có năng suất

cao, sau đó nhân giống vô tính bằng phương pháp ghép

Mục tiêu:

- Hiểu được khái niệm về ghép điều;

- Trình bày được các tiêu chuẩn của chồi và gốc ghép;

- Trình bày được kỹ thuật ghép chồi và chăm sóc cây ghép;

- Thực hiện được các thao tác ghép đúng kỹ thuật và an toàn đạt tỉ lê ̣ ghép sống trên 90%

- Thực hiê ̣n được các biê ̣n pháp sau ghép nhằm đảm bảo tỉ lê ̣ xuất vườn cao

* Ưu điểm của phương pháp ghép:

- Cây con giữ được đặc tính của cây đầu dòng, mau cho hoa trái, tuổi thọ vườn cây cao hơn một số phương pháp nhân giống vô tính khác

- Tạo được nhiều cây giống

- Lợi dụng đặc tính tốt của gốc ghép, chịu đựng được điều kiện môi trường bất lợi như: hạn, úng, sâu bệnh

- Cải tạo cho những vườn cây già cỗi, thân quá cao

- Tạo được những dạng cây khác như thay đổi hình dạng, ghép cho nhiều loại trái, dạng tán thấp thuận lợi cho việc chăm sóc và thu hoạch sản phẩm;

- Thay đổi được tính trạng đực khi ghép cây cái lên cây đực

* Nhược điểm của phương pháp ghép:

- Phải nắm vững đặc tính của gốc ghép và cành ghép

- Thao tác ghép không khó nhưng phải có kinh nghiệm và có dụng cụ

- Đối với những trường hợp tiếp hợp khó khăn, cần phải sử dụng hóa chất chống đào thải chồi, cành ghép

nhiệm vụ dẫn nhựa luyện từ lá xuống rễ, phần gỗ phía trong dẫn nhựa nguyên từ

rễ lên cành lá Phần giữa gỗ và vỏ là tượng tầng mô phân sinh, rất mỏng, chứa đầy chất dịch có khả năng phân chia nhanh tạo nên gỗ bên trong và vỏ bên ngoài Khi ghép, giữa gốc ghép và chồi ghép có kết nối với nhau hay không phụ thuộc rất nhiều vào lớp tượng tầng Do đó khi ghép cần chú ý cho 2 lớp tượng tầng của gốc ghép và chồi ghép tiếp xúc với nhau

Việc kết hợp giữa gốc và chồi ghép gồm bốn bước như sau:

- Áp sát phần tượng tầng của gốc với chồi ghép với nhau

- Lớp tế bào tượng tầng ngoài của gốc và chồi ghép tạo ra những tế bào nhu

mô dính lại với nhau, gọi là mô sẹo

- Các tế bào nhu mô của mô sẹo phân hóa thành những tế bào tượng tầng mới, kết hợp với tượng tầng nguyên thủy của gốc và chồi ghép

- Các tế bào tượng tầng mới tạo ra những mô mạch mới, gỗ bên trong và libe bên ngoài, hình thành sự kết hợp mạch giữa gốc và chồi ghép làm dinh dưỡng và nước được vận chuyển qua lại với nhau

1.3 Điều kiện để ghép chồi, cành

- Các cây ghép với nhau phải cùng một họ để có khả năng kết hợp cao, tốt nhất là cùng loài, thứ trồng

- Gốc ghép, cành ghép cần có sức sinh trưởng tương đương nhau để có khả năng kết hợp tốt

- Hai bộ phận ghép phải được áp chặt nhau để tăng khả năng kết dính, chỗ ghép không được bẩn, khô nhựa, hay bị ướt

2 Thời gian và thời vụ ghép

Nên ghép vào sáng sớm lúc trời mát khi cây đã hút đủ nước qua đêm, thời gian ghép tốt nhất là từ 6 đến l0 giờ sáng, có thể cắt chồi ghép chuẩn bị từ chiều hôm trước Không ghép cây lúc nắng to, cây dễ bị mất nước mặt cắt mau khô hay sau khi trời vừa dứt cơn mưa lá ướt cây ghép dễ bị nhiễm trùng Tỷ lệ sống cao nhất khi cây được ghép vào thời kỳ mưa ổn định và có thể thu được chồi ghép đủ tiêu chuẩn

Thời vụ ghép thích hợp nhất là từ tháng 3 đến tháng 5 hàng năm cho các vùng Đông Nam Bộ, Tây Nguyên và vùng Nam Trung Bộ Tuy nhiên, để có cây giống ghép trồng đầu mùa mưa, vùng Đông Nam Bộ và Tây Nguyên cần tiến hành gieo hạt vào tháng 12 - 1 và ghép vào đầu tháng 2 - 4 hàng năm

3 Chuẩn bị ghép

3.1 Chuẩn bị gốc ghép

điều có năng suất cao, phẩm chất tốt nhất để gieo, mà lấy hạt của những cây điều, cây cùng họ ít sâu bệnh và chống chịu tốt với ngoại cảnh bất lợi Kỹ thuật sản xuất gốc ghép được gieo trồng và chăm sóc giống như sản xuất cây giống thực sinh

Hình 4.1: Gốc ghép

Tiêu chuẩn gốc ghép: Sau khi gieo hạt vào bầu đất khoảng 45 - 60 ngày thì tiến hành nhấc rễ, loại bỏ các cây còi cọc hay dị dạng đồng thời phân loại theo tình trạng phát triển của cây và xếp lại Sau đó để cho cây ổn định trở lại trong vòng 15 đến 30 ngày thì tiến hành ghép

Tiến hành ghép khi gốc ghép đạt tiêu chuẩn; có từ 10-15 lá trở lên và đường kính thân vào khoảng 0,7- l cm, thường từ 60 - 90 ngày tuổi

3.2 Chuẩn bị chồi ghép

Chồi ghép được lấy từ vườn nhân chồi ghép của các giống điều tốt đã được tuyển chọn và khuyến cáo

Thời gian lấy chồi ghép tốt nhất là ngay khi cây chuẩn bị phát đợt lá mới Tiêu chuẩn chồi ghép tốt gồm:

- Chồi vừa mới bật, chồi đoạn 2

- Đường kính chồi > 0,6 cm

- Chiều dài chồi từ 7-10 cm

- Không có vết sâu bệnh

- Chồi ở ngoài sáng

Hình 4.2: Chồi ghép đạt tiêu chuẩn (A) và quá tuổi (B)

a Sau khi cắt chồi, tỉa bỏ phiến

lá;

b Giữ cho chồi tươi bằng cách

bọc trong vải ẩm đặt vào thùng

xốp có chứa nước đá, đậy kín

thùng xốp và đặt vào nơi thoáng

mát;

c Trong điều kiện thiếu chồi

ghép có thể dùng đoạn cành kế

chồi ngọn để làm chồi ghép

Hình 4.3: Bảo quản chồi ghép

3.3 Chuẩn bị dụng cụ vật liê ̣u ghép

4 Kỹ thuật ghép

Có nhiều kỹ thuật ghép điều khác nhau có thể được áp dụng để sản xuất cây giống ghép tuy nhiên quy trình kỹ thuật này chỉ giới thiệu hai phương pháp ghép điều phổ biến nhất hiện nay là phương pháp ghép chồi vạt ngọn và ghép chồi nêm ngọn

4.1 Ghép vạt chồi ngọn

Duïng cuï gheùp caây

 Dùng dao ghép vạt xiên thân

Hình 4.5 (a,b,c) Thao tác ghép chồi vạt ngọn

4.2 Ghép nêm chồi ngọn

Hình 4.5 - b Hình 4.5 - c

Dùng kéo cắt ngang thân gốc ghép

cách mặt đất chừng l0-15 cm Chừa lại 2-3 lá thật trên gốc ghép

Đẩy chồi ghép vào vết chẻ ở gốc ghép Dùng băng nilon mỏng quấn chặt từ

dưới lên trên để cố định và bịt kín chồi ghép

Hình 4.6: (a,b,c,d,e,f) Thao tác ghép chồi nêm

Chồi ghép hoàn thiện Chồi ghép nảy mầm

Hình 4.7: Chồi sau ghép hoàn thiện Chú ý: Nếu đường kính của chồi ghép và gốc ghép khác nhau thì nên để

cho một bên mép vỏ của chồi ghép và gốc ghép liền khớp nhau

5 Các biện pháp chăm sóc sau ghép

Sau khi ghép, bầu cây ghép cần được tưới nước đầy đủ tránh để mặt bầu bị khô

Hình 4.8: Tỉa chồi nách