Quyển Đệ Thập Lục Tạp Ký Đời Đường, năm Hội-Xương thứ 5 845, tiết mục nói về cách tuyển-cử: "An-nam đưa vào thi tiến-sĩ không được quá tám người, minh-kinh không được quá mười người"..
Trang 1Quyển Đệ Thập Lục
Tạp Ký
Đời Đường, năm Hội-Xương thứ 5 (845), tiết mục nói về cách tuyển-cử:
"An-nam đưa vào thi tiến-sĩ không được quá tám người, minh-kinh không
được quá mười người"
Xét theo phép đời nhà Đường, chức-vụ của các quan phiên-trấn: đô-hộ
An-nam và Phong-Châu có nhiệm-vụ đề-phòng đường bộ, đừng cho người nước
Chân-Lạp vào Lĩnh-Nam mua khí-giới và ngựa Các khê, động ở phiên-tấn,
nơi nào ương-ngạnh, cần phải trấn áp, thì các vị đô-đốc ở năm châu: Giao,
Quảng, Ung, Quế và Dung, ba năm một lần, phải đem quân đi tuần áp, đi
đến đâu làm trạng tâu về vua nghe Các biên quận lo việc đón tiếp và hướng
dẫn, các thủ-lĩnh ở các phiên-trấn lo chỉnh bị nghi-thức Thục-quân,
Nam-Hải, An-nam đều cho sử-dụng từ 300 quân kỵ giở xuống Dưới quyền
quản-trị của các đô-đốc-phủ các quận Quế, Quảng, Ung, Dung, An-nam,
Kiếm-Nam, có những bộ-lạc lớn, cần phải tra vấn nhân-số giáp binh, phụ-huynh
Trang 2các bộ-lạc ấy, nếu có người tính nết tốt, làm việc giỏi, có văn vũ tài lược,
mỗi năm biên tên tâu về vua nghe để tùy tài sử dụng
Các quan và gia-quyến các quận An-nam, Quế-Châu và Quảng-Châu, mỗi
lúc phó nhiệm, được cấp phát ngựa trạm như sau:
Nhất phẩm: ngựa 10 con, lừa 10 con
Nhì phẩm: ngựa 9 con, lừa 9 con
Tam phẩm: ngựa 8 con, lừa 8 con
Tứ phẩm, ngũ phẩm: ngựa 4 con, lừa 4 con
Lục phẩm, thất phẩm: ngựa 2 con, lừa 2 con
Bát phẩm, cửu phẩm: ngựa 1 con, lừa 1 con
Người ít, tùy số người mà cung cấp
Sách Dịch-Viên Tùng-Chí 1, nói rằng: "mỗi lúc phong vương hay ban tiết
việt cho các quận-trưởng các nước Mán, nội thuộc Trung-Quốc, chỉ có
An-nam và Hạ-Châu thì quan học-sĩ thảo tờ chế-sắc, còn các xứ khác thì không
cần
Trang 3Sử-Thông 2 chép rằng: "Xóm ở 10 nhà, tất có người trung tín; muốn lưu
truyền bất hủ, công truyền bá nhờ ở nơi người Vì sao Giao-Châu xa ở
phương nam, dòng giống của Việt-Thường, Đôn-Hoàng ở tận Tây-Vực, quê
hương của Côn-Nhung, nhơn-vật của hai xứ ấy, từ xưa không thấy truyền
chép? Bởi vì ở tận nước ngoài, đường xa kẻ chợ, cho nên sử-quan không ghi
chép đến vậy May nhờ có Sĩ-Nhiếp chép truyện, Lưu-Bính viết sách, mà
anh-tài lỗi lạc hai xứ ấy mới được lưu danh Nếu hai nhà hiền-giả không ra
đời, việc hai quận ấy không có sách chép, thì các bậc quân-tử ở biên quận,
làm sao truyền tiếng đến đời sau Do đó, biết công việc trước thuật có
hiệu-lực rất lớn, chẳng phải cùng nghề mọn thơ phú, so sánh hơn thua vậy"
Lời tâu của Lục-Tuyên-Công bàn về việc Kinh-Lược-Sứ Lĩnh-Nam xin đặt
sở thị-bạc (cũng như sở đại-lý mua hàng) ở An-nam và phái Trung-sứ qua
giám-thị: Lĩnh-Nam Tiết-Độ Kinh-Lược-Sứ tâu rằng: "Gần đây có nhiều
thuyền qua An-nam mua vật-dụng để dâng lên vua, công việc lớn lao, sợ đồ
cung cấp không đủ Nay tôi muốn sai phán-quan qua An-nam thu mãi
vật-hạng, xin triều-đình phái một vị Trung-sứ cùng với Sứ-ty của tôi, đồng đi
công-tác, ngõ hầu tránh việc gian dối Mong xin Thánh-chỉ chuẩn-y" Thiết
nghĩ: "Những kẻ buôn bán nước ngoài chỉ cầu mối lợi, được yên vỗ thì đến,
bị quấy nhiễu thì đi Quảng-Châu là nơi đô-hội trọng-yếu, có tiếng dân đông,
của nhiều Chỉ vì bọn giao dịch xâm khắc quá chừng, mất cả ý-nghĩa làm
Trang 4cho người xa cảm mến Đã không biết tự-trách, còn vượt ra ngoài chức-vị
của mình Ngọc nát trong hòm, vì ai nên nỗi, châu đời ngoài cõi, bao thuở
trở về Kinh-thơ nói rằng: "Không quí vật ở phương xa, thì người xa đến"
Nay đã ham muốn như thế, cho nên phương xa không qui phục là phải
Huống nay muốn làm dao động lòng vua, xin sai Trung-sứ, tỏ lòng tham cho
thiên-hạ, thông hối-lộ với triều-đình, quấy nhơ thời buổi thanh bình,
thương-tổn Thánh-triều phong-hóa, phép nên trách phạt, việc khó y theo Vã lại,
Lĩnh-Nam, Annam, đâu chẳng là đất nước của vua, Trung-sứ, Ngoại-sứ, ai
cũng là tôi vua Nếu cần việc nước, việc quân, đã có phép thường lệ cũ
Người lo tròn chức, nước tự thừa dùng Hà tất tin Lĩnh-Nam mà cự tuyệt
An-nam, trọng Trung-sứ mà xem khinh Ngoại-sứ, đã trái hẳn tấm lòng thành
thực, lại tổn thương phonghóa khinh tài
Lời tấu-nghị của Tuyên-Công đều bị im, không đưa ra bàn luận
Bài văn của Liễu-Tử-Hậu làm cho quan Thị-ngự An-Nam họ Dương tế quan Đô-Hộ họ Trương
Duy: Ngày tháng năm cố-lại mổ, quan-chức mổ, kính tế trước linh-vị
Cố Đô-Hộ Ngự-Sử Trung-Thừa Trương-Công mà than rằng:
Trang 5"Giao-Châu rộng lớn, xa tít chân trời phương nam, công-đức của vua Hạ-Vũ
không thi-thố đến nơi và cường-quyền của nhà Bạo-Tần không chế-ngự nổi
Khi làm phản, lúc xưng thần, từ đời Hán trở lại đây, luôn luôn như thế
Thánh-thiên-tử nhà Đường ta tuyên dương phong-hóa, ban đầu chẳng mấy
lúc được yên Dần dần phong-tục thay đổi, dân-tộc "tóc cài áo cỏ", hướng
hóa xưng thần, cuối cùng trở nên như người Trung-Hoa, thấm nhuần
hòa-thuận Trị công của Sĩ-Nhiếp, chỉ có ông nối được, lúc nào ông cũng siêng
năng, biết lo xa, rộng thi ân huệ, bồi đắp công-nghiệp của tiên-nhân đã lập
trụ đồng làm tiêu biểu ở phương nam Đi từ phương bắc qua trấn ngự
man-khu; liền liền xe ngựa, phới phới sinh kỳ, làm cho Giao-Châu trở nên một xứ
phồn-hoa đô-hội, thấm nhuần oai đức của nhà vua Ông đương được nhà vua
tin yêu, đáng lẽ được phong tước công-hầu, nhưng tiếng ông vừa đồn về
Kinh-Sư vang dậy, thì hồn ông đã sớm lìa cõi thế ở đất Viêm-Châu
Than-ôi! Thương thay! Nhớ lại ngày xưa, lúc ông mới bước chân vào đường
quan-lại, đã nổi tiếng tài cán thanh liêm, đến lúc qua làm kinh-lược phán-quan ở
An-nam, giữ đúng mực thước, những kẻ cô quả được yên, thuế khoá đầy đủ
Dời qua làm chức Trụ-sử, kế thăng chức Tào-Lang, ở đâu cũng có chính-tích
tốt, dân duyên-hải được hưởng sự an-ninh Nay triều-đình chuyên nhiệm ông
qua làm đô-hộ ở phương nam, lễ ban rất hậu, ân tứ rất nhiều Ông mở
phủ-đường tuyển dụng nhân-tài, bao nhiêu kẻ lương-năng đều về làm thuộc lại
Trang 6Tự xét kẻ hèn mọn nầy, đâu dám mong được chọn lựa May đâu ơn trên sai
khiến, được tuyển bổ làm chức An-nam Thị-Ngự
Tôi vừa toan chờ ngày đăng trình phó nhậm, quản bao đường sá xa xuôi Đi
được nửa đường, gặp người anh bị trích ra làm quan ngoại-quận, cùng nhau
lưu luyến khóc lóc, thành ra trễ nãi Vả thê-tử không có, chiếc bóng bơ-vơ,
thân lưu ở giang biên, mộng ra ngoài thiên-tế Chậm bề phục-dịch, trằn-trọc
lo âu, thành thử sinh ra thương cảm Chỉ chờ hết bề lo lắng, kíp kíp lên
đường, ngờ đâu trời chẳng chìu người, hạn tai không tránh khỏi, vừa toan
thượng lộ, thì hung tín đã đưa đến nơi Vật mình tức tối, sững sốt bi ai, đã
không kịp thấy dung-nhan, khốn nỗi báo đền ân-đức Nay kính dâng lễ bạc,
vọng bái trước xe tang, Nam-Câu một chén rượu suông, tả tình u-uất
Đời Đường, Trịnh-Điền, tên chữ Thai-Văn, làm tướng triều Hy-Tông
Nguyên trước đội Nam-binh ở ba châu Giao, Quảng và Ung, vận lương do
năm đường Lĩnh-Bắc, thuyền bè chuyển vận qua lại, hay bị chìm đắm Điền
xin lấy lợi muối và sắt ở Lĩnh-Nam, giao cho Tiết-Độ Quảng-Châu hằng
năm nấu nước biển lấy muối cung cấp cho An-nam, bãi việc vận lương ở
mấy châu Kinh, Hồng, quân lương nhờ vậy được đầy đủ Sau
Vương-Sư-Phủ làm Hồng-Quân Phó-Sứ Lĩnh-Nam, xin đừng tiến binh mà hiến tiền
Trang 7thêm hai mươi vạn Kinh-Lược-Sứ kêu nài rất gắt, nhưng Sư-Phủ thấy lợi
nhử triều-đình, toan đoạt binh quyền,việc không được, bèn thôi
Đời Tống, Hứa-Trọng-Tuyên, tên chữ Hy-Xán, người quận Bắc-Hải,
Thanh-Châu, đậu tiến-sĩ, được bổ làm chủ-bộ Tào-Châu Lúc mới tuyển-bổ, được
vào tâu việc ở đền riêng của vua Tổ nghe tiếng, cất lên làm chức
Thái-Tử Trung-Doãn, coi Bắc-Hải quân-khu và làm chức Chinh-Nam
Mã-Bộ-Quân Chuyển-Vận-Sứ Thái-Tông dấy binh đánh Giao-Chỉ, không được
thắng lợi Trọng-Tuyên cho rằng đất Giao-Chỉ oi-bức độc-địa, quân lính
chưa giao-chiến, mười phần đã chết mất hai ba, tuy đánh hơn cũng không
giữ được, bèn dâng sớ điều-trần phản-kháng Lại e ngày giờ trể nãi, lập tức
tự tiện bãi binh, khiến các quận phát tiền kho cấp thưởng cho quân-sĩ, rồi
dâng sớ tự nhận tội kiểu-chiếu (tự tay thay đổi chiếu chỉ nhà vua) của mình
Vua Thái-Tông khen ngợi, xuống chiếu ban khen Trọng-Tuyên liền thảo
hịch-văn chiêu-dụ cừ-soái Giao-Châu Giao-Châu muốn nạp lễ xin nội-phụ,
lo việc cống-hiến Trọng-Tuyên được thăng hàm Gián-Nghị đại-phu, lĩnh
chức quân-sứ như trước Đời Tống, Dương-Hữu, vào khoảng đầu niên-hiệu
Thiệu-Hưng (1131), làm Thái-Thú Khâm-Châu Lúc ấy có sứ Giao-Chỉ
tranh luận về giới-hạn ruộng đất Hữu cắm một cây thương bằng sắt ở giữa
sân và nói rằng: "Nếu muốn tranh địa-giới, thì đánh nhau một trận để quyết
Trang 8hơn thua" Sứ Giao-Châu sợ hãi lui ra Người trong nước nhớ việc ấy, gọi
Dương-Hữu là Dương-Thiết-Thương
Năm Diên-Hựu thứ 7 (1320) nhà Đại-Nguyên, dân bần cùng ở Hải-Nam bắt
con gái của dân chúng đem vào An-nam bán làm con ở Quốc-chủ nghe việc
ấy, khiến người theo bắt được bọn cướp người và truy hồi các người bị bán,
khiến sứ đưa về phủ Nguyên-Soái ở Hải-Nam