Marcus Aurelius Antoninus doc

Về cuối đời, ông đồng trị vì với Hoàng đế Commodus - con trai của ông, cho đến khi ông tạ thế.[8] Ông là vị Hoàng đế thứ 16 của Đế quốc La Mã nếu tính luôn cả bốn ông vua trị vì ngắn ngủ

Marcus Aurelius Antoninus Augustus

Hoàng đế thứ 16 của Đế quốc La Mã

Tượng đồng Marcus Aurelius trên lưng ngựa tại thủ đô La Mã, Ý

Hoàng đế nhà Nerva-Antoninus

Trị vì 8 tháng 3 năm 161 – 169

(với Lucius Verus );

169 – 177 (một mình);

177 – 17 tháng 3 năm 180

(với Commodus )

Tiền nhiệm Antoninus Pius

Kế nhiệm Commodus

[hiện]Hậu duệ

Tên đầy đủ

(Caesar) Marcus

Aurelius Antoninus Augustus

[hiện]Tước vị

Triều đại Nhà Nerva-Antoninus

Thân phụ Marcus Annius Verus

Thân mẫu Domitia Lucilla

Sinh 26 tháng 4, 121

La Mã, Đế quốc La Mã

Mất 17 tháng 3, 180 (58 tuổi)

Vindobona hay Sirmium

An táng Lăng Hadrianus

Nghề nghiệp Nhà triết học (tác phẩm "Suy ngẫm")

Marcus Aurelius Antoninus Augustus[notes 1], cũng viết là Marc Aurel[3] và

Marc - Aurèle[4] (Ngày 26 tháng 4 năm 121] – 17 tháng 3 năm 180) là một Hoàng

đế La Mã, trị quốc từ năm 161 đến khi ông mất vào năm 180 Ông từ là Tổng tài của đế quốc La Mã vào năm 140.[5] Kể từ thiếu thời, ông đã được học kỹ về triết học,[6] và sau này, ông được vị minh quân Antoninus Pius chọn làm con nuôi để thừa kế ngai vàng.[7] Sau khi Antoninus Pius qua đời, ông là đồng Hoàng đế của Lucius Verus từ năm 161 cho đến khi Hoàng đế Lucius mất năm 169 Về cuối đời, ông đồng trị vì với Hoàng đế Commodus - con trai của ông, cho đến khi ông tạ thế.[8] Ông là vị Hoàng đế thứ 16 của Đế quốc La Mã (nếu tính luôn cả bốn ông vua trị vì ngắn ngủi trong Năm Tứ đế),[9] là vị Hoàng đế cuối cùng trong thời đại Ngũ hiền đế, và cũng được xem là một trong những nhà hiền triết kiệt xuất của trường phái Khắc Kỷ [10]

Là một người chiến binh, ông đã xây dựng Đế quốc La Mã cường thịnh.[11] Dưới triều đại lâu dài của vua Marcus Aurelius, Quân đội La Mã phải vào sinh ra tử chinh chiến chống Đế quốc Parthia đang phục hưng, và chống nhau với các bộ lạc man tộc German dọc theo biến giới phía Bắc Limes Germanicus - những người đã tiến vào xứ Gaule và vượt qua sông Danube Những chiến binh tinh nhuệ của ông

đã kéo rốc đến châu Á, đánh thắng quân Parthia và chiếm lĩnh được cả thành Ctesiphon là kinh đô của người Parthia.[12][13] Trong khi đó, ở phương Bắc, nhà vua trở thành "nhà chinh phạt của giặc rợ German" nhờ thân chinh khởi binh đại phá tan tác man tộc German vào năm 172.[14] Ở phía Đông Đế quốc, một viên thống soái của Quân đội La Mã là Avidus Cassius - dù đã lập nên nhiều chiến công cho ông - khởi binh làm loạn vào năm 175 giữa lúc nhà vua đang súy nữa tiến đánh người German.[15][16] Ông đã truyền lệnh cho tướng sĩ thẳng tay dập tắt cuộc phản loạn, và bản thân Avidus Cassius cũng bị tiêu diệt [17]

Là một vị Hoàng đế tài cao học rộng[18], ông đã ban hành nhiều cải cách.[11] Tác phẩm "Suy ngẫm", được Hoàng đế Marcus Aurelius thân hành ngự bút viết trong trong những năm tháng binh lửa từ năm 170 đến năm 180 (bằng tiếng Hy Lạp), được xem là một tác phẩm kinh điển của triết học Khắc kỷ, về trách nhiệm và sự phục vụ của chính quyền Qua cuốn sách này, chúng ta biết rằng ông đã tiếp nhận

tư tưởng của nhà văn hào Platon về một ông vua - hiền triết như thế nào?[19] Và chúng ta cũng biết được về cuộc sống nội tâm của bậc đại minh quân La Mã.[20] Nhờ đó, ông trở thành một vị vua - hiền triết mẫu mực, dù rằng ông bách chiến bách thắng trong những cuộc binh đao.[21][22] Dù ông là một vị vua nhân đạo chủ nghĩa, ông xem Ki-tô giáo là kẻ thù của Đế quốc La Mã.[23] Sau khi Hoàng đế Marcus Aurelius qua đời, thời kỳ Ngũ hiền đế chấm dứt.[10] Nhưng sau này lịch sử

có những bậc minh quân thánh chúa khác tiếp bước ông, như Hoàng đế La Mã Julianus và Quốc vương Friedrich II Đại Đế của nước Phổ.[24][25][26][27] Hậu thế (tỷ như những vị anh quân nêu trên[28]) đã dành nhiều lời ngợi khen và tôn vinh vị hiền đế [29]

Mục lục

[ẩn]

 1 Nguồn tài liệu

 2 Thời niên thiếu và sự nghiệp

o 2.1 Gia đình và con cái

o 2.2 Quan hệ với tướng Pompeius

o 2.3 Người công dân đức hạnh và những mối quan hệ gia đình (127 - 136)

o 2.4 Thừa kế Hadrianus

 3 Di sản và danh thơm

 4 Gia đình

 5 Tác phẩm của Marcus Aurelius

 6 Ghi chú

 7 Chú thích

 8 Tài liệu tham khảo

o 8.1 Tài liệu cổ đại

o 8.2 Tài liệu hiện đại

 9 Liên kết ngoài

[ ] Nguồn tài liệu

Những nguồn tài liệu chính về cuộc đời và triều đại của Hoàng đế Marcus

Aurelius đều rời rạc và thường không đáng tin cậy Tuyển tập tài liệu quan trọng

nhất là những tiểu sử vua chúa La Mã cổ trong bộ sử Historia Augusta, được cho

là viết bởi một nhóm tác giả vào đầu thế kỷ thứ IV, nhưng thực chất là được viết bởi một tác giả duy nhất (trong bài này gọi là "nhà tiểu sử học viết về ông") từ cuối thế kỷ thứ IV (khoảng 395) Bộ sử "Historia Augusta" bao gồm một loạt tiểu

sử nói phét và hư cấu về các vị Hoàng đế cấp dưới và những tên vua cướp ngôi, nhưng những tiểu sử viết trước đó, chủ yếu là dựa theo những tư liệu cổ mà ngày nay đã mất (Marius Maximus và Ignotus), thì viết tốt hơn nhiều.[30] Về cuộc đời và triều đại của Hoàng đế Marcus Aurelius, tiểu sử của các vị Hoàng đế Hadrianus, Antoninus Pius, Marcus Aurelius và Lucius Verus đều có uy tín cao, nhưng những tiểu sử của Aelius Verus và Avidius Cassius - một tên vua cướp ngôi cùng thời với Marcus Aurelius[31] - đều là tự bịa đặt ra [32]

Nhà giáo Fronto và một vài triều thần nhà Antoninus vẫn còn hiện hữu trong một loạt văn kiện rời rạc, kể về thời kỳ lịch sử từ khoảng năm 138 cho đến năm 166.[33]

Tác phẩm Suy ngẫm do nhà vua thân hành ngự bút viết giúp cho chúng ta am hiểu

về cuộc sống nội tâm của ông, nhưng không làm cho chúng ta hiểu được năm tháng của các sự kiện, và chỉ có một vài ghi chú đặc biệt về tình hình thế giới khi ông trị vì La Mã.[34] Một tài liệu viết chi tiết chủ yếu về thời đại đó là của Cassius Dio, một Thượng Nghị sĩ người Hy Lạp ở thành Nicaea xứ Bithynia, đã viết lịch

sử La Mã kể từ thời lập quốc cho đến năm 229 trong 80 cuốn sách Bộ sử của Dio thật cần thiết đối với lịch sử quân sự thời đó, nhưng ông có quan điểm chống đối mạnh mẽ đối với các cuộc chinh phạt của Đế quốc La Mã và hay có luận điểm hợp với cái chức Thượng Nghị sĩ của ông.[35] Một số tư liệu văn chương khác cung cấp

những chi tiết đặc biệt: gồm có các tác phẩm của thầy thuốc Galen viết về tập quán của các vua nhà Antoninus, những bài diễn văn của Aelius Aristides về bản chất

của thời gian, và những thành phần trong các Bộ luật Digest và Codex Justinianus

nói về luật lệ đất nước đời vua Marcus Aurelius.[36] Các bi văn và đồng tiền cũng

bổ sung cho những tư liệu văn chương.[37] Ở thời hiện đại, nhà sử học Frank

McLynn có viết nên tác phẩm "Marcus Aurelius: A Life" - một cuốn tiểu sử được đánh giá rất cao, đã kể về cuộc đời và sự nghiệp của vị đại minh quân.[38] Một cuốn tiểu sử hiện đại khác có giá trị cao về vị đại anh quân La Mã cũng được nhà

sử học Anthony Birley làm nên, đó là tác phẩm "Marcus Aurelius: A Biography" [39]

[ ] Thời niên thiếu và sự nghiệp

[ ] Gia đình và con cái

Dòng họ Annia của Marcus Aurelius Antoninus, không được biết đến nhiều trong lịch sử Chỉ có thành viên nổi tiếng của họ là Titus Annius Milo, một người đàn ông được biết đến với việc góp phần vào sự sụp đổ của chế độ cộng hòa thông qua việc sử dụng bạo lực chính trị Gia đình của Marcus Aurelius Antoninus có nguồn gốc ở Ucubi, một thị trấn nhỏ phía đông nam của Córdoba thuộc Baetica Iberia Gia đình đã trở nên nổi vật vào những năm đầu thế kỉ 1 CN, dù tự nhận là hậu duệ của Numa Pompilius - ông vua thứ hai của Vương quốc La Mã xưa.[40] Theo Dio, nhà Annia là họ hàng của Hoàng đế Hadrianus Ông cố nội của Marcus, Marcus Annius Verus (I) là một thượng nghị sĩ và (theo Historia Augusta) là cựu quan coi quốc khố Trong các năm 73 - 74, ông nội của ông Marcus Annius Verus (II) trở thành một quý tộc.[41][notes 2] Con trai cả của Verus - cha của Marcus Aurelius - Marcus Annius Verus (III) kết hôn với Domitia Lucilla.[44] Lucilla là con gái của một nhà quý tộc tên là P Calvisius Tullus Ruso với Domitia Lucilla Lớn Domitia Lucilla Lớn đã được thừa kế một gia sản đồ sộ (được mô tả rất dài trong các lá thư của Pliny) từ ông ngoại và bà nội cho người con nuôi [45] Lucilla Trẻ sẽ có được

nhiều của cải của người mẹ, bao gồm một công trình bằng gạch lớn ở ngoại ô của kinh thành La Mã.[46]

Tượng chàng trai trẻ Marcus Aurelius (Bảo tàng Capitoline) Nhà sử học Anthony

Birley có lời bàn: "Đây rõ ràng là một chàng thiếu niên nghiêm trang."[47]

Lucilla và Verus (III) có hai người con: một cậu con trai là Marcus Aurelius chào

đời vào ngày 26 tháng 4 năm 121, và một cô con gái là Annia Cornificia Faustina

có lẽ hạ sinh vào năm 122 hoặc là năm 123.[48] Trong khi làm Pháp quan thì Verus (III) có lẽ qua đời vào năm 124, khi ấy Marcus Aurelius chỉ mới có ba tuổi.[49][notes 3]

Tuy ông khó có thể am hiểu về cha mình vì Verus (III) đã ra đi thật quá sớm, trong tác phẩm "Suy ngẫm" của mình Marcus Aurelius ngự bút rằng ông đã học hỏi được "tính thanh đạm và mạnh mẽ" từ những ký ức về người cha cũng như danh thơm mà Verus (III) có được sau khi qua đời.[51] Lucilla không tái hôn.[49] Lucilla, theo truyền thống của phần lớn quý tộc La Mã thời đó, có lẽ không bỏ nhiều thời gian ra để chăm sóc con trai Marcus Aurelius được các "bảo mẫu" giáo dưỡng.[52] Nhưng theo ghi chép của Marcus Aurelius, thân mẫu đã dạy cho ông

đức tính "sùng đạo, ăn mặc từ tốn" và làm cách nào để tránh khỏi "những lối sống sung túc".[53] Trong các lá thư của ông, Marcus Aurelius nhiều lần đề cập đến thân

mẫu và thể hiện rằng ông rất yêu thương bà; ông ca ngợi người mẹ của mình, "dù

số phận đã khiến bà mất sớm, thế nhưng bà đã dành những tháng năm cuối cùng của mình với Trẫm" [54]

Sau khi thân phụ của ông, Marcus Aurelius được ông nội của mình là Marcus Annius Verus (II) nhận làm con nuôi.[55] Ngoài ra có một nhân vật khác là ông Lucius Catilius Severus cũng tham gia vào việc nuôi dạy Marcus Aurelius

Severus được miêu tả là "ông cố ngoại" của Marcus Aurelius; ông có lẽ là cha dượng của Lucilla Lớn.[55] Tại căn nhà của cha mẹ ông trên ngọn đồi Caelian, ông được khôn lớn, và sau ông này ông sẽ còn gọi miền này là "Caelian của Trẫm" viết niềm yêu mến.[56] Miền Caelian lúc ấy đã được nâng cấp, với ít công trình công cộng nhưng có nhiều tư dinh của tầng lớp qu1y tộc Ông nội của Marcus Aurelius

có một dinh thự gần Lateran, tại đây Marcus Aurelius sẽ sinh sống trong phần lớn thời thơ ấu của ông.[57] Ông biết ơn người ông nội vì đã dạy dỗ cho ông "nhân cách cao đẹp và tránh né thói xấu".[58] Ông chẳng mấy ưa thích cái cô tình nhân của ông nội mình, đã chung sống với ông nội mình sau khi bà nội của Marcus Aurelius là Rupilia Faustina qua đời.[59] Marcus Aurelius vui mừng rằng ông đã không phải sống với cô tình nhân này lâu hơn nữa [60]

Marcus Aurelius được giáo dưỡng ở nhà, theo thông lệ của con nhà quý tộc La Mã thời đós;[61] Marcus Aurelius đa tạ Catilius Severus vì đã khuyến khích ông không đến học ở các Trường công chúng.[62] Một trong các thầy giáo dạy ông có

Diognetus là một họa sĩ bậc thầy, mang lại ảnh hưởng sâu sắc đến Marcus

Aurelius; hình như Diognetus đã dạy cho ông lối sống thản nhiên trong mọi hoàn cảnh.[63] Vào tháng 4 năm 132, trước sự chứng giám của thầy Diognetus, Marcus Aurelius nhận lấy trang phục và tuân theo các thông lệ của một nhà hiền triết: khi học hành ông chỉ mặc chiếc áo choàng không tay Hy Lạp thật đơn sơ, và sẽ phải

nằm ngủ dưới đất cho đến khi mẹ ông khuyên ông lên giường ngủ.[64] Một nhóm các giáo viên mới — Alexander xứ Cotiaeum, Trosius Aper, và Tuticius

Proculus[notes 4] — nhận việc nuôi dạy Marcus Aurelius trong khoảng năm 132 hoặc là 133.[66] Chẳng mấy ai biết về hai ông thầy Trosius Aper và Tuticius

Proculus kia (cả hai ông này đều giảng dạy tiếng La Tinh), nhưng Alexander xứ Cotiaeum là vị thầy chính, là nhà khảo cứu về Homer hàng đầu trong thời đại của ông.[67] Marcus Aurelius cảm tạ Alexander vì thầy đã dạy cho ông về ngữ văn.[68] Ảnh hưởng của thầy Alexander đến Marcus Aurelius thật sâu đậm: ông luôn nhớ mãi lời thầy dạy rằng phải viết cẩn thận, phải coi trọng chủ đề hơn là văn phong,

và thường trích dẫn các trích đoạn của thi hào Homer thưở xa xưa mơ hồ [69]

[ ] Quan hệ với tướng Pompeius

Theo bộ sử "Historia Augusta" - một tài liệu khét tiếng là không đáng tin cậy, Marcus Aurelius Antoninus là hậu duệ của danh tướng Gnaeus Pompeius Magnus thông qua bà Pompeia Magna - con gái của Pompeius Magnus Bà nội ông,

Rupilia là chắt của Scribonia - con gái của Lucius Scribonius (quan Tổng tài của

Đế quốc La Mã vào năm 16), bản thân Scribonia cũng là chắt của tướng Pompeius thông qua cả cha lẫn mẹ của bà Như vậy, vua Marcus Aurelius và con trai ông là vua Commodus là những vị Hoàng đế duy nhất có quan hệ với Pompeius - con rể đồng thời là kẻ kình địch của nhà độc tài Julius Caesar (100 - 44 trước Công Nguyên năm xưa

[ ] Người công dân đức hạnh và những mối quan hệ gia đình (127 - 136)

Bức tượng Hoàng đế Hadrianus (Viện Bảo tàng Khảo cổ Quốc gia Athena) Vị vua này bảo trợ chàng trai trẻ Marcus Aurelius và có lẽ có dự định phong ông làm vua kế tục lâu dài của mình.[70]

Vào năm 127, khi mới 6 tuổi, Marcus Aurelius gia nhập Hiệp sĩ đoàn (ordo

equester) theo lời kêu gọi của Hoàng đế Hadrianus Tuy điều này hoàn toàn không

phải là không có tiền lệ, nhưng so với những đứa trẻ khác cùng gia nhập Hiệp sĩ đoàn, tuổi đời của Marcus Aurelius vẫn còn quá nhỏ Vào năm 128, Marcus

Aurelius gia nhập nhớm tăng lữ của nhà Salii Do những yêu cầu tiêu chuẩn để gia nhập nhóm tăng lữ này không thể được thực hiện vì cha mẹ của Marcus Aurelius đều đã qua đời, chúng cần phải được xóa bỏ bởi chính vua Hadrianus - người đề

cử Marcus Aurelius, như một đặc ân đối với cậu bé.[71] Hoàng đế có thiện cảm với

cậu bé, nên gọi ông là Verissimus, nghĩa là người "đúng đắn nhất".[72][notes 5] Về phần mình, Marcus Aurelius chăm chỉ thực hiện những trách nhiệm tôn giáo của mình Ông hoàn thành mọi chức vụ giáo sĩ, để rồi vươn lên trở thành thủ lĩnh của

nhóm nhaỷ, của nhóm tiên tri (vates), và rồi lên làm người lãnh đạo của Hiệp sĩ

đoàn.[74]

Trong suốt thời niên thiếu của Marcus Aurelius, Hadrianus không nhiều khi được gặp ông Bởi vì Hoàng đế giành phần lớn thời gian của mình ở ngoại ô kinh đô La

Mã, ở vùng biên giới, hoặc ngự giá đến thăm hỏi công việc hành chính và địa phương ở các tỉnh.[notes 6] Tuy nhiên, vào năm 135, Hoàng đế về Ý vĩnh viễn Ông trở nên gần gũi với Lucius Ceionius Commodus, con rể của Gaius Avidius

Nigrinus, một cận thần của tiên đế Traianus nhưng đã bị hành quyết vì âm mưu làm phản lúc Hoàng đế Hadrianus mới lên nối ngôi Vào năm 136, ít lâu sau

Marcus Aurelius khoác vào người bộ trang phục toga virilis - thể hiện ông đã

trưởng thành, Hadrianus sắp đặt hôn nhân cho ông với một trong những cô con gái của Commodus là, Ceionia Fabia.[76] Trong buổi lễ feriae Latinae ít lâu sau đó, có

lẽ Commodus đã bổ nhiệm Marcus Aurelius làm quan Thái thú của thành phố La

Mã Mặc dù chức vị này thực ra chẳng có vai trò hành chính gì quan trọng và nó chỉ có vai về về mặt nghi lễ, đây là một chức quan quý báu đối với các thiếu gia quyền quý và các Hoàng thân quốc thích Marcus Aurelius làm việc tốt [77]

Thôgq ua Commodus, Marcus Aurelius gặp gỡ nhà triết học Khắc Kỷ Apollonius người xứ Chalcedon Apollonius đã giảng dạy Commodus, và sẽ còn có ảnh

hưởng lớn lao đến Marcus Aurelius, người sẽ học tập đều đặn với Apollonius Apollonius là một trong ba người duy nhất mà Marcus Aurelius phải cảm tạ chư thần vì chư vị đã phù hộ cho ông được gặp gỡ.[78] Cùng lúc đó, em gái của Marcus Aurelius là Annia Cornificia kết hôn với Ummidius Quadratus, anh con dì của cô Domitia Lucilla hỏi Marcus Aurelius có nên giao cho em gái ông một phần di sản

mà phụ thân của ông để lại không? Ông đồng ý và "biếu" hết cho cô, vì ông đã thỏa mãn với điền trang mà ông nội để lại.[79]

[ ] Thừa kế Hadrianus

Cuối năm 136, Hadrianus đã hấp hối vì bệnh xuất huyết Từ khu Nghỉ dưỡng tại biệt thự của ông ở Tivoli, ông đã chọn Ceionius Commodus Lucius làm người kế

vị, và nhận ông ta là con trai của ông [80] Việc lựa chọn đã "chống lại mong muốn