Nhà Mạc - Nam Bắc Triều (1527 - 1592) 5 potx

Chính sách cai trị của nhà Mạc Sau khi tiến hành cuộc đảo chính thành công, nhà Mạc đã bắt tay vào tổ chức và ổn định lại xã hội nhằm khẳng định tính chính đáng của dòng họ mình.. Trong

Nhà Mạc - Nam Bắc Triều (1527 - 1592)

5

2 Chính sách cai trị của nhà Mạc

Sau khi tiến hành cuộc đảo chính thành công, nhà Mạc đã bắt tay vào tổ chức và

ổn định lại xã hội nhằm khẳng định tính chính đáng của dòng họ mình

2.1 Chú trọng giáo dục, khoa cử

"Hiền tài là nguyên khí quốc gia" Trong một xã hội phong kiến theo mô hình học

thuyết Khổng Tử với thang bậc xã hội "sĩ, nông, công, thương", nhà Mạc không

chỉ kế thừa truyền thống đó mà còn sáng suốt khai thác lực lượng xã hội này phục

vụ cho mục đích cai trị và củng cố địa vị của dòng họ mình

Thứ nhất, Mặc Đăng Dung biết cách dùng người tài Ngay sau khi lên ngôi, Mặc

Đăng Dung đã sử dụng các cựu thần, nho sĩ của nhà Lê để họ nắm giữ nhiều chức

vụ quan trọng, "trưng cầu con cháu các vị công thần thế gia", "Đặng Dung muốn

thu nhân tâm, bèn phong tặng tất cả các vị tiết nghĩa cựu thần như các ông Vũ

Duệ, Đàm Thận huy" [2;267] Ngay sau đó, năm 1528, Mặc Đăng Dung phong

chức những người từng phục vụ cho nhà Lê hoặc đậu đạt dưới triều Lê "Tất cả có

56 người đều được thăng trật và phong tước theo thứ bậc khác nhau" [2;26] Cách

làm của nhà Mạc không giống các triều đại trước và sau đó, việc sử dụng đội ngũ

quan lại của triều đại cũ tham gia chính quyền mới tạo dựng là việc làm khôn

ngoan, mềm dẻo để thu phục nhân tâm và tạo sự vững chãi cho vương triều mới

Nhà Mạc không quá khắt khe mà rất chú ý sử dụng, khai thác đội ngũ tri thức phục

vụ việc cai trị của mình Chính vì vậy, rất nhiều tri thức đã lựa chọn nhà Mạc với

niềm tin tưởng và khao khát được cống hiến cho sự nghiệp nhà Mạc Tiêu biểu

như Giáp Hải, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Bỉnh Đức, Nguyễn Quyện, Nguyễn

Miện, Nguyễn Khải Khang, Lê Khắc Thận, đặc biệt có trường hợp bà Nguyễn Thị

Ngọc Toàn - nữ tiến sĩ đầu tiên trong nền giáo dục khoa cử Hán học của Việt

Nam

Tuy nhiên cũng có những tri thức không theo Mạc mà ủng hộ sự nghiệp Trung

Hưng của nhà Lê hay bỏ Mạc theo Lê, nhất là giai đoạn sau này, như Phùng Khắc

Khoan, Lương Hữu Khánh… Đó cũng là một sự lựa chọn của giới tri thức đương

thời và họ có lý do và mục đích của mình

Thứ hai, nhà Mạc hết sức chú trọng đến việc tổ chức đều đặn các kỳ thi trong suốt

thời gian trị vì nhằm tuyển chọn nhân tài Theo "Đại Việt lịch triều đăng khoa

lục", trong 65 năm tồn tại, nhà Mạc đã tổ chức được 22 khoa thi Hội lấy đỗ 483

tiến sĩ Khoa thi đầu tiên mở năm Minh Đức thứ 3 (1529) đã có hơn 4.000 thí sinh

tham dự, trong đó có nhiều người là con cháu nhà Lê" [5; 143] So sánh với nhà

Lê Sơ, tỷ lệ bình quân về số kỳ thi và số người đỗ, triều Mạc không thua kém gì

Trong hoàn cảnh đất nước gặp nhiều khó khăn, có lúc cơ nghiệp khuynh nguy do

chiến tranh loạn lạc nhưng các kỳ thi vẫn được nhà Mạc tổ chức đều đặn

Giới tri thức không chỉ góp phần củng cố, duy trì sự tồn tại của nhà Mạc trong

suốt thời gian đó mà còn làm rạng danh sử sách đất Việt bằng trí tuệ, bản lĩnh của

mình trước kẻ thù với những giai thoại về Trạng Trình hay Trạng Nguyên Giáp

Hải và những thế hệ học trò có nhiều đóng góp cho lịch sử dân tộc như Phùng

Khắc Khoan, Nguyễn Dữ…, từ đó đã cho thấy sự thịnh vượng của giáo dục Đại

Việt thời gian này

Có thể nói, nhà Mạc đã thành công khi tuyển dụng được đông đảo đội ngũ tri thức

Nhưng điều đáng tiếc là sau khi khẳng định được tính chính đáng của dòng họ

mình, sau gần hai mươi năm đầu thịnh trị, nhà Mạc cũng bộ lộ những hạn chế và

ngày càng suy thoái Nếu trước đây, tri thức theo Mạc thì nay họ đứng trước nhiều

ngả đường, tiếp tục chọn lựa hoặc bỏ Mạc theo Lê, hoặc bỏ Mạc và trở thành

những trí sĩ Việc nhà Mạc được Nguyễn Bỉnh Khiêm ra phò giúp thể hiện sự

thành công của nhà Mạc trong buổi đầu thành lập nhưng việc Nguyễn Bỉnh Khiêm

từ bỏ chốn quan trường về ở ẩn cũng đồng nghĩa với việc nhà Mạc đã mất đi một

niềm tin lớn và đó chính là một trong những mầm mống của sự sụp đổ nhanh

chóng của nhà Mạc sau này khi sự tấn công của nhà Lê Trung Hưng ngày càng

mạnh mẽ Sự thất bại của nhà Mạc có thể cắt nghĩa từ nhân tố này Có thể nói tạo

được niềm tin là không đơn giản song giữ trọn được niềm tin là còn khó khăn hơn

nhiều, trong trường hợp này, nhà Mạc đã không làm được trọn vẹn hai mệnh đề

đó

2.2 Ổn định xã hội và phát triển kinh tế

2.2.1 Ổn định xã hội

Sử gia phong kiến có thể nhận định sự thay thế của nhà Mạc là tiếm ngôi, hay coi

nhà Mạc là nguỵ triều song vẫn phải thừa nhận "lúc này thần dân phần nhiều xu

hướng về Đăng Dung" [2;264] Mạc Đăng Dung bằng chính con đường binh

nghiệp và tài năng đã khẳng định công lao của ông và góp phần quan trọng trong

việc ổn định xã hội Đại Việt cuối thời Lê Sơ Đứng ở thời điểm hiện tại, đối sánh

thời điểm trước và sau khi Mạc Đăng Dung xuất hiện trên chính trường trong thời

gian đầu thế kỷ XVI, có thể đánh giá vai trò của Mạc Đăng Dung giống như vai

trò của Đinh Bộ Lĩnh trong việc dẹp loạn mười hai sứ quân thế kỷ X

Sau khi lên nắm quyền, nhà Mạc gặp phải sự phản kháng quyết liệt từ nhiều lực

lượng với danh nghĩa phù Lê Mạc Đăng Dung và những vua kế vị đã nhanh

chóng tổ chức quân đội để đàn áp, tạo sự ổn định xã hội để nhân dân yên ổn làm

ăn, đất nước thái bình Cuộc nổi dậy của Lê Ý (1530), của những bề tôi nhà Lê

đều bị quân nhà Mạc đánh bại, đã ngăn chặn âm mưu phục Lê diệt Mạc và tình

trạng cát cứ Tuy nhiên, lịch sử đã không ủng hộ nhà Mạc khi liên tiếp gặp phải sự

chống đối của các lực lượng phù Lê Thời gian trị vì phải đối mặt với bao khó

khăn do hệ quả xã hội thời Lê Sơ để lại cùng sự chống phá liên tục của kẻ thù đã

khiến nhà Mạc không thể trụ vững và cuối cùng thất bại

Để ổn định xã hội và giải quyết những bất ổn còn tồn tại trong xã hội, sau khi lên

nắm quyền nhà Mạc "tuân theo những pháp độ triều Lê" [2;266] Mạc Đăng Dung

đã cho "soạn 59 điều Cáo ban hành" [2,269], củng cố quân đội, duy trì bộ máy

thống trị của nhà Lê, bổ sung binh chế, điền chế… nhằm ổn định đời sống nhân

dân, tạo điều kiện phát triển kinh tế nên đời sống nhân dân được đảm bảo sau một

thời gian dài điêu linh

Do hoàn cảnh đất nước luôn có ngoại xâm nội phản, nhà Mạc hết sức chú trọng

đến xây dựng lưc lượng quân đội, số quân lên đến hơn 10 vạn Để duy trì một đội

quân đông đảo, vận động người dân tham gia chiến trận chống lại sự đe dọa của

các lực lượng thù địch trong và ngoài nước, nhà Mạc đã ưu tiên hàng đầu cho các

đối tượng gia đình hoàng tộc, công thần, quan lại và đặc biệt là cho quân lính

Chính sách Binh điền (ruộng lính) đã thực sự phát huy tác dụng trong suốt thời

gian nhà Mạc cai trị

Chính sách ruộng đất của nhà Mạc đem lại những hệ quả sau Thứ nhất, số ruộng

công bị giảm đi khá nhiều, số ruộng công ngày càng bị thu hẹp Thứ hai, việc thiếu

ruộng canh tác đã tạo điều kiện cho thủ công nghiệp và thương nghiệp phát triển

Nhân tố này đã giải quyết những bất ổn trong xã hội và góp phần giúp chính sách

về ruộng đất của nhà Mạc thành công, tạo sự ổn định cần thiết và tạo tiềm lực cho

nhà Mạc có thể trụ vững trước những đợt tấn công của nhà Lê Trung Hưng

Về vấn đề này, sử sách phong kiến dù đứng trên quan điểm đối lập cũng phải công

nhận và khen ngợi triều Mạc: "Từ đấy, những người đi buôn bán chỉ đi tay không,

không phải đem khí giới tự vệ, trong khoảng mấy năm trộm cướp biệt tăm, súc vật

chăn nuôi tối đến không phải dồn vào chuồng, cứ mỗi tháng một lần kiểm điểm

mà thôi Mấy năm liền được mùa, nhân dân bốn trấn đều yên ổn" [2;276], "đường

sá không nhặt của rơi, cổng ngoài không đóng, thường được mùa to, trong cõi tạm

yên" [3;126] Đó là một trong những lý do giúp nhà Mạc ngày càng chiếm được

lòng dân - một yếu tố để khẳng định tính chính đáng của nhà Mạc

Mặc dù sự ổn định, thịnh vượng của nhà Mạc chỉ được duy trì trong gần 20 năm

đầu trị vì, song trên thực tế, nhà Mạc cũng làm được điều mà các vua Lê cuối thời

Lê Sơ và nhà Lê Trung Hưng bất lực, đưa xã hội Đại Việt vào sự ổn định, đem lại

cuộc sống yên bình cho nhân dân sau một thời gian cơ cực sống dưới ách thống trị

của những "vua quỷ", "vua lợn"