danh từ trong tiếng đức 1b potx

Nói chung, danh từ hay một cụm danh từ/tính từ/đại từ mang dạng Genitiv xuất hiện trong câu tiếng Đức trong các trường hợp sau đây:  Genitivattribut thuộc từ ở dạng Genitiv: trong trườn

Danh từ trong câu tiếng Đức (phần 3)

Vietsciences- Tú Ân 05/07/2006

Khái niệm về Genitiv

Ngoài Nominativ (cũng được coi là dạng gốc),

Akkusativ và Dativ ra, danh từ trong tiếng Đức còn

biến thể thành một dạng nữa mà chúng ta sẽ làm

quen sau đây là dạng Genitiv

Nói chung, danh từ (hay một cụm danh từ/tính

từ/đại từ) mang dạng Genitiv xuất hiện trong câu

tiếng Đức trong các trường hợp sau đây:

 Genitivattribut (thuộc từ ở dạng Genitiv):

trong trường hợp này danh từ mang dạng Genitiv là để biểu hiện một sự liên hệ về sở hữu, nguồn gốc hay xuất xứ đối với một thành phần nào khác trong câu Thành phần này

tự nó có thể là chủ từ, túc từ trực tiếp (ở dạng Akkusativ), túc từ gián tiếp (ở dạng Dativ), túc từ bổ nghĩa cho danh từ (ở dạng Nominativ), túc từ được dẫn trước bằng giới từ (tùy theo giới từ và trường hợp sử dụng mà mang các dạng khác nhau, kể cả Genitiv, xem phần dưới) hay là một Genitiv-Attribut khác Thí dụ:

Das Buch meines Freundes liegt auf dem Tisch - Quyển sách của bạn tôi nằm trên bàn (biểu

hiện sự liên hệ có tính cách sở hữu đối với chủ từ das Buch)

Sie bestellt das Gericht des Hauses - Cô ta gọi món ăn (đặc biệt) của tiệm (biểu hiện liên hệ

đối với túc từ trực tiếp das Gericht)

Dieses Ergebnis entspricht dem Erwarten der Anwesenden - Kết quả này tương ứng với sự

mong đợi của những người hiện diện (biểu hiện liên hệ với túc từ gián tiếpdem Erwarten)

Er erinnert sich an den Rat seiner Mutter - Hắn nhớ đến lời khuyên của mẹ (biểu hiện liên hệ với túc từ được dẫn trước bằng giới từ an den Rat)

Tuy Genitivattribut vẫn là dạng chuẩn và vẫn thông dụng, nhưng nó có rất nhiều "đối thủ" mong lên kế vị, nhất là trong đàm thoại hàng ngày hay trong ngôn từ bình dân:

Er trägt den Koffer des Freundes zum Bahnhof → Er trägt dem Freund den Koffer zum Bahnhof - Cậu

ta xách vali của/cho bạn ra nhà ga

tương tự như vậy:

der Hut meines Vaters → meinem Vater sein Hut - cái nón của cha tôi (thay thế bằng Dativ và tính từ sở

hữu sein, ngôn từ bình dân, địa phương)

das Haus meines Vaters → das Haus von meinem Vater - nhà (của) cha tôi (thay thế bằng giới từ von, thông

dụng)

die Museen Münchens → die Museen in München - các viện bảo tàng ở München (thay thế bằng giới từ in,

thông dụng)

die Brücken des Rheins → die Brücken über den Rhein - các cây cầu sông Rhein (thay thế bằng giới từ über,

thông dụng)

ein Becher edlen Goldes → ein Becher aus edlem Gold - cái chung bằng vàng quý (thay thế bằng giới từ aus,

thông dụng)

die Älteste meiner Schwestern → die Älteste unter meinen Schwestern - người chị lớn nhất của tôi (thay thế

bằng giới từ unter, thông dụng)

v.v

 Genitivobjekt (túc từ ở dạng Genitiv): một số động từ trong tiếng Đức đòi hỏi túc từ ở

dạng Genitiv Thí dụ:

Ich kann mich nicht dieser Anlage bedienen - Tôi không sử dụng được hệ thống máy này

(động từ: sich bedienen)

Sie will sich seiner Unterstützung vergewissern - Cô ta muốn biết chắc có được sự ủng

hộ của anh ấy không (động từ: sich vergewissern)

Sie beschuldigen ihn des Mordes - Họ cáo buộc hắn tội giết người (động

từ: beschuldigen)

Một số động từ đòi hỏi có Genitivobjekt dần dần được sử dụng với Präpositionalobjekt (túc

từ được dẫn trước bằng giới từ), nhất là trong ngôn ngữ hàng ngày:

Ich schäme mich seines Verhaltens → Ich schäme mich wegen seines Verhaltens - Tôi xấu

hổ vì hành vi của hắn

Sie erfreut sich guter Gesundheit → Sie erfreut sich an der guten Gesundheit - Bà ta hưởng

sức khỏe tốt

 adverbialer Genitiv (Genitiv làm trạng từ): tương tự như trường hợp trạng từ ở

Akkusativ mà chúng ta đã gặp qua (trạng từ dùng để nói rõ về thời gian của một diễn biến nào đó), Genitiv thường là dạng của những cụm từ đóng vai trò trạng từ diễn tả tính cách, thái độ, khung cảnh, hay nói chung là mô tả "điều kiện" của một sự kiện nào đó đang diễn ra Thí dụ:

Er geht leichten Herzens aus dem Hause - Anh ta ra khỏi nhà với lòng nhẹ nhỏm

Mới nhìn chúng ta thấy adverbialer Genitiv không khác gì Genitivobjekt mấy Nhưng thực ra rất

dễ phân biệt vì một trạng từ ở dạng Genitiv có thể sử dụng trong nhiều câu khác nhau, trong lúc túc từ ở dạng Genitiv thì do một động từ nào đó đòi hỏi:

Er geht leichten Herzens aus dem Hause - Er kommt leichten Herzens nach Hause - v.v.

Tiếng Đức có khá nhiều trạng từ Genitiv mà phần lớn đã rất thông dụng như thành ngữ, chẳng hạn như

guter Dinge - lạc quan, phấn khởi

meines Erachtens - theo như tôi nhận định

guten/reinen/ruhigen Gewissens - tâm hồn thanh thản, nhẹ nhàng (vì không làm gì xấu hoặc

không làm ngơ hay bỏ qua chuyện gì )

eines (schönen) Tages - một ngày (đẹp trời) nào đó

des Weiteren - thêm vào đó

meines Wissens - theo như tôi biết

 Đi cùng giới từ đòi hỏi dạng Genitiv: chúng ta đã biết có nhiều giới từ trong tiếng Đức

đòi hỏi danh từ đi cùng phải theo dạng Akkusativ hay Dativ, tương tự như vậy, cũng có nhiều giới từ đòi hỏi Genitiv

Một vài giới từ thường gặp cần có Genitiv là: trotz - mặc cho, dẫu cho, wegen - bởi

vì, innerhalb nội trong, außerhalb bên ngoài, anstatt/statt thay vì, jenseits -bên kia, aufgrund - tại vì, do, während - giữa khi, đang lúc Thí dụ:

Ich liebe ihn trotz vieler Hindernisse - Mặc cho bao nhiêu ngăn trở tôi vẫn yêu anh ta Wegen des grausamen Schicksals wurde sie schnell alt - Vì số phận nghiệt ngã bà ta

đã sớm già đi

Innerhalb eines Monats gebe ich dir das Geld zurück - Nội trong tháng tôi sẽ hoàn lại

chị số tiền

Treffen wir uns außerhalb der Schule? - Mình gặp nhau ở ngoài trường nhé?

Anstatt einer Tasche kauft sie sich einen Aktenkoffer - Thay vì mua giỏ xách bà ta mua

một cái cặp

v.v

Còn khá nhiều giới từ khác đi với Genitiv như:

abseits, abzüglich, angesichts, anhand, anlässlich, anstelle, aufseiten, ausschließlich,

betreffs, bezüglich, dank, diesseits, eingedenk, einschließlich, exklusive, halber,

hinsichtlich, infolge, inklusive, inmitten, kraft, längs, laut, mangels, mithilfe, mittels, ob, oberhalb, punkto, seitens, seitlich, um willen, unfern, ungeachtet, unterhalb, unweit, vermittels, vonseiten, zufolge, zugunsten, zuhanden, zulasten, zuseiten, zuungunsten, zuzüglich, zwecks,

Tuy vậy một số giới từ đi với Genitiv lại phản ứng cá biệt với vài danh từ hay cụm từ, hoặc tùy theo ý nghĩa mà chọn lựa một cách biến thể khác Xin xem ở phần dưới

Qui tắc biến thể cho danh từ và mạo từ

Singular der König (vua) des Königs

Maskulinum

Plural die Könige der Könige

Singular der Mensch (con người) des Menschen

schwacher

Maskulinum

Plural die Menschen der Menschen

Singular die Mutter (mẹ) der Mutter

Femininum

Plural die Mütter der Mütter

Singular das Haus (nhà) des Hauses

Neutrum

Plural die Häuser der Häuser

Ta nhận thấy chỉ có danh từ giống đực hay trung tính ở số ít mới đổi dạng khi chuyển sang

Genitiv bằng cách nhận thêm phần cuối -s hay -es (trừ các danh từ yếu) Còn danh từ giống cái

hay ở số nhiều thì vẫn giữ nguyên dạng khi chuyển qua Genitiv (trừ một số trường hợp rất hiếm dùng để phân biệt cho rõ nghĩa)

-es luôn được dùng khi danh từ (giống đực hay trung tính) kết thúc bằng -s, -ß, -x, -z Một

trường hợp ngoại lệ là des Herzens (của trái tim) Nói chung -es thường được dùng khi danh từ

(giống đực hay trung tính) đơn âm, hoặc để tránh có hai hay nhiều phụ âm đi kề nhau Tuy vậy

lại có những ngoại lệ như: des Lärms (của sự ồn ào), des Ulks (của chuyện giễu cợt), v.v Do

quy tắc hơi bất định này mà trong từ điển tiếng Đức lúc nào người ta cũng liệt kê sau mỗi từ dạng

số nhiều và dạng Genitiv cho các từ giống đực hay trung tính số ít

Các mạo từ xác định der và das đổi thành des, die (giống cái hay là số nhiều) thành der.

Mạo từ bất định ein- cũng thay đổi tương tự khi chuyển sang Genitiv:

Singular ein Sitz (chỗ ngồi) eines Sitzes

Maskulinum

Singular ein Student (sinh viên) eines Studenten

schwacher

Maskulinum

Plural Studenten Studenten

Singular eine Frau (đàn bà) einer Frau

Femininum

Singular ein Buch (sách) eines Buch(e)s

Neutrum

Như chúng ta đã nhận ra, sự biến thể của danh từ trong tiếng Đức có chủ ý nói rõ tính cách hay vai trò của một danh từ hay một cụm từ nào đó trong câu Do đó mà trong trường hợp Genitiv, có một quy tắc "ngoại lệ" như sau cho các danh từ mà dạng Genitiv số nhiều trùng hợp với

Nominativ/Akkusativ số nhiều, chẳng hạn như các thí dụ trong bảng trên: Sitze,Bücher Nếu có

mạo từ xác định đi kèm trước thì rất dễ nhận ra là danh từ đó ở dạng

Genitiv: der Sitze, der Bücher Nhưng nếu danh từ chỉ nằm riêng lẻ - chẳng hạn như khi đi sau

một giới từ đòi hỏi Genitiv thì để cho minh bạch người ta phải dùng Dativ, nghĩa là phải thêm

-n ở cuối từ (-nếu chưa có) Thí dụ: trotz Bücher-n - mặc cho sách vở, statt Sitze-n - thay vì chỗ

ngồi

Đại từ dies-, jen- và

welch-Như đã thấy ở trường hợp Nominativ, Akkusativ và Dativ, các đại từ dies-, jen- và welch- biến thể tương tự như các mạo từ xác định der/die/das bằng cách nhận lấy phần đuôi tương ứng của các mạo từ này (đại từ jen- được sử dụng giống như dies- ):

Singular dieser Sitz (chỗ ngồi) welcher Sitz dieses Sitzes

Maskulinum

Plural diese Sitze welche Sitze dieser Sitze welcher Sitze

Singular dieser Student (sinh viên)

welcher Student

dieses Studenten welches Studenten

schwacher

Maskulinum

Plural diese Studenten welche Studenten dieser Studenten welcher Studenten Singular diese Frau (đàn bà) welche Frau dieser Frau welcher Frau Femininum

Plural diese Frauen welche Frauen dieser Frauen welcher Frauen Singular dieses Buch (sách) welches Buch dieses Buch(e)s welches Buch(e)s Neutrum

Plural diese Bücher welche Bücher dieser Bücher welcher Bücher

Tính từ đi cùng danh từ

Tính từ đi cùng (để bổ nghĩa cho) danh từ ở Genitiv cũng được biến thể theo Tương tự như ở Nominativ, Akkusativ và Dativ, phải phân biệt hai trường hợp sau:

der/die/das/

dies-/welch-/

Singular der weiche Sitz (chỗ ngồi êm ái)

ein weicher Sitz

des weichen Sitzes eines weichen Sitzes

Maskulinum

Plural die weichen Sitze der weichen Sitze

Singular der junge Student (cậu sinh viên trẻ)

ein junger Student

des jungen Studenten eines jungen Studenten

schwacher

Maskulinum

Plural die jungen Studenten der jungen Studenten

Singular die mutige Frau (người đàn bà can đảm)

eine mutige Frau

der mutigen Frau einer mutigen Frau

Femininum

Plural die mutigen Frauen der mutigen Frauen

Singular das gute Buch (cuốn sách hay)

ein gutes Buch

des guten Buch(e)s eines guten Buch(e)s

Neutrum

Plural die guten Bücher der guten Bücher

Nói chung, tính từ kẹp giữa mạo từ và danh từ khi ở Genitiv lúc nào cũng mang phần đuôi -(e)n.

Cũng giống như trường hợp Dativ, mạo từ bất định số ít ein- cũng tác động lên tính từ giống như các mạo từ xác định der / die / das / welch- / dies- / jen-.

Còn khi không có mạo từ thì các tính từ mang phần đuôi er ((giống cái hay là số nhiều)), và

-en (giống đực hay trung tính) - khác hẳn so với trường hợp Nominativ, Akkusativ hay Dativ:

Singular weicher Sitz (chỗ ngồi êm ái) weichen Sitzes

Maskulinum

Plural weiche Sitze weicher Sitze

Singular junger Student (cậu sinh viên trẻ) jungen Studenten

schwacher

Maskulinum

Plural junge Studenten junger Studenten

Singular mutige Frau (người đàn bà can đảm) mutiger Frau

Femininum

Plural mutige Frauen mutiger Frauen

Singular gutes Buch (cuốn sách hay) guten Buch(e)s

Neutrum

Plural gute Bücher guter Bücher

Đại từ sở hữu

Khi chuyển qua Genitiv các đại từ sở hữu (Possessivpronomina) biến thể và khiến các tính từ đi

cùng phải mang thêm phần đuôi -(e)n:

Singular mein Sitz unser weicher Sitz meines Sitzes unseres weichen Sitzes Maskulinum

Plural deine Sitze seine weichen Sitze deiner Sitze seiner welchen Sitze

schwacher

Maskulinum

Singular ihr Student euer junger Student ihres Studenten eures jungen Studenten

Plural eure Studenten ihre jungen

Studenten

eurer Studenten ihrer jungen Studenten

Singular deine Frau seine mutige Frau deiner Frau seiner mutigen Frau Femininum

Plural unsere Frauen eure jungen Frauen unserer Frauen eurer jungen Frauen Singular mein Buch Ihr gutes Buch meines Buch(e)s Ihres guten Buch(e)s Neutrum

Plural deine Bücher Ihre guten Bücher deiner Bücher Ihrer guten Bücher

Các đại từ nhân xưng

Genitiv meiner deiner seiner seiner ihrer unser euer ihrer Ihrer

Thí dụ: Und das alles nur wegen deiner! - Mọi sự cũng tại anh thôi!

Giới từ với Genitiv - một vài qui tắc ngoại lệ

Ngữ pháp chỉ là một cách nhìn và giảng giải có đôi chút hệ thống về một ngôn ngữ Cho nên qui tắc nào cũng không khỏi có những ngoại lệ Và đôi khi có cả những ngoại lệ mang tính cách qui tắc nữa! Đối với giới từ đi cùng Genitiv trong tiếng Đức, có vài "qui tắc ngoại lệ" cần biết như sau:

 giới từ dẫn theo danh từ số nhiều có dạng không phân biệt được với Nominativ

hay Akkusativ số nhiều và không có mạo từ đi kèm thể hiện rõ rệt Genitiv: trotz Büchern - mặc cho sách vở, statt Sitzen - thay vì chỗ ngồi (đã nói ở phần trên).

 giới từ dẫn theo một cụm từ có hai lần Genitiv với -(e)s: anstatt Mutters gutem Plan - thay vì dự tính hay của mẹ, laut gestrigem Bericht des Bürgermeisters - theo

bài tường trình hôm qua của ông thị trưởng, v.v Chúng ta thấy ở đây người ta thay Genitiv thứ nhì thành Dativ

 giới từ dẫn theo danh từ số ít đi riêng lẻ mà dạng Genitiv có phần đuôi là

(e)s: inklusive Material kể cả vật liệu, laut Vertrag theo hợp đồng, trotz Regen

-mặc cho trời mưa, v.v Ở đây người ta lại không dùng đến dạng Genitiv của danh từ, tức

là không thêm phần đuôi -(e)s vào sau danh từ!

 giới từ trong thành ngữ: trotz alledem, trotz allem, wegen etwas anderem,

wegen beidem, v.v Ở đây cách sử dụng Dativ lại thắng thế và thông dụng.

 giới từ außer: trong bài trước chúng ta đã làm quen außer là giới từ đòi hỏi Dativ theo

sau Tuy vậy người ta lại nói: Er geht außer Landes - Anh ta ra khỏi nước (Genitiv).

 giới từ dank: dank thường đòi hỏi Genitiv, nhất là khi danh từ theo sau ở số nhiều Tuy

vậy cách dùng dank với danh từ số ít theo sau ở Dativ cũng vẫn chuẩn: dank seinem Fleiß/dank seines Fleißes - nhờ sự chuyên cần của ông ta.

 giới từ zufolge, zugunsten, zuungunsten: đòi hỏi Genitiv khi đi trước danh từ, nhưng

người ta lại dùng Dativ khi chúng đi sau danh từ: zufolge seines Wunsches / seinem Wunsche zufolge - thể theo lời yêu cầu của hắn ta.

 và nói chung, trong ngôn ngữ hàng ngày, kể cả trên sách báo hay các phương tiện truyền thông, người ta dùng (sai) Dativ sau các giới từ đòi hỏi Genitiv ngày càng nhiều Vấn đề này đã tốn không ít giấy mực trong vài chục năm trở lại đây:

Câu nghi vấn với Genitiv

Genitiv còn được gọi là Wes-Fall vì câu hỏi tương ứng được dẫn bằng wessen:

Wessen Buch ist das? - Cuốn sách này của ai?

Wessen ist er angeklagt? - Hắn bị truy tố về tội gì?

Đến đây chúng ta đã làm quen với các dạng biến thể của danh từ (và các loại khác) trong câu tiếng Đức Phần sau sẽ giới thiệu với các bạn về động từ và các dạng câu