Xét nghiệm máu tìm ung thư: chỉ thêm lo? doc

Nhiều người đã xét nghiệm máu tìm ung thư với hi vọng phát hiện sớm để điều trị.. Tuy nhiên, một số người sau khi xét nghiệm có kết quả dương tính nhưng truy tìm với các phương tiện h

Xét nghiệm máu tìm ung thư: chỉ

thêm lo?

Nhiều người đã xét nghiệm máu tìm ung thư với hi vọng phát

hiện sớm để điều trị Tuy nhiên, một số người sau khi xét

nghiệm có kết quả dương tính nhưng truy tìm với các

phương tiện hiện đại cũng không biết ung thư ở đâu

Ngược lại, có trường hợp âm tính

mấy tháng sau lại chết vì ung thư!

Suy sụp vì “án treo”

Qua đợt khám sức khỏe định kỳ giữa

năm 2009 tại cơ quan X, trên 20 người có kết quả xét nghiệm

máu dương tính với ung thư DR-70 Chị V.H., nhân viên cơ quan

X, kể: “Hôm đó chị phụ trách y tế cơ quan gọi tôi thông báo kết

quả xét nghiệm máu có tế bào gây ung thư nhưng không biết ung

thư chỗ nào, rồi hỏi trước khi xét nghiệm có uống thuốc gì không,

có kinh không? Nếu dùng thuốc hoặc đang có kinh, kết quả có

thể bị nhiễu, tức dương tính giả

Lấy máu xét nghiệm

DR-70 để phát hiện sớm bệnh

ung thư cho nhân viên tại

một cơ quan - Ảnh: N.C.T

Do lúc xét nghiệm tôi đang có kinh nên chị dặn một tháng sau xét

nghiệm lần 2 Nghĩ tới mẹ già và hai con còn nhỏ, tôi rụng rời,

choáng váng Thời gian đó tôi chẳng làm được việc gì, cứ thắc

thỏm chờ ngày xét nghiệm lại”

Hơn tháng sau, tuân thủ quy định chờ sạch kinh trên một tuần,

chị V.H đi xét nghiệm DR-70 lần 2 Kết quả lần này dương tính

còn cao hơn lần 1 Một bác sĩ ở đây tư vấn hẹn tháng sau làm lại

DR-70 lần 3 Nếu vẫn dương tính thì làm tiếp loạt xét nghiệm như

siêu âm, không phát hiện được sẽ chụp X-quang, nếu không phát

hiện nữa thì chụp CT Nản quá, chị V.H bỏ luôn không đi xét

nghiệm lại DR-70 lần 3

Tháng 6-2010, cơ quan X lại tổ chức khám sức khỏe định kỳ, kết

quả xét nghiệm DR-70 lần này của chị V.H lại âm tính Theo giải

thích của chị phụ trách y tế cơ quan là giữa năm 2009 áp dụng

chỉ số ngưỡng <1,4 mcg/mL nên nhiều người có kết quả (+), năm

nay được điều chỉnh cho phù hợp với người VN (?) là <2,62

mcg/mL đối với nam và < 2,82 mcg/mL đối với nữ nên số người

dương tính có thấp hơn

Điều đáng nói, trong số những người có kết quả DR-70 âm tính

trong đợt khám sức khỏe giữa năm 2009 tại cơ quan X thì tháng

6-2010 có người vừa chết vì ung thư phổi Chị có khối u ở vú, xét

nghiệm ung thư vú thấy dương tính nhưng kết quả xét nghiệm

DR-70 âm tính Sau đó chị ngã bệnh và chết vì ung thư phổi (chứ

không phải ung thư vú)!

Không dùng chẩn đoán bệnh ung thư

Có 3-10% dương tính giả, và trong một tài liệu có lưu ý là ngay

khi kết quả dương tính lần 2 vẫn có 3% là dương tính giả Vậy

nên xét nghiệm tìm ung thư khi nào? Chúng tôi nêu vấn đề này

với giáo sư Nguyễn Sào Trung - trưởng khoa y Đại học Y dược

TP.HCM, phó chủ tịch Hội Ung thư TP.HCM, phó chủ tịch Hội

Giải phẫu bệnh - tế bào bệnh học Việt Nam

Ông nói:

- Tôi biết có trường hợp xét nghiệm dương tính, hoảng quá ra

nước ngoài chụp PET - CT nhưng không phát hiện được gì Rốt

cuộc người bệnh tốn tiền, tốn máu và được hoảng sợ! Dù mục

đích ban đầu của xét nghiệm định lượng dấu ấn ung thư là giúp

tầm soát và phát hiện sớm bệnh nhưng đến nay rất ít dấu ấn ung

thư đạt mục đích này

Khoảng 30 loại dấu ấn được sử dụng cho nhiều loại ung thư khác

nhau, song tới thời điểm hiện tại chỉ ba dấu ấn tạm được dùng để

giúp phát hiện sớm ung thư (dù việc dùng rộng rãi này vẫn còn

tranh cãi) Đó là:

1/ Dấu ấn PSA để phát hiện ung thư tuyến tiền liệt Tuy nhiên

không nên xét nghiệm PSA cho tất cả đàn ông với mục đích tầm

soát vì chỉ có khoảng 20-30% bệnh nhân có PSA cao là có ung

thư thật sự, số còn lại PSA cao do các bệnh khác lành tính như

viêm, tăng sinh

2/ Dấu ấn AFP: sử dụng hạn chế cho người viêm gan, nhất là

viêm gan siêu vi B và C hoặc người có khối u gan chưa biết rõ

lành hay ác 3/ Dấu ấn CA 125: đôi khi cũng được dùng tầm soát

ung thư buồng trứng ở những phụ nữ có nguy cơ cao mắc loại

ung thư này Những dấu ấn còn lại không đặc hiệu để tầm soát

(phát hiện sớm) ung thư qua xét nghiệm máu

Cần hiểu đúng xét nghiệm tìm dấu ấn ung thư có giá trị trong

chẩn đoán bệnh hay không Câu trả lời cho tới thời điểm hiện tại

là xét nghiệm dấu ấn ung thư không thể dùng đơn độc để chẩn

đoán, xác định bệnh mà phải phối hợp những thông tin khác

* Thưa giáo sư, như vậy xét nghiệm tìm dấu ấn ung thư trong

máu không thể dùng cho chẩn đoán bệnh ung thư?

- Đúng vậy Vì hai lý do:

1/ Hầu hết những dấu ấn ung thư đó không chỉ do tế bào ung thư

mà còn có thể được sản xuất bởi những tế bào bình thường hoặc

tế bào của các bệnh lành tính Ví dụ PSA là dấu ấn của ung thư

tuyến tiền liệt, cũng có thể tăng cao ở người bị viêm tuyến tiền liệt

hoặc tăng sinh lành tính của tuyến tiền liệt Hoặc AFP cũng có ở

những người bị viêm gan chứ chưa bị ung thư

2/ Những dấu ấn này có thể vẫn bình thường (tức không tăng

cao) ở người đã bị ung thư

Thật ra xét nghiệm tìm dấu ấn ung thư hay chính xác hơn là định

lượng dấu ấn ung thư trong máu cũng có giá trị nhất định nếu biết

cách sử dụng Xét nghiệm này thật sự hữu ích trong đánh giá tình

trạng nặng, nhẹ cũng như dự đoán diễn tiến của bệnh trong quá

trình điều trị Ví dụ bệnh nhân ung thư vú đã được điều trị, đang

theo dõi, nếu kết quả xét nghiệm dấu ấn ung thư CA 15-3 tăng

cao có nghĩa là bệnh đang diễn tiến nặng hoặc tái phát

Xét nghiệm cũng giúp đánh giá được hiệu quả của việc điều trị

ung thư, đây là ứng dụng quan trọng nhất, đặc biệt là ung thư giai

đoạn trễ

Trường hợp nào nên xét nghiệm?

Nên làm trong những trường hợp sau:

1/ Ở những người mà người thân ruột thịt bị loại ung thư có tính

di truyền

2/ Những người thuộc nhóm có nguy cơ cao mắc ung thư như

hút thuốc lá nhiều và lâu năm

3/ Những người mắc viêm gan siêu vi B hoặc C, có nguy cơ cao

bị ung thư gan, nên xét nghiệm định kỳ định lượng AFP phối hợp

với xét nghiệm hình ảnh học như siêu âm, chụp CT gan

4/ Người có xét nghiệm khác hoặc triệu chứng lâm sàng nghi ung

thư

5/ Những người đã mắc bệnh ung thư - đang điều trị hoặc đã

điều trị khỏi thì trong quá trình theo dõi bệnh cũng cần xét nghiệm

định lượng dấu ấn ung thư tương ứng với loại ung thư người đó

đã mắc

Ví dụ một phụ nữ đã điều trị ung thư vú xong và đã khỏi thì trong

quá trình theo dõi nên xét nghiệm định kỳ CA 15-3

Như vậy đối với bệnh nhân đã bị ung thư hoặc nghi ngờ mắc một

loại ung thư nào đó thì chỉ cần xét nghiệm loại dấu ấn ung thư

tương ứng Điều quan trọng nhất là khi đã xét nghiệm định lượng

dấu ấn ung thư rồi, chính bác sĩ đề nghị làm xét nghiệm đó hoặc

bác sĩ điều trị trực tiếp của người bệnh sẽ phải phối hợp kết quả

này với khám lâm sàng và kết quả của những xét nghiệm khác để

có chẩn đoán và xử trí thích hợp

Cũng lưu ý là cho đến nay người ta chưa tìm được dấu ấn ung

thư đặc hiệu để có thể làm xét nghiệm máu truy tầm, như ung thư

phổi, ung thư bàng quang, ung thư hệ thần kinh, ung thư xương