LỜI XIN LỖI TRONG PHỎNG VẤN ppsx

Đứng ở góc độ dụng học, hoạt động phỏng vấn có đầy đủ các yếu tố cấu trúc của hội thoại và là một loại hội thoại đặc biệt – bởi trong cuộc hội thoại này, các tham thoại trực tiếp nhà báo

LỜI XIN LỖI TRONG PHỎNG VẤN

Trong thực tiễn tác nghiệp truyền hình nói riêng và báo chí nói

chung, phỏng vấn là vừa là phương thức hoạt động vừa là

mộtthể loại quan trọng Đứng ở góc độ dụng học, hoạt động

phỏng vấn có đầy đủ các yếu tố cấu trúc của hội thoại và là một

loại hội thoại đặc biệt – bởi trong cuộc hội thoại này, các tham

thoại trực tiếp (nhà báo phỏng vấn và người được phỏng vấn)

đều ý thức về những “tham thoại gián tiếp” dù có thể không nhìn thấy, không gặp (khán giả truyền hình, thính giả phát

thanh, độc giả báo in…) và mục đích của ít nhất một bên tham thoại (nhà báo) là nhắm đến việc thông tin cho những “tham

thoại gián tiếp” này Xem xét phỏng vấn theo quan điểmdụng

học là một vấn đề cần đặt ra cho người làm báo và cũng là vấn

đề rất mới và rất rộng Bài viết này xin được dừng lại ở vài ghi nhận tản mạn (từ thực tiễn nghề nghiệp của bản thân) những

biểu hiện hành động xin lỗi của phóng viên trong phỏng vấn

truyền hình trực tiếp nhìn từ chiến lược lịch sự âm tính

I ĐÔI NÉT VỀ NHÓM THỂ LOẠI GIAO TIẾP TRUYỀN

HÌNH:

1/ Việc phân chia thể loại trên báo chí nói chung, truyền hình

nói riêng hiện còn nhiều tranh cãi, đặc biệt trong xu hướng đan

xen thể loại hiện nay Tuy nhiên, hầu hết các nhà nghiên cứu

đều đồng ý rằng ngoại trừ phỏng vấn như một phương thức tác nghiệp, các loại hình báo chí đều có phỏng vấn với tư cách

một thể loại Phỏng vấn truyền hình được xếp vào nhóm thể loại

“giao tiếp truyền hình” bao gồm các thể loại: phỏng vấn, bình

luận, tọa đàm, phát biểu, đối thoại… Đặc điểm chung của nhóm

thể loại này là sử dụng lời nói của các đối tượng xuất hiện trong

khung hình làm hình thức thông tin chủ yếu Tất nhiên có trường

hợp do điều kiện kĩ thuật không cho phép, phỏng vấn truyền

hình có thể sử dụng hình thức phỏng vấn qua điện thoại, đối

tượng không xuất hiện bằng hình ảnh động trên màn ảnh nhỏ, nhưng những cuộc phỏng vấn này chiếm tỉ lệ thấp và nó cũng có tạo ra những hiệu ứng tiếp nhận đặc biệt Trong nhóm thể loại

này, hình ảnh không được trau chuốt bằng nhóm thể loại sử

dụng phương thức điện ảnh (phóng sự, phim tài liệu…) Một đặc

điểm khác của nhóm thể loại giao tiếp truyền hình là thông tin

dễ tiếp nhận phù hợp với các quá trình nhận thức Bởi thông tin

chủ yếu là lời nói với ngữ điệu của lời nói trong đời sống, không

phải đọc diễn cảmnhư lời bình của tin, phóng sự vốn có sự sắp

xếp, trau chuốt Và đây cũng là điểm hạn chế của thông tin hội

thoại: tính khái quát không cao, khả năng lưu giữ thông tin

không bền vững, phụ thuộc vào tâm lí người xem

2/ Nhóm thể loại giao tiếp truyền hình (có người còn gọi là

nhóm thể loại gặp gỡ truyền hình, hoặc nhóm thể loại hội thoại)

có đặc điểm chung là sử dụng phương thức trường quay là chủ yếu, phản ánh khá “nguyên chất” cuộc sống, ít có sự sắp xếp

như nhóm thể loại tạo hình Một cuộc phỏng vấn truyền hình vẫn có thể bị cắt xén bằng các thủ thuật hậu kì (editing hoặc

montage) Ngay cả cuộc phỏng vấn trực tiếp, các yếu tố phi

lời chưa chắc được khán giả tiếp nhận đầy đủ do góc máy thay

đổi theo dụng ý chủ quan của người đạo diễn truyền hình Ví dụ: Trong phỏng vấn trực tiếp, khi một vị khách mời vò đầu trước

câu hỏi hóc búa của phóng viên, nếu người đạo diễn truyền hình

không muốn cho khán giả thấy, họ có thể đưa tín hiệu từ máy

quay khác, chẳng hạn cảnh cận mặt người phóng viên… Tuy

nhiên, phỏng vấn truyền hình trực tiếp – dù có sự can thiệp chủ

quan của nhóm sản xuất chương trình – vẫn là dạng thức hội

thoại trên báo chí tương đối “nguyên bản”

3/ Tính tương tác cũng là một đặc điểm của nhóm thể loại giao tiếp truyền hình hiện nay Trong phóng sự, phim tài liệu, khán

giả truyền hình không thể cùng tham gia chương trình nhưng đối

với một cuộc tọa đàm hay bình luận truyền hình, phỏng vấn

truyền hình người xem có thể giao lưu, “tương tác” với phóng

viên, các chuyên gia thông qua điện thoại, cầu truyền hình

v.v…

Trong thể loại giao tiếp truyền hình, phải có người dẫn chương

trình, người phỏng vấn (là phóng viên, biên tập viên…) Họ

không chỉ có vai trò dẫn dắt, gợi mở và “chủ trì” cuộc trò

chuyện mà còn tham gia tranh luận, khai thác thông tin

4/ Thể loại tiêu biểu nhất cho nhóm thể loại giao tiếp truyền

hình chính là phỏng vấn truyền hình

Phỏng vấn truyền hình là một thể loại báo chí truyền hình mà

hình thức chủ yếu là cuộc hội thoại giữa một hoặc nhiều nhà báo

với một hoặc nhiều người nhằm khai thác thông tin hoặc tranh

luận, bàn bạc, phản ánh, bộc lộ chính kiến, dự báo một vấn đề,

phân tích một sự kiện

Mục đích chủ yếu của thể loại phỏng vấn nhằm đem đến cho

người xem thông tin, cảm xúc, sự giải thích, lí lẽ, thái độ của những người tham gia cuộc phỏng vấn

Với phỏng vấn truyền hình, công chúng không phải đọc lại (như

báo in) hoặc nghe cuộc hội thoại (như phát thanh), mà

được chứng kiến bằng mắt cuộc hội thoại đó Đặc trưng này giúp cho người xem cảm thụ thông tin ở hai cấp độ: Cấp độ thông tin “nguyên chất” là nội dung trực tiếp của cuộc hội thoại

và cấp độ thông tin phi lời được cảm nhận từ bối cảnh, thái độ

biểu cảm, động tác của tất cả các nhân vật tham gia phỏng vấn

Ngày nay, thể loại phỏng vấn truyền hình trực tiếp đang có xu

thế phát triển mạnh bởi đây là loại hình báo chí có độ tin cậy

cao, có sức hấp dẫn bởi nó gần với cuộc sống và ít có sự “can

thiệp” qua lăng kính chủ quan của nhà báo Thế nhưng đây cũng

là loại hình báo chí thử thách bản lĩnh người làm báo: sự thành

công của một cuộc phỏng vấn phụ thuộc rất nhiều vào ngữ năng

giao tiếp, kiến thức văn hóa nền, kiến thức ngôn ngữ của người

phỏng vấn Đối với các nhà báo ở ngành truyền hình Việt Nam,

việc nắm vững dụng học Việt ngữ có ý nghĩa rất quan trọng

trong việc rèn luyện kĩ năng phỏng vấn truyền hình trực tiếp

II CHIẾN LƯỢC LỊCH SỰ ÂM TÍNH VỚI LỜI XIN LỖI

TRONG PHỎNG VẤN TRUYỀN HÌNH TRỰC TIẾP

1/ Nguyên tắc lịch sự trong hoạt động phỏng vấn truyền hình:

Trong phỏng vấn truyền hình, ngoài các nhân tố tham thoại trực

tiếp, khán giả truyền hình tuy không hiện diện song vẫn có thể

hiểu ngầm là những tham thoại “gián tiếp” Phỏng vấn truyền

hình là một đa thoại Trừ các tham thoại “gián tiếp”, các tham

thoại trực tiếp: phóng viên và người được phỏng vấn đều phải ý

thức được hệ thống những qui ước trong việcgiành lời, giữ lời,

nhường lời trong hội thoại cũng như việc tôn trọng nguyên tắc hợp tác trong hội thoại hoặc việc khai thác hàm ý hội thoại

(trong tương quan với tham thoại gián tiếp) Kết quả của cuộc phỏng vấn không chỉ là kết quả của quá trình giao tiếp giữa

phóng viên và (những) người được phỏng vấn mà là quá trình

“giao tiếp” qua kênh thông tin đại chúng giữa các tham thoại

trực tiếp và các tham thoại gián tiếp Trong rất nhiều yếu tố tác

động đến kết quả này, có một yếu tố không kém phần quan trọng trong giao tiếp: đó là nguyên tắc lịch sự (principle of

politeness)

Hoạt động của tham thoại (là phóng viên) trong phỏng vấn

truyền hình – một tình huống hội thoại khá đặc biệt – là một

hoạt động đòi hỏi những nguyên tắc giao tiếp đặc biệt Một

người phóng viên khi được phân công phỏng vấn một nhà khoa học nhưng do vô tình hay hữu ý, nhà khoa học được mời lại là

cha ruột của anh ta chẳng hạn, việc xưng hô trong quá trình

phỏng vấn ấy cũng không thể tuân thủ nguyên tắc lịch sự thông

thường (Chỉ có thể xưng: “Thưa ông, thưa giáo sư – tiến sĩ

v.v…” chứ không thể “Thưa bố, thưa cha…” Nhưng điều này

vẫn không vi phạm các chuẩn mực xã hội theo nguyên tắc lịch

sự Bởi người phóng viên trong tác nghiệp phỏng vấn, họ đại

diện cho một cơ quan thông tin đại chúng, câu hỏi của họ là câu

hỏi của một cơ quan thông tin đặt ra cho nhà khoa học và điều

quan trọng là, họ biết cuộc phỏng vấn đó nhằm đến một đối

tượng họ cần tương tác trong giao tiếp: công chúng báo chí Và giả sử trong số công chúng báo chí tiếp nhận cuộc phỏng vấn đó

có người biết mối quan hệ giữa hai tham thoại trực tiếp trong cuộc phỏng vấn, không ai cảm thấy tổn thương, xúc phạm.)

Tất nhiên, còn những yếu tố khác chi phối các cuộc phỏng vấn

truyền hình như tính chất của cuộc phỏng vấn: chất vấn một đối

tượng tham nhũng, hoặc tôn vinh một cá nhân có nhiều cống hiến (như mô hình chương trình “Người đương thời” của

VTV3), phỏng vấn một chính khách, phỏng vấn một người nước

ngoài có thông dịch v.v…

Cuộc phỏng vấn truyền hình trực tiếp – như đã nói – là một thể

loại tạo ra một mảng cuộc sống hiện thực “nguyên bản” ít bị chi

phối bởi lăng kính chủ quan, cho nên tâm lí tiếp nhận của khán

giả gần giống với đời sống và vì thế, tất cả những nguyên tắc

lịch sự cần phải được tuân thủ cao Có khá nhiều nguyên tắc lịch

sự cần được đề cập đến như nguyên tắc xưng hô, sự tế nhị, sự

khoan dung, sự khiêm tốn, sự cảm thông, hành động giữ thể

diện v.v…

Theo GS.TS Nguyễn Thiện Giáp, “thể diện là hình ảnh bản thân

trước công chúng của một cá nhân, nó liên quan đến ý thức xã hội và tình cảm mà mỗi cá nhân có và mong muốn người khác

tri nhận Trong giao tiếp, phép lịch sự có thể được định nghĩa là

phương tiện được dùng để thể hiện hiểu biết về thể diện của người khác.” ([1])

2/ Chiến lược lịch sự dương tính và chiến lược lịch sự âm tính:

Khái niệm thể diện (face) được xem xét trong mối quan hệ với

hoạt động giao tiếp và ứng xử ngôn ngữ Thể diện của một con

người liên quan đến sự tồn tại về phương diện xã hội – tâm lí của một cá nhân trong giao tiếp Như vậy, trong một cuộc phỏng

vấn truyền hình, người được phỏng vấn, khán giả truyền hình

luôn có nhu cầu thể diện của họ và người phóng viên thực hiện

phỏng vấn cần ý thức rõ điều này

Cũng theo GS.TS Nguyễn Thiện Giáp, cần phân biệt hai phương

diện của thể diện: thể diện dương tính (positive face) và thể diện

âm tính (negative face) mà thực chất của nó là nhu cầu đoàn

kết; nhu cầu được quan hệ và nhu cầu được độc lập, được tự do

hành động, được tôn trọng Hai loại nhu cầu như trên chính là cơ

sở của hai loại chiến lược lịch sự: lịch sự dương tính (positive

politeness) và lịch sự âm tính (negative politeness) ([2])

Lịch sự dương tính trong ứng xử xã hội có thể diễn tả là sự nhiệt

thành tới những người khác Phép lịch sự dương tính nhằm thực

hiện những hành vi tôn vinh thể diện, tức là những hành vi làm

gia tăng một trong hai thể diện của người tiếp nhận Phép lịch sự dương tính cũng đồng thời làm gia tăng thể diện của người nói bằng cách nhấn mạnh mục đích để người tiếp nhận biết rằng

người đó cùng mục đích hội thoại như mình Lịch sự âm tính là hành vi cư xử tránh xa khỏi sự đe dọa thể diện của họ Lịch sự

âm tính thể hiện rõ nét ở hình thức xin lỗi, viện lí do, trao cho

người nghe quyền lựa chọn…

Trong phỏng vấn truyền hình nói chung và phỏng vấn truyền

hình được phát trực tiếp nói riêng, phép lịch sự âm tính vì thế là

một yêu cầu cần được người phóng viên dẫn chương trình biết

khai thác hợp lí, đặc biệt là những hình thức thể hiện hành động

xin lỗi

3/ Chiến lược lịch sự âm tính với lời xin lỗi trong phỏng vấn

truyền hình trực tiếp:

Xin lỗi thường được sử dụng nhằm “sửa lại cho đúng” một sự vi

phạm hoặc nhằm tạo ra sự hòa thuận giữa người xin lỗi và người

tiếp nhận Xin lỗi là sự sửa sai về hành động cư xử đe dọa thể

diện, gây ra khó chịu, bực bội đối với người nghe Như vậy có

thể hiểu xin lỗi là một hành động ngôn từ lịch sự được sử dụng

để tái thiết quan hệ xã hội và biểu lộ trách nhiệm cá nhân về một

sự vi phạm Xin lỗi là một hành động ngôn từ hướng tới nhu cầu

thể diện của người nghe và có ý muốn sửa lại cho đúng một sự

vi phạm mà người nói biểu lộ trách nhiệm Hành động xin lỗi có

thể được diễn đạt bằng những từ, ngữ cụ thể nhất định trong

phát ngôn (lời xin lỗi) mà cũng có thể thể hiện ở những dạng

thức khác, thậm chí đó có thể là lời cám ơn trong phỏng vấn

truyền hình nhằm ngắt lời một diễn giả!

Những lời xin lỗi cũng giống như những lời khen là hành động

ngôn từ hướng tới nhu cầu thể diện của người nhận, duy trì quan

hệ, hướng tới tăng cường thể diện của người nhận Lời khen và

lời xin lỗi được miêu tả như là “những hành động khuyến khích

thể diện” (face – supportive acts) và đối lại những hành động

ngôn ngữ như đe dọa, lăng mạ là “những hành động tấn công thể

diện” (face attack acts) Và nếu lời khen, lời mời, lời chào mừng

được xem như hành động lịch sự dương tính, diễn tả tình đoàn kết (solidarity) và tình thân thiện (friendliness) thì lời xin lỗi,

trái lại, thường được thừa nhận là hành động lịch sự âm tính,

diễn tả sự tôn trọng (respect) hơn là tình thân thiện

Bên cạnh chiến lược lịch sự dương tính, trong hoạt động phỏng

vấn truyền hình trực tiếp, chiến lược lịch sự âm tính thông qua

hình thức xin lỗi có tần số xuất hiện khá cao

3.1 Một trong những thao tác mà người làm phỏng vấn truyền

hình trực tiếp quan tâm thường trực là làm chủ thời gian cho

cuộc phỏng vấn theo kế hoạch để vừa đảm bảo đạt yêu cầu

thông tin, yêu cầu chủ đề tư tưởng vừa không bị “cháy kịch

bản” Thế nhưng không dễ dàng gì khi muốn “cắt” lượt lời,

hoặc giành lời trong một cuộc hội thoại được truyền hình trực

tiếp và đối tượng được phỏng vấn là những nhân cách nổi tiếng

hoặc có vai vế xã hội nhất định lại chưa được chuẩn bị kĩ để hợp

tác Trong trường hợp này, việc ngắt lời thường đi liền với lời xin lỗi:

+ Xin lỗi tôi phải ngắt lời ông…

Tất nhiên, đó là việc làm bất đắc dĩ của người phóng viên trước

áp lực thời gian của chương trình Nhà báo Trần Bình Minh –

hiện là Phó Tổng giám đốc Đài truyền hình Việt Nam – kể rằng,

trong cầu truyền hình giao thừa năm 2001, có một “điểm cầu” bị

lố giờ do người được phỏng vấn là một nghệ sĩ ngâm thơ, khi kể

về kỉ niệm ngâm thơ cho Bác Hồ đã quá xúc động nên quên mất

qui ước về thời lượng dành cho bà trước đó, trong khi giao thừa đang chỉ còn vài phút nữa và trong kịch bản còn vài tiểu mục Người phóng viên lúc ấy đã lanh trí chờ khi bà vừa ngắt mạch câu chuyện một tí là đã nhanh chóng “Xin cám ơn nghệ

sĩ!”, ngay lúc đó, tổng đạo diễn chương trình cho chuyển tín

hiệu hình ảnh về cầu trung tâm (phim trường Đài) và người dẫn

chương trình tại cầu trung tâm tiếp tục: “Vâng, xin cám ơn nghệ

sĩ … , cám ơn phóng viên …” và tiếp tục vào nội dung còn lại

Nhờ đó, khán giả truyền hình sẽ không có cảm giác “nhà Đài”

“cắt” đột ngột người nghệ sĩ này Những trường hợp phỏng vấn

trực tiếp truyền hình trước giờ bóng lăn hay trước một sự kiện

lớn sắp diễn ra cũng thường gặp tình trạng lố giờ tương tự

Phóng viên truyền hình nếu vì lí do an toàn mà dừng quá sớm

cuộc phỏng vấn thì cũng không tiện, mà nếu biết cách xử lí để

“canh” vừa khớp với diễn biến thời sự thì phải biết cách chuyển

lời, giành lời trong hội thoại nhưng phải đảm bảo nguyên tắc

lịch sự (lịch sự với người được phỏng vấn và lịch sự với khán

giả)

Có trường hợp, người được phỏng vấn đi quá xa vấn đề, người dẫn chương trình phải có những cách xin lỗi khéo:

+ Vâng, chúng ta có thể quay trở lại vấn đề ông đang nói trong

chốc lát nữa nếu còn có thời gian, nhưng bây giờ, xin ông hãy lí

giải một cách ngắn gọn…

Với cách “rào đón”, “viện lí do” như thế, người được phỏng vấn

có thể cảm thấy mình được tôn trọng đồng thời, khán giả truyền

hình vẫn cảm thấy được tôn trọng Và vì thế, lời cám ơn đôi lúc

cũng là một lời xin lỗi lịch sự trong quá trình phỏng vấn Những