Nét đẹp văn hoá Thái trong từng lời ca, câu hát níu giữ bước chân du khách bốn phương Rời xa sự bon chen, xô bồ của phố thị, du khách ngược Thung Khe lên đến Mai Châu trước là vì một kh
Trang 1Vấn vương lời ca bản Thái
(HBĐT) - Trong cái lạnh se sắt của mùa đông
vùng cao Bên ánh lửa bập bùng và những
chén rượu Mai Hạ mới cất nồng cay Nếu
thiếu đi vòng xòe tay nắm chặt tay, điệu múa
Thái mềm mại hay tiếng khèn gọi bạn dập dìu
thì có lẽ Mai Châu sẽ mất đi một phần sự thu
hút, mời gọi du khách bốn phương
Nét đẹp văn hoá Thái trong từng lời
ca, câu hát níu giữ bước chân du khách bốn phương
Rời xa sự bon chen, xô bồ của phố thị, du khách ngược Thung Khe lên đến Mai Châu trước là vì một không gian yên bình, thoáng đãng, sau là vì một nền văn hoá Thái tinh
tế, đậm đà những nét đẹp riêng Du lịch Mai Châu đón khách quanh năm, nhưng rộn rã nhất là từ tháng 7 đến tháng 4 năm sau Đó cũng là mùa lạnh của vùng cao Giữa bốn
bề là núi, lũ trẻ vừa kịp lùa đàn trâu về chuồng thì màn đêm đã nhanh chóng buông xuống ôm trọn lấy thung lũng Mai Châu Mọi hoạt động thăm quan bán mua như dừng lại, trả cho Mai Châu sự yên bình của đêm Trên các nhà sàn du lịch của bản Văn, bản Lác, bản Poom Cọng…khi bữa cơm tối được dọn đi, nhà sàn rộng thênh thang đã sẵn sàng là sân khấu cho đêm vui Tây Bắc “Nếu đã đến Mai Châu mà chưa được một lần đắm say trong vòng xoè của những cô gái Thái thì chưa phải là đã đến Mai Châu” - Lời giới thiệu của chị chủ nhà nhiệt tình, cởi mở càng khiến đoàn chúng tôi thêm tò mò và háo hức vì đêm văn nghệ tối nay
Bài hát múa “Gĩa gạo đêm trăng” rộn ràng mở đầu đêm diễn Có thoáng chút ngỡ ngàng trong ánh mắt những du khách khi tiết mục mở màn Chiều nay, cô gái Thái chăm chỉ cặm cụi bên khung cửi dệt vải giờ xúng xính trong váy áo dân tộc bỗng trở nên duyên dáng, xinh xắn lạ thường Hỏi ra mới biết, 100% diễn viên đội văn nghệ đều
là “diễn viên nghiệp dư”, ban ngày vẫn lao động sản xuất bình thường, tối về mới tham gia văn nghệ phục vụ khách du lịch Nhưng với thâm niên của mảnh đất du lịch gần 20 năm nay, những “đội văn nghệ nghiệp dư” này biểu diễn hấp dẫn không kém gì chuyên nghiệp Không khí đêm văn nghệ dần được hâm nóng qua tiết mục “Múa xoè” Vòng xoè cứ được mở rộng dần ra khi càng ngày càng có nhiều du khách muốn được hoà mình vào điệu múa, tiếng ca trong tiết mục văn nghệ đặc trưng văn hoá Thái Nhà sàn nhỏ như rung theo tiếng cười, điệu nhảy rộn ràng Chưa kịp ráo mồ hôi bởi “Múa xoè”,
du khách tiếp tục bị cuốn vào “Múa sạp” Lên với Mai Châu, có người còn chưa bao giờ nhìn thấy cây tre, cây nứa nhưng đã bị những bước nhảy rộn rã cuốn hút Lần đầu tiên
“nhảy sạp” không tránh khỏi sự bỡ ngỡ nhưng có hề chi khi các chàng trai, cô gái Thái đang nhiệt tình đưa tay ra hướng dẫn du khách từng bước nhảy Cái nắm tay thật chặt
Trang 2không phân biệt già, trẻ, gái, trai nhún nhảy theo từng bước nhảy Vòng xoè đã xoá tan mọi ngăn cách về văn hoá, ngôn ngữ Bỏ lại sau lưng những lo toan, bộn bề, nơi đây chỉ còn hiện diện niềm vui, tiếng cười và sự phấn khích vui vẻ
Sau phút giải lao của bài “Múa sạp” cả đội văn nghệ và du khách cùng nâng cao chén rượu Mai Hạ trong không gian ấm áp, thắm tình Có thêm chút men say, đôi má cô gái Thái thêm ửng đỏ, chàng trai Thái thêm hăng say ca múa Điều đặc biệt là mỗi tiết mục đều được biểu diễn bằng cả tiếng Thái và tiếng Kinh nên du khách vừa thưởng thức, vừa cổ vũ, vừa có cơ hội hiểu biết thêm về văn hoá các dân tộc Trước đây, những tiết mục được đội văn nghệ lựa chọn biểu diễn phục vụ du khách thường chỉ là các tiết mục đặc trưng của dân tộc Thái nhưng nay đã có thêm một số bài hát, điệu múa độc đáo các dân tộc khác như: Hái bông (dân tộc Mường), Múa chuông (dân tộc Dao), Chợ tình bản Mông (dân tộc Mông)…làm phong phú thêm cho đêm diễn
Tuy là “cây nhà lá vườn” nhưng có thể thấy các đội văn nghệ phục vụ khách du lịch ở Mai Châu đã có sự đầu tư nghiêm túc, kĩ lưỡng cả về việc chọn bài, luyện tập cho đến trang phục, đạo cụ Đảm bảo giữ gìn và toát lên được chất dân tộc đặc sắc trong đó Là một phần thú vị, hấp dẫn của du lịch Mai Châu nên trong mùa du lịch, các đội văn nghệ phải tích cực hoạt động “hết công suất” mới đáp ứng được yêu cầu của khách du lịch Với mỗi suất diễn dài khoảng 1,5 – 2 tiếng, đội sẽ được nhận 300 – 350.000 đồng thù lao Sau khi trừ mọi chi phí tái đầu tư luyện tập, mua sắm trang phục thì mỗi người cũng thu nhập được khoảng 5 – 6 triệu đồng/năm Anh Khà Văn Thiết - Đội trưởng đội văn nghệ bản Poom Cọng niềm nở chia sẻ: “Thành lập đội văn nghệ vừa đáp ứng nhu cầu của du khách, thêm thu nhập cho anh, chị em Lại có cơ hội giữ gìn, quảng bá bản sắc văn hoá dân tộc nên các đội văn nghệ luôn được duy trì và phát triển liên tục từ những năm 90 cho đến nay.”
Mải mê câu chuyện với anh Thiết, lúc ngoảnh lại thì đêm diễn đã đi đến tiết mục cuối cùng Đó là bài hát múa “Lễ hội cầu mưa” Đây là bài hát truyền thống với ý nghĩa mừng cơm mới của người Thái, bày tỏ lòng biết ơn đất trời đã ban mưa thuận, gió hoà, mùa màng bội thu Từng lời ca còn là ước nguyện may mắn, hạnh phúc, bình an gửi đến tất cả mọi người Trong ánh mắt, nụ cười của từng cô gái, chàng trai bản Thái khi gửi lời cầu nguyện đến đất trời, sao bình yên và chân tình đến thế! Buổi diễn khép lại trong tiếng vỗ tay không ngừng và sự tiếc nuối khó nói nên lời Đêm Mai Châu bình yên, tình người Mai Châu ấm áp, lời ca cô gái Thái trong vắt, dặt dìu và một chút men say rượu Mai Hạ êm dịu thư thả đưa chúng tôi vào giấc ngủ say
Sáng hôm sau, chúng tôi chia tay Mai Châu, xuôi Thung Khe với một niềm lưu luyến, xốn xang Vội tìm lại trong máy ảnh những bức hình chụp được đêm qua Có vòng xoè Thái bập bùng trong ánh lửa vùng cao như đang níu kéo, mời gọi bước chân du khách một ngày không xa quay trở lại…
Dân ca của người Thái
Trang 3(HBĐT) - Kho tàng dân ca người Thái ở
Hòa Bình tập trung vào người Thái ở
Mai Châu Tuy là một vùng người Thái
không lớn, song lại có một trữ lượng
dân ca rất phong phú
Đoàn nghệ thuật dân gian các dân tộc Hòa Bình biểu diễn nhiều tiết mục văn nghệ mang đậm chất dân ca Thái trong các chương trình nghệ thuât
Hát mo và hát phong tục
Trước hết phải thấy rằng, bản thân hát mo cũng là một loại hát phong tục rồi Tuy nhiên, vì nó là một phong tục khá đặc biệt, lại có tên riêng được gọi là hát mo Cũng như ở người Mường, hát mo của người Thái thuộc về nghi lễ tín ngưỡng, tuy vậy, nghi
lễ ấy lại dùng lối hát dân ca để thể hiện, cho nên hát mo có thể coi là một loại hình dân
ca khá đặc biệt Đứng ở góc độ này thì hát mo nổi bật nhất được thể hiện ở đám hiếu
và đám gọi hồn Trong đó, mo đám hiếu phong phú hơn cả với những phần như mời hồn đạy, mời hồn hưởng các thứ: trầu, cau, rượu, cam, thuốc lào và dặn rò các thứ Riêng mo gọi hồn lại không phải chỉ gọi hồn người chết mà còn gọi hồn của cả người sống, do một lý do nào đó mà hồn giận bỏ đi, nếu không tìm cách gọi hồn về, người đó
có thể xảy ra tai họa vì hồn đã:
Lạc vào rừng sâu không biết đường về
Chủ ở bản sinh ốm
Chủ ở mường sinh đau
Đặt cỗ lên lưng voi, đi gọi
Đưa cơm lên lưng ngựa, đi kêu
Lời gọi hồn về
Lời đón hồn đến
Cho nên phải dùng mo để gọi hồn về bằng những lời hát mo tha thiết, bằng sự nồng nhiệt để đón hồn về:
Bố mẹ ở nhà mở cửa chính chờ đón
Con cháu ở nhà mở của sooe chờ mong
Áo đẹp đi gọi hồn về
Áo xanh đi gọi hồn đến
Trang 4Thấy a0s đẹp đến nhập
Thấy áo mới mọi hồn đến tụ
Cũng là hát mo, nhưng có một loại hình vui hơn là mo mừng cơm mới với cảnh no
đủ sung túc;
Nằm sấp thấy sừng trâu đầy gầm
Nằm ngửa thấy bip bung chất gác
Nằm nghiêng phải, thấy trăm bồ lúa nếp
Nằm nghiêng trái, tháy nghìn bồ ngô chăm
Thóc chiêm đè thóc mùa không thối
Thóc mới nối thóc cũ liền liền
Hoặc một loại mo khác là mo tết:
Được ăn tết này,
Xin tổ tiên che chở con cháu
Chăm nom con cháu nên tốt
Cho con gái có áo phơi đầy dây mây,
Cho con trai ăn chung một mâm
Con cái đi làm đông như đi chợ
Gánh lúa tấp nập như mướn thuê
ở loại hình hát phong tục có phần đa dạng hơn với hát cầu mưa:
trời tức mình làm nắng không mưa
Nay xin nước mưa xuống cày ruộng mạ
Xin nước trời xuống cấy ruộng mùa
Ngoài ra còn có hát hỏi vợ, hát trong đám cưới:
Tôi lời xin con dâu
Bố mẹ thương cho không
Ông bà ngoại cho lấy
Ơn bố mẹ xin giơ tay cao
Trong hát phong tục còn có một số bài hát cảm tạ, hát gọi người thương, hát đoàn vui…không đến mức độ dài bản cẩn thận như hát cầu mưa và hát đám cưới
Hát giao duyên đối đáp (khắp tua):
Đây là loại hình phổ biến và rất phong phú của người Thái, chủ yếu là loại hát đối đáp giữa nam và nữ được diễn ra ở các đám cưới, làm nhà, làm vía,hay những cuộc hội họp cộng đồng… Lối hát đặc sắc này là dịp để các chàng trai, cô gái thi thố tài năng với nhau, từ đó để tỏ tình mà dẫn đến hôn nhân nếu phục nhau, hợp nhau Nội dung bài hát cho thấy từng bước làm quen nhún nhường giữa trai gái với nhau, rồi giới thiệu
về nhau, dần đến chỗ tâm tình, giãi bày tình cảm, tâm tư của mình để tìm sự đồng cảm của nhau Cũng có lúc người hát trêu đùa, hờn rỗi để thử lòng nhau, tìm hiểu nhau sâu sắc hơn để quyết định chuyện trao duyên gửi phận hay không Dưới đây ta hãy xem một vài câu đối đáp:
Trang 5
<st1:country-region w:st="on">Nam</st1:country-region>: - Ng ỏ lời đáp anh xin lỗi Bên dưới xin lõi đến vua
Bên trên xin lỗi đến trời
Nữ: - Chim cu gáy bên bờ ruộng mạ
Giọng em xấu cất tiếng, chớ cười
Em chỉ sợ nước vỗ bờ, thuyền gãy mái
Nước gợn sóng thuyền chòng chành
Em sợ phí giấc ngũ của anh
<st1:country-region w:st="on">Nam</st1:country-region>: - Được ăn cơm nhà nàng
Uyên ương lớn nhanh như gió
Được ăn gạo nhà em
Uyên ương lớn nhanh như thổi
Ơn em như thể ở cạnh trăng sao
Nữ: - Ơn làm chi nói nặng làm chi
Nói nặng làm gì cho lòng đau xót
<st1:country-region w:st="on">Nam</st1:country-region>: - Anh đến dựng lán ngoài bản Cây mía đã mọc mầm
Cột lán đã mọc lá
Xin cho vào Mường thăm người đẹp
Xin cho vào bản thăm người thương
Nữ: - Thương lắm anh ơi
Đường vào Mường em cheo leo
Lối vào bản em lắm lá tai mèo
Ai muốn đi phải bò
Những lời hát đối đáp cứ như thế mà tăng dần mối thiện cảm, hiểu lẫn nhau để cùng dẫn đến kết quả:
M ời anh vào Mường thăm bản
Mời anh vào bản thăm nhà
Xin anh khoác áo đi trước
Để em đeo giỏ trầu bước sau
Những lời hát như vậy kéo dài thâu đêm suốt sáng tưởng trừng như không bao giờ có thể ngừng được, lai láng như tình yêu trai gái Số lượng khắp tua của người Thái vô cùng phong phú
Những thể loại dân ca khác:
Trong số này có các bài hát dặn (sắng) như hát dặn người yêu, dặn lại Mường…
- Ở lại nhớ
Mảnh đất quê cũ Mường tôi ơi!
- Nhớ em nước mắt nhỏ hai hàng
- Buồn lắm, sắp xa nhau mỗi người một Mường
Đôi uyên ương đã quyết nay sắp xa lìa
Trang 6
Hay hát gợi ca nương rẫy, gợi ca ngôi nhà:
- Nương kia chạy dài, rải rộng
Chòi cao thoáng gió hiu hiu
Nương em chẳng thiếu thứ nao
- Làm nhà hai mươi gian
Máng gỗ lõi hai mươi sải
Nóc nhà cày bay bay vào đậu
Đồ rau bếp có hai mươi đàn ong về làm tổ…
Ngoài ra, trong kho tàng dân ca Thái có những bài hát kể vui về những chuyện đời thường như hát trách người say, hát bò ăn váy, hát vui ở Mường Thượng, Mường Phương Pa, hát ngẫu hứng và hát đồng giao của lũ trẻ mục đồng…Tất cả những thể loại đó góp phần tạo nên một kho tàng dân ca phong phú và đặc sắc của người Thái
Ở Hòa Bình còn có dân ca của các dân tộc Dao, Mông, Tày nhưng do điều kiện khai thác và sưu tầm chưa được nhiều nên chưa có sự đánh giá đầy đủ