HỆ SINH DỤC NỮ pptx

Các nang trứng:  Các nang trứng nằm vùi trong lớp đệm vỏ, dưới màng trắng, một loại mô liên kết đặc biệt nhiều tế bào sợi non, sợi chun và sợi keo.. Lớp vỏ trong có tế bào khối hình vu

HỆ SINH DỤC NỮ

I ĐẠI CƯƠNG:

 Hệ thống sinh dục nữ có nhiệm vụ:

1 Tạo ra giao tử cái (trứng),

2 Nhận giao tử đực (tinh trùng) trước khi thụ tinh,

3 Cung cấp môi trường thuận lợi cho quá trình thụ tinh,

4 Tạo điều kiện tốt và hormon để phôi thai làm tổ,

5 Chứa và nuôi dưỡng phôi thai trong quá trình thai kỳ,

6 Tống suất thai trưởng thành để chấm dứt thai kỳ

 Hệ thống sinh dục

nữ rất thay đổi ở trẻ

em, người trong tuổi

sinh sản và tuổi mãn kinh Nhìn chung, hệ sinh dục nữ bao gồm 2 buồng trứng (ovary), 2 vòi tử cung (vòi trứng- uterine tube), tử cung (uterus), âm đạo (vagina) và bộ phận sinh dục ngoài Trong bài này sẽ mô tả cấu tạo của tuyến vú, mặc dù đó là tuyến phụ thuộc da, nhưng tuyến vú luôn thay đổi theo trạng thái chung của hệ sinh dục

 Buồng trứng xuất hiện ở phôi vào tuần lễ thứ 4 như một tuyến sinh dục trung tính ở vùng mào sinh dục Trong tuyến sinh dục trung tính này có nhiều tế bào sinh dục nguyên thủy có nguồn gốc từ thành túi noãn hoàng và trung mô Từ tuần thứ 6 buồng trứng hình thành rõ rệt (biệt hóa theo hướng nữ) Vòi tử cung và tử cung phát triển từ ống cận trung thận (còn gọi là ống Muller), còn ống trung thận thì bị thoái hóa dần

là một mô liên kết đặc biệt có nhiều nang trứng Phần tủy buồng trứng nằm giữa, là mô liên kết chứa nhiều sợi cơ trơn, thần kinh, nhiều mạch máu dạng lò xo, nhiều mạch bạch

huyết Dưới biểu mô buồng trứng có dải mô liên kết mỏng, khá đặc, được gọi là màng trắng Do đó, nhìn từ ngoài, buồng trứng có màu hơi trắng đực

1 Các nang trứng:

 Các nang trứng nằm vùi trong lớp đệm vỏ, dưới màng trắng, một loại mô liên kết đặc biệt nhiều tế bào sợi non, sợi chun và sợi keo Mỗi nang trứng có dạng hình cầu gồm một noãn bào và nhiều tế bào nang vây quanh Trong cả 2 buồng trứng ở phụ nữ trẻ có khoảng 400.000 nang trứng Hầu hết số nang trứng này bị thoái hóa, chỉ có một số ít (khoảng 400 – 450) nang trứng tiến triển và đạt đến chín Sự thoái hóa của nang trứng phần lớn xảy ra trước lúc sanh, còn lại có thể xảy ra ở bất kỳ giai đoạn nào của nang trứng Các nang trứng tiến triển trải qua các giai đoạn: nang trứng nguyên thủy, nang trứng sơ cấp, nang trứng thứ cấp, nang trứng có hốc và nang trứng chín

(a) Biểu mô

vuông đơn;

(b) màng trắng; (c) nang trứng

nguyên thủy và nang sơ cấp;

(d) noãn bào I; (e) màng trong

 Nang trứng nguyên thủy là những nang

trứng nhỏ nhất nằm ở vùng ngoại vi buồng trứng Nang trứng này có một noãn bào I và xung quanh noãn bào có một hàng tế bào nang dẹt, tựa trên màng

đáy phân cách với các tế bào liên kết xung quanh Noãn bào của nang trứng nguyên thủy là tế bào lớn hình cầu với đường kính khoảng 25 micron Nhân ít nhuộm màu

có một hạt nhân lớn Các bào quan trong bào tương (ti thể, lưới nội bào không hạt,

bộ Golgi…) thường tập trung quanh nhân

Lúc đầu nang trứng sơ cấp gồm một noãn bào I và một hàng tế bào nang vuông Các

tế bào nang phát triển nhờ gián phân, tạo thành một lớp gọi là lớp hạt Giữa lớp hạt

và tế bào trứng bắt đầu hình thành màng trong suốt ( zona pellucida )

nhiều hàng tế bào nang nên còn gọi là nang trứng đặc Màng trong suốt đã hình thành rõ, khá dày, có ít nhất 3 loại glycoprotein khác nhau Màng trong suốt có lẽ được tổng hợp bởi tế bào nang và cả noãn bào Các nhánh bào tương của tế bào nang và vi nhung mao của noãn bào đâm xuyên vào màng trong suốt, tiếp xúc với nhau bởi những liên kết khe Các tế bào nang liên kết với nhau một cách chặt chẽ nhờ có thể liên kết, liên kết khe

 Nang trứng có hốc còn gọi là nang trứng thứ

cấp, tế bào tiếp tục phát triển và chế tiết, làm xuất

hiện những hốc chứa nang trứng Các hốc nang

lớn dần và kết hợp với nhau Những tế bào liên kết

bao quanh nang trứng (nằm ngoài màng đáy) biệt

hóa để tạo thành lớp vỏ nang trứng Lớp vỏ này

phát triển và gồm lớp vỏ trong và lớp vỏ ngoài

Lớp vỏ trong có tế bào khối hình vuông và ở trạng

thái biệt hóa đầy đủ chúng là những tế bào có đặc điểm cấu tạo như những tế bào chế tiết steroit, nhiều lưới nội bào không hạt, ti thể, hạt mỡ Người ta cho rằng tế bào lớp vỏ trong tổng hợp chất andostenedion, dưới tác dụng của tế bào lớp hạt sẽ biến thành estradiol Lớp vỏ trong được coi như một tuyến nội tiết Lớp vỏ ngoài là mô liên kết có những mạch máu từ đó tạo nên lưới mao mạch phong phú cho lớp vỏ trong

đường kính, đội bề mặt buồng trứng nhô lên Do chứa

nhiều nước, hốc nang trứng trương to, làm cho lớp hạt

mỏng dần và đẩy khối tế bào nang bọc noãn bào về

một phía Khối tế bào đó được gọi là gò noãn Ở gò

noãn, lớp tế bào nang nằm sát màng trong suốt trở nên cao hơn, làm cho lớp tế bào

đó có hình ảnh giống tia mặt trời và được gọi là vòng tia Sau khi trứng thoát nang,

vòng tia vẫn tồn tại khi trôi về phía dưới Nước nang trứng chứa đầy trong hốc nang trứng duy nhất là một loại dịch mỏng chứa nhiều glycosaminoglycan, protein gắn steroit, rất nhiều hormon steroid (progesteron, androgen, estrogen) và các thành phần ion vô cơ khác Dịch nang trứng này gồm dịch tràn từ huyết tương và sản phẩm chế tiết của tế bào nang

2 Sự rụng trứng:

 Sự rụng trứng là quá trình vỡ nang trứng chín làm cho nước nang trứng thoát ra ngoài

và kéo theo noãn bào cùng với vòng tia Ở người, trong mỗi chu kỳ kinh chỉ có một nang trứng tiến tới chín và một trứng thoát ra ngoài Trong trường hợp có 2 hoặc nhiều trứng rụng cùng lúc được thụ tinh thì sẽ xảy ra trường hợp sinh đa thai khác trứng Sự rụng trứng thường xảy ra vào khoảng giữa của chu kỳ kinh, tức khoảng ngày thứ 14 trong chu

kỳ 28 ngày

 Các cơ chế gây nên rụng trứng chưa rõ ràng Có lẽ áp lực trong nang trứng không tăng

rõ rệt trước khi rụng trứng, các sợi cơ trơn cũng không có vai trò quan trọng làm cho nang trứng vỡ Vào những ngày trước rụng trứng, có hiện tượng phù nề mô kẽ quanh nang trứng, xâm nhập bạch cầu, tăng tính thấm máu – nang trứng

 Theo quan điểm hiện nay thì sự tăng cường hoạt hóa các enzym protease, như collagenase, plasmin, làm cho mô liên kết xung quanh nang trứng dễ vỡ Ngoài ra sự tăng

nồng độ hormon LH ở giữa chu kỳ cũng là yếu tố cần thiết cho quá trình rụng trứng Trước khi thoát nang, trứng cùng với vòng tia đã tách khỏi gò noãn và bơi lơ lửng trong dịch nang trứng Phân chia giảm phân lần thứ nhất được kết thúc dưới ảnh hưởng của LH Các tua của vòi tử cung di động liên tục, rà quét trên bề mặt buồng trứng có nang trứng chín Sự kích thích đã góp phần làm vỡ thành nang trứng, một ít máu chảy ra, rồi dịch nang trứng thoát ra ngoài mang theo noãn và vòng tia Nếu không được thụ tinh, sau 24 giờ trứng bắt đầu thoái hóa

3 Các nang trứng thoái triển:

 Hầu hết các nang trứng không tiến triển đến giai đoạn cuối cùng mà bị thoái hóa ở các giai đoạn khác nhau Sự thoái hóa của nang trứng đưa đến sự chết của noãn bào để rồi bị các thực bào ăn và xử lý Các tế bào nang ngừng phân chia, tách ra khỏi màng đáy

 Khi nang trứng thoái hóa ở giai đoạn nang trứng nguyên thủy, các tế bào nang và noãn bào đều bị tiêu và không để lại vết tích rõ rệt nào Ở giai đoạn nang trứng sơ cấp và có hốc, quá trình thoái triển xảy ra tương tự nhau Màng trong suốt rất bền, trở thành gấp khúc và tồn tại rất lâu sau khi tế bào nang và noãn bào bị thoái hóa Những tế bào lớp vỏ của nang trứng thứ cấp có hốc không bị thoái hóa, ngược lại, chúng trở nên hoạt động hơn, trở thành tế bào kẽ tạo nên tuyến kẽ Tế bào kẽ là những tế bào chế tiết androgen buồng trứng

4 Hoàng thể:

 Sau khi trứng thoát nang, các tế bào lớp hạt (tế bào nang) và tế bào lớp vỏ trong biến đổi tạo thành hoàng thể có cấu tạo và chức năng như một tuyến nội tiết kiểu lưới tạm thời

 Nang trứng vỡ làm cho một ít máu chảy vào hốc nang trứng rồi đông lại và các tế bào liên kết từ vùng đệm vỏ tiến vào làm xơ hóa cục máu đông đó Những tế bào nang không phân chia sau khi trứng rụng, chúng chỉ trở nên lớn hơn (20 – 35 micron), chiếm 80% khối lượng của hoàng thể Chúng được gọi là tế bào hoàng thể hạt, nhưng kích thước nhỏ hơn (15 micron), nhuộm màu đậm hơn và nằm ở vùng ngoài của hoàng thể Những mao mạch máu và bạch huyết từ lớp vỏ trong phân nhánh, xâm nhập vào bên trong hoàng thể tạo nên một lưới mao mạch phong phú giữa đám tế bào hoàng thể Tế bào hoàng thể từ lớp vỏ tổng hợp và chế tiết estrogen của hoàng thể

 Hoàng thể hình thành và tồn tại trong giới hạn một chu kỳ kinh (trong khoảng 15 ngày) rồi thoái hóa được gọi là hoàng thể chu kỳ Khi không có trứng thụ tinh, hoàng thể thoái hóa, trở thành thể trắng Nếu thụ tinh xảy ra và có sự làm tổ thì hoàng thể được giữ lại và tiếp tục hoạt động, đó là hoàng thể thai nghén

III VÒI TỬ CUNG:

 Vòi tử cung dài 12 cm, là một ống dẫn trứng có phần loe ra như cái phễu gọi là loa vòi Loa vòi có khoảng 10 – 12 tua vòi dùng để rà quét và hứng trứng rụng dẫn vào tử cung Vòi tử cung chia thành 4 đoạn: phễu vòi, bóng vòi, eo vòi và phần cận tử cung

 Chức năng của vòi tử cung là dẫn trứng về phía tử cung, tạo điều kiện thuận lợi để thụ tinh xảy ra Các chất tiết của vòi tử cung góp phần dinh dưỡng trứng thụ tinh trong giai đoạn đầu

 Thụ tinh thường xảy ra ở một phần ba ngoài tử cung

 Về mặt mô học, vòi tử cung được cấu tạo từ ba tầng mô: tầng niêm mạc, tầng cơ, vỏ ngoài

1 Tầng niêm mạc:

 Niêm mạc vòi tử cung có những nếp gấp dọc làm tăng diện tích bề mặt của vòi Nếp gấp được hình thành do lớp đệm của niêm mạc đội biểu mô nhô vào lòng vòi

 Biểu mô là biểu mô trụ đơn gồm hai loại tế bào: tế bào có lông và tế bào không lông

Tế bào có lông là tế bào hình trụ, cực ngọn có nhiều lông chuyển điển hình có tác dụng chuyển động theo hướng nhất định để đưa trứng về phía tử cung Tế bào không có lông là loại tế bào có tính chế tiết, trên cực ngọn tế bào có nhiều vi nhung mao không đều Chất tiết của tế bào này tạo thành một lớp dịch mỏng phủ bề mặt niêm mạc Sự di chuyển lớp dịch này cùng với sự co cơ vòi tử cung làm cho trứng di chuyển được về phía tử cung và đồng thời ngăn cản không cho vi khuẩn có thể từ tử cung xâm nhập vào ổ bụng

 Những nghiên cứu tỉ mỉ bằng quay phim chậm cho thấy rằng có một số tế bào có lông của chúng chuyển động về hướng buồng trứng giúp cho tinh trùng chuyển động ngược vòi tử cung, hướng đến buồng trứng để tìm gặp và thụ tinh với trứng

 Lớp đệm của niêm mạc là mô liên kết chứa nhiều mao mạch máu và mạch bạch huyết, không có tuyến Nếu có trứng làm tổ (thai ngoài tử cung) niêm mạc vòi tử cung sẽ phát triển tương tự nội mạc tử cung, làm hình thành rất nhiều tế bào rụng

 Tử cung là cơ quan gồm phần thân, cổ và đáy Thành của tử cung có cấu tạo từ 3 lớp,

từ trong ra ngoài là: nội mạc, cơ và vỏ ngoài Vỏ ngoài ở nửa trên là mô liên kết và trung biểu mô (phúc mạc) và ở nửa dưới là mô liên kết xơ

1 Cơ tử cung:

 Lớp cơ tử cung gồm nhiều bó cơ trơn ngăn cách bởi

mô liên kết, xếp theo 4 lớp không phân định rõ rệt Lớp trong cùng và lớp ngoài cùng chủ yếu gồm những bó

cơ dọc Hai lớp cơ giữa có nhiều mạch máu lớn Rải rác có những bó cơ đan chéo giữa các lớp cơ, làm cho cơ tử cung trở thành một khối chắc chắn Sự sắp xếp các bó cơ như thế góp phần giúp điều hòa lượng máu lưu thông trong chu kỳ kinh Chiều dài tế bào cơ trơn khoảng 50 micron, trong thai kỳ trở nên dài hơn, có thể đạt 500 micron Nhiều tế bào

cơ trơn có thể phân nhánh và nối với nhau thành lưới

 Trong thời kỳ mang thai, cơ tử cung phát triển mạnh, tăng về số lượng nhờ phân chia các tế bào cơ trơn cũng như sự trương to từng tế bào cơ Nhiều tế bào cơ trơn có những đặc điểm cấu trúc của tế bào chế tiết protein Mô liên kết của lớp cơ giàu collagen loại I

và II Sau giai đoạn mang thai, một số tế bào cơ trơn bị tiêu đi và các tế bào khác giảm kích thước

2 Nội mạc tử cung:

 Nội mạc tử cung gồm hai lớp: biểu mô

và lớp đệm Biểu mô tử cung là biểu mô trụ đơn gồm 2 loại tế bào: tế bào có lông và tế bào chế tiết Tế bào có lông thường tập trung quanh các bờ miệng của tuyến tử cung

 Lớp đệm là lớp liên kết giàu nguyên bào sợi và chất căn bản vô định hình, sợi lưới Các tuyến tử cung là những tuyến ống đơn, đôi khi phân nhánh ở phần sâu gần cơ tử cung Biểu mô của tuyến tử cung rất ít tế bào có lông Tình trạng phân bố mạch ở lớp đệm phụ thuộc vào chu kỳ kinh nguyệt

 Nội mạc thân tử cung và eo tử cung chia làm 2 lớp: lớp chức năng bên trên bong ra và tái tạo trong chu kỳ kinh, lớp đáy ở dưới, ít biến đổi, không bong ra, là lớp bảo đảm sự tái tạo nội mạc tử cung sau hành kinh

 Ở vùng cổ tử cung, nội mạc tử cung không biến đổi rõ rệt theo chu kỳ kinh Ở phần quay về âm đạo, niêm mạc cổ tử cung có cấu tạo giống niêm mạc âm đạo, tức là biểu mô lát tầng không sừng hóa

V HORMON SINH DỤC NỮ VÀ CHU KỲ KINH:

1 Chu kỳ kinh:

 Các hormon buồng trứng (estrogen, progesteron), kích thích nội mạc tử cung, làm cho nội mạc thay đổi có chu kỳ theo chu kỳ kinh, thường kéo dài trong 28 ngày Chu kỳ kinh bắt đầu xuất hiện lúc 12 – 15 tuổi và kết thúc ở 45 – 50 tuổi Trong chu kỳ kinh xảy ra sự biến đổi trong nội mạc tử cung và trong buồng trứng Tất cả sự biến đổi đặc hiệu đó đều hướng về việc tạo nên những trứng chín và thụ tinh trứng chín, rồi đón nhận trứng thụ tinh ấy đến làm tổ Vì vậy ở người phụ nữ, thụ tinh chỉ xảy ra trong những năm có chu kỳ kinh Ở giai đoạn mãn kinh, chỉ còn hoạt động tình dục mà không còn khả năng thụ tinh

 Chu kỳ kinh gồm 3 thời kỳ: hành kinh, sau kinh và hết kinh

 Kỳ hành kinh kéo dài 3 - 4 ngày, biểu hiện sự sung huyết tột độ nội mạc tử cung rồi bong phần trên của nội mạc tử cung ấy, gồm biểu mô, phần trên của tuyến tử cung, tế bào lớp đệm, vỡ mạch và xuất huyết Máu chảy nhiều vào khoang tử cung rồi ra ngoài, mang theo những thành phần đã bong và hoại tử Ở trong buồng trứng, hoàng thể hình thành ở chu kỳ trước bắt đầu thoái hóa, lượng progesteron giảm

 Kỳ sau kinh còn gọi là kỳ sinh sản, kéo dài khoảng 10 -12 ngày, từ ngày thứ 4 -5 đến ngày thứ 14 – 15 của chu kỳ kinh Trong kỳ này, nội mạc tử cung khôi phục lại nhờ sự sinh sản của các tế bào đáy tuyến và các tế bào liên kết của lớp đệm còn lại Nội mạc tử cung dày dần và đến ngày 14 -15 đạt được 3 mm Biểu mô của nội mạc lúc đầu là vuông đơn, sau cao lên dần và trở thành biểu mô trụ đơn có 2 loại tế bào (tế bào có lông và tế bào chế tiết) Các tuyến tử cung lúc đầu ngắn, thẳng, hẹp, sau đó kéo dài hơn, hơi cong queo Các động mạch bắt đầu chia nhánh và hình thành những tiểu động mạch cong queo

Trong buồng trứng có một nang trứng tiếp tục phát triển và chín vào ngày thứ 13 -14 Cần chú ý rằng trong buồng trứng phụ nữ có các nang trứng ở giai đoạn tiến triển khác nhau

và nang trứng chín có thể phát triển bắt đầu từ nang trứng có hốc

 Kỳ trước kinh còn gọi là kỳ chế tiết hoặc kỳ chức năng hoặc kỳ hoàng thể Vào ngày cuối của kỳ sau kinh nang trứng chín vỡ và trứng thoát nang ra ngoài, bắt đầu kỳ trước kinh Trong kỳ trước kinh ở nội mạc tử cung có những biến đổi quan trọng nhằm chuẩn bị

để đón phôi đến làm tổ Nội mạc tử cung trở nên dày hơn, đạt 5 mm, do lớp đệm và tuyến

tử cung phát triển, tích lũy chất tiết làm phù nề nội mạc Các tuyến trở nên cong queo, các

tế bào tuyến bắt đầu tích lũy glycogen, sau đó chế tiết vào lòng ống, làm cho lòng ống nở rộng ra Càng về sau, tế bào biểu mô có lông ngày càng ít, ngược lại, tế bào chế tiết ngày càng nhiều Ở lớp đệm gần bề mặt, nhiều tế bào liên kết sinh sản và có hoạt động tích lũy glycogen trong bào tương, làm cho chúng trở nên đa diện, đứng sát nhau kiểu biểu mô Các tế bào đó được gọi là tế bào rụng Mạch máu chia nhánh nhiều, tạo nhiều mao mạch Vào cuối kỳ trước kinh, mao mạch trương lên, tính thấm thành mạch tăng làm cho nội mạc phù nề, rồi ứ máu đưa đến xuất huyết cục bộ Trong buồng trứng, nang trứng còn lại sau khi noãn đã thoát nang bắt đầu biến đổi để hình thành hoàng thể Nếu không có thụ tinh thì hoàng thể sẽ thoái hóa vào đầu chu kỳ sau, còn nếu có trứng làm tổ thì hoàng thể được giữ lại, phát triển và chế tiết progesteron, estrogen

2 Quan hệ hormon sinh dục: