ĐẠI CƯƠNG VỀ HỆ THẦN KINH doc

Hệ thần kinh phát nguyên từ lá thai ngoài: Từ rất sớm khi bào thai được 20 ngày, trên đường dọc giữa phía lưng của bào thai có một dải tế bào dày lên gọi là tấm tủy, tấm tủy lõm xuống t

ĐẠI CƯƠNG VỀ HỆ THẦN KINH

Hệ thần kinh có chức năng điều khiển tất cả mọi hoạt động của cơ thể bằng cách thống nhất các hoạt động của các bộ máy trong cơ thể với nhau và thống nhất các hoạt động đó với ngoại cảnh

I PHÔI THAI HỌC HỆ THẦN KINH

1 Hệ thần kinh phát nguyên từ lá thai ngoài:

Từ rất sớm khi bào thai được 20 ngày, trên đường dọc giữa phía lưng của bào thai có một dải tế bào dày lên gọi là tấm tủy, tấm tủy lõm xuống thành rãnh tuỷ, rồi hai mép của rãnh tuỷ khép kín lại thành ống tuỷ, ống tuỷ tách khỏi lá thai ngoài, chui sâu vào giữa các cung đốt sống, khi các cung đốt sống khép kín lại thì ống tuỷ nằm trong ống sống

- Hai thành bên dày, mỗi thành gồm hai phần: Phần bụng và phần lưng

- Giữa tuỷ sống rỗng gọi là ống tâm tuỷ, sau này sẽ có những chỗ phình ra thành các buồng não thông với nhau

2 Sự phát triển của ống tuỷ:

Phần đầu của ống tuỷ phình ra thành 3 bọng não trước, bọng não giữa và bọng não sau, chúng sẽ phát triển thành những phần của não bộ sau này Còn phần dưới

sẽ phát triển thành tuỷ sống

Chung quanh não bộ và tuỷ sống có màng não tuỷ và nước não tuỷ bao bọc che chở

bộ của động vật có vú, là phần cao cấp nhất của hệ thần kinh bao gồm rất nhiều trung khu cảm thụ và vận động quan trọng, là thành phẩm của quá trình lao động của loài người

Do đó đại não còn gọi là tân não để so sánh với cựu não chỉ gồm thân não Thân não là một bộ phận tiếp tục trực tiếp của tuỷ sống và phát ra 12 đôi dây thần kinh sọ não

Tóm tắt sự phát triển của các bọng não

GĐ: 3 bọng não GĐ: 5 bọng não Kết thúc (H.3)

Bọng não trước Đoạn não

Não trung gian

Bán cầu đại não

Gian não

Bọng não giữa Não giữa Trung não

Bọng não sau Não dưới

Não cuối

Cầu não và Tiểu não

Hành não

Những đường cong của não bộ:

Các bọng não phát triển không đều và dài ra nhanh hơn nền hộp sọ, ngay trong một bọng não tấm lưng phát triển mạnh hơn tấm bụng, do đó các bọng não phải cong gập lên nhau tạo thành 3 đường cong:

- Đường cong gáy hay nếp gáy xuất hiện đầu tiên, do não cuối (Hành não) gấp lên tuỷ sống tạo thành một góc tù mở về phía bụng

- Đường cong đầu do bọng não trước phát triển mạnh hơn, gấp lên tấm bụng của bọng não sau thành một góc mở về phía bụng: đỉnh của đường cong là bọng não giữa

- Đường cong cầu xuất hiện cuối cùng, giữa não cuối (Hành não) và não giữa (Cầu não) họp thành một góc về phía lưng, làm cho ống tuỷ ở chỗ này phình rộng thành buồng não 4, chỗ rộng nhất của buồng não 4 là đỉnh của đường cong cầu

II TẾ BÀO THẦN KINH HAY NEURONE

Hệ thần kinh có 2 loại tế bào:

1 Các tế bào thần kinh đệm (Neuroglia): Bao gồm các tế bào không tham gia

các hoạt động chức năng của hệ thần kinh Chúng có nhiệm vụ tham gia các quá trình bảo vệ, dinh dưỡng, hỗ trợ các hoạt động chức năng của các tế bào thần kinh chính thức

2 Các tế bào thần kinh chính thức (Neurone): Gồm tất cả các tế bào tham gia,

thực hiện các hoạt động chức năng của hệ thần kinh

Hệ thần kinh có khoảng 14- 15 tỷ Neurone(N) Số lượng này trong quá trình hoạt động chỉ có thể chết dần đi, chứ không thể được sinh thêm (theo quan điểm cổ điển - nhưng hiện nay người ta cho rằng trong những điều kiện nhất định các tế bào này có thể sinh thêm)

Neuron là đơn vị giải phẫu cơ sở của hệ thần kinh Về hình thể rất đa dạng Tuy nhiên về cơ bản mỗi Neurone gồm một tế bào và các đuôi tách từ nguyên sinh chất

ra

- Đuôi trục dài,(sợi trục) dẫn truyền các luồng thần kinh từ thân tế bào đến

các Neuron khác.Mỗi tế bào chỉ có một đuôi trục dẫn xung động từ thân tế bào đi

- Đuôi gai ngắn, tiếp nhận các kích thích dẫn truyền từ đuôi trục của Neuron

khác đến Mỗi N có thể có rất nhiều đuôi gai dẫn xung động về thân Neuron Các Neurone tiếp xúc với nhau qua các khớp thần kinh (Synapse) Hoạt động chức năng của hệ thần kinh gồm 3 nhóm: cảm thụ, liên hợp và hiệu ứng, nên toàn bộ hệ thần kinh gồm 3 loại Neurone

1-Neurone cảm thụ:

Cảm giác và hướng tâm, tiếp thu các kích thích và dẫn truyền các xung động

từ nội hoặc ngoại môi vào hệ thần kinh trung ương ở đó bắt đầu sự phân tích Thân

tế bào của các neurone cảm thụ thường nằm ở các hạch ở ngoài hệ thần kinh trung ương, các đuôi gai bắt nguồn từ các cơ quan cảm thụ như da, ngũ quan (ngoại cảm thụ), từ niêm mạc, thành các nội tạng (nội cảm thụ), từ trong xương, gân, cơ, khớp (cảm thụ bản thể)

2-Neurone liên hợp:

Nằm trong hệ thần kinh trung ương, tổng hợp các xung động cảm thụ từ ngoại

vi đưa vào và các biến đổi các xung động đó thành các phản ứng thích ứng, tức là khép kín các vòng cung phản xạ

3-Neurone hiệu ứng:

Vận động và ly tâm, làm nhiệm vụ hiệu ứng tức là thực hiện các phản ứng (vận động các cơ hay làm tiết dịch các tuyến) để đáp ứng lại các kích thích cảm thụ Thân tế bào của các Nuerone này nằm trong hệ thần kinh trung ương hay ở các hạch giao cảm, còn đuôi trục chạy ra ngoài đến các cơ quan hoạt động hay các tuyến

Ngoài ba loại tế bào trên hệ thần kinh còn có:

4-Các tế bào chế tiết thần kinh (neurosecretare)

Có nhiệm vụ chế tiết các chất nội tiết vào máu, gọi là các chất tiết thần kinh (như các tế bào ở một số nhân vùng duới thị (Hypothalamus): nhân trên thị-(n.supraopticus), cạnh não thất - (n.paraventriculus)

III CÁC PHẦN CỦA HỆ THẦN KINH:

Có nhiều cách phân chia khác nhau:

1-Thần kinh động vật và Thần kinh thực vật: Về mặt chức năng sinh lý, hệ thần

kinh duy nhất của người có thể chia làm 2 phần: thần kinh động vật và thần kinh thực vật

a-Thần kinh động vật: Điều khiển sự hoạt động của các cơ vân, một số tạng (lưỡi,

hầu) theo ý muốn, làm nhiệm vụ đối ngoại

b-Thần kinh thực vật: Dinh dưỡng và điều hoà sự hoạt động của các cơ quan nội

tạng, các tuyến và các cơ trơn Thần kinh thực vật hoạt động ngoài ý muốn và lại chia làm 2 hệ: Hệ giao cảm và hệ phó giao cảm

Thực ra cả hai phần thần kinh động vật và thực vật đều không thể tách rời nhau về phương diện hình thể, cấu tạo cũng như về chức phận sinh lý và cùng chịu

sự chỉ huy thống nhất của vỏ đại não, có liên quan mật thiết, có tác dụng qua lại lẫn nhau

2 Thần kinh trung ương và thần kinh ngoại biên

Về mặt hình thể, cấu tạo và định khu, hệ thần kinh của người có thể chia làm 2 phần: thần kinh trung ương và thần kinh ngoại biên

a Thần kinh trung ương: gồm não bộ và tuỷ sống, chiếm một khối lượng lớn nhất

của hệ thần kinh, được bảo vệ chắc chắn trong hộp sọ và ống sống, cấu tạo gồm chất xám và chất trắng

* Chất xám (Substantia grisca): là nơi tập trung các thân neurone; các đuôi gai và phần các đuôi trục gần thân neurone nhất, do không có vỏ myelin bọc nên có màu xám Trong chất xám có những nhân và những trung khu quan trọng của hệ thần kinh động vật và thực vật, thực hiện nhiệm vụ phân tích tổng hợp phức tạp nhất của

hệ thần kinh, để điều khiển tất cả các hoạt động của đời sống Chất xám cấu tạo nên

vỏ đại não giữ vai trò thống nhất điều khiển toàn bộ mọi quá trình hoạt động của cơ thể con người

Vậy về mặt cấu tạo giải phẫu cũng như về mặt chức năng sinh lý, có một sự thống nhất trong toàn bộ hệ thần kinh của người

*Chất trắng (Substantia alba): Là nơi tập hợp các đuôi gai, sợi trục của các neurone

do có vỏ myelin bao bọc nên có màu trắng Các sợi này họp thành những bó làm nhiệm vụ dẫn truyền các xung động thần kinh (vận động, cảm giác, và thực vật)

*Chất lưới (Formatio reticularis): Là chất cấu tạo hình lưới gồm các tế bào biệt hoá, xen kẽ, rải rác trong chất xám và chất trắng, kéo dài từ phần trên tuỷ sống tới gian não, có nhiều ở vùng thân não

Hệ thống lưới có nhiều liên hệ đến các trung khu thần kinh khác, có chức năng hoạt hoá hoặc ức chế các trung khu đó, có nhiệm vụ phụ trợ vỏ não ở một mức độ nhất định và chịu sự điều khiển của vỏ não

Về cấu trúc tổ chức lưới có nhiều nhóm:

- Nhân cạnh giữa (Nucleus paramedianus) quanh cống sylvius nhận các sợi cảm giác sọ, cho các sợi đi tới tiểu não, có tác dụng tăng lực các phản xạ với tiểu não và vỏ đại não

- Nhân lưng (Nucleus dorsalis) ở sàn buồng não IV, có tác dụng trong cử động

hô hấp, nuốt, điều tiết nước bọt và huyết áp

- Nhân lưới trung ương (chất lưới trắng ở hành não, nhân trung ương của chỏm), có tác dụng điều hoà cử động dưới vỏ Các sợi đi trước sừng tuỷ sống

- Nhân bên ngoài (N.lateralis): Nhân lưới xám ở hành não, sau trám hành, do tiểu não điều chỉnh, kiểm tra nhân đỏ, liềm đen, có hoạt động gắn liền với các nhân lưới

b Thần kinh ngoại biên: Gồm tất cả phần thần kinh còn lại ở ngoài não bộ và tuỷ

sống, nghĩa là gồm các rễ, các hạch, các dây, các đám rối và các đầu tận của các dây thần kinh ở ngoại biên Thần kinh ngoại biên gồm có:

- 12 đôi dây thần kinh sọ não: Phát sinh từ não chui qua các lỗ của nền sọ ra ngoài chi phối vận động, cảm giác vùng đầu, mặt, một phần của cổ, các giác

- Các hạch và các đám rối thần kinh thực vật: Các sợi thần kinh thực vật phát

ra từ các trung khu thực vật nằm trong một số đoạn của não tuỷ, mượn đường các dây thần kinh não tuỷ đi ra ngoài đến các hạch, rồi từ các hạch đi đến các đám rối, cuối cùng từ đám rối đi đến các cơ quan chi phối (các tuyến, nội tạng, thành mạch máu )

b- Tuỷ sống nằm trong ống sống, nhưng chỉ chiếm 3/5 đường kính của ống sống

và uốn cong theo cột sống Nhờ có những dây chằng răng cưa ở hai bên, những dây chằng ở mặt trước và mặt sau dính từ tuỷ sống đến màng tuỷ cứng, nên tuỷ sống bao giờ cũng nằm chính giữa ống sống, dù ống sống có bị thay đổi nhiều tư thế khác nhau

2 Giới hạn:

a- Trên: Liên tiếp với hành não ở dưới chỗ bắt chéo của bó tháp, hình thể ngoài

khó phân biệt, nên lấy mốc là mức tương ứng với một bình diện ngang qua khớp chẩm đội (hoặc cung đốt đội)

b- Dưới: Tuỷ sống thu nhỏ lại hình nón (nón cùng) tận hết, đỉnh nón ở ngang

mức đốt thắt lưng 2 hoặc 3 Chọc hút dịch não tuỷ thường tiến hành giữa đốt thắt lưng 4 và 5 sẽ không chạm tới tuỷ sống

Ở trẻ sơ sinh: Tuỷ sống xuống tới đốt thắt lưng 3, ở bào thai 3 tháng tuỷ sống xuống tới hết ống sống cùng, ở bào thai 5 tháng tuỷ sống xuống tới nền xương cùng

Đó là do ống sống phát triển dài nhanh ra hơn tuỷ sống Như vậy các đốt tuỷ ở cao hơn các đốt sống tương ứng của nó

- Các đốt tuỷ cổ 5-7 ở cao hơn đốt sống cổ tương ứng 1 đốt

- 6 đốt tuỷ lưng trên cao hơn đốt sống lưng tương ứng 2 đốt

- 6 đốt tuỷ lưng dưới ở cao hơn đốt sống lưng tương ứng 3 đốt

Tiếp theo nón cùng là dây cùng, là di tích của tuỷ sống bị teo cằn, dây cùng chạy xuống bám vào mặt trước xương cụt

II HÌNH THỂ NGOÀI:

Tuỷ sống hình trụ hơi dẹt trước sau, có hai chỗ phình do sự phát triển và hoạt động của tứ chi

- Phình cổ: Là nơi phát ra đám rối cánh tay

- Phình thắt lưng: Là nơi phát ra đám rối thắt lưng

- Tuỷ sống có 4 mặt:

1 Mặt trước có:

- Rãnh giữa trước sâu và rộng, có màng nuôi lách vào

- Rãnh bên trước, 2 bên rãnh giữa trước, là rãnh giữa mặt trước và bên, có rễ trước của dây thần kinh tuỷ sống thoát ra Các sợi rễ này bắt nguồn từ các nhân của sừng trước,có chức năng vận động

2 Mặt sau có:

- Rãnh giữa sau: nông và hẹp

- 2 bên rãnh giữa sau có hai rãnh bên sau, có rễ sau của dây thần kinh tuỷ đi vào các nhân sừng sau, ở rễ sau có hạch gai, hạch cảm giác

3 Mặt bên:

Nằm giữa rãnh bên trước và rãnh bên sau

III DÂY THẦN KINH TUỶ:

1 Cấu tạo:

Mỗi dây thần kinh tuỷ (thần kinh sống) do 2 rễ hợp thành:

- Rễ trước (vận động): Neurone của các sợi thần kinh hợp thành rễ này nằm trong nhân xám của sừng trước

- Rễ sau (cảm giác): Neurone của các sợi thần kinh hợp thành, rễ này nằm trong hạch gai, các sợi này đi tới các nhân xám của sừng sau

- Nhánh sau: Nhỏ, chi phối da và cơ vùng phía sau cột sống

- Nhánh trước: to hơn, quan trọng hơn, chi phối phần thân thể phía trước bên cột sống, tứ chi.Từ ngành trước tách ra một nhánh nối với hạch giao cảm cạnh cột sống

Mỗi đoạn tuỷ sống tương ứng với một đôi dây thần kinh, chi phối khoanh cơ thể, đó là tính chất phân đoạn của tuỷ sống (ở mặt ngoài của tuỷ sống ta không nhận thấy rõ các đoạn tuỷ) nhờ đó có thể nghiên cứu các tổn thương về mặt vận động và cảm giác ở từng vùng cơ thể bệnh nhân mà chẩn đoán được vị trí đoạn tuỷ bị tổn th-ương

3 Sự phân bố:

Có 31-32 đôi dây thần kinh tuỷ, gồm 8 đôi cổ, 12 đôi liên sườn, 5 đôi thắt

lư-ng, 5 đôi cùng và 1hoặc 2 đôi cụt Phân bố như sau:

- Nhánh trước của các đôi dây thần kinh sống cổ 1, 2, 3, 4 họp thành đám rối

cổ chi phối vùng cổ trước bên và cho ra một nhánh tận là thần kinh hoành

đi qua trung thất trước xuống vận động cơ hoành (đôi dây thần kinh sống

cổ I chui ra giữa xương chẩm và đốt đội)

- Nhánh trước của các dây thần kinh cổ 5, 6, 7, 8 và ngực 1 họp thành đám rối cánh tay chi phối chi trên (đôi dây thần kinh cổ 8 chui ra giữa đốt sống

- Nhánh trước của các dây thần kinh cùng 1, 2, 3 họp thành với nhánh trước của dây thắt lưng 5 thành đám rối cùng chi phối vùng mông, khu đùi sau,

toàn bộ cẳng chân và bàn chân

- Nhánh trước cùng 4 và nhánh bên của dây cùng 2, 3 họp thành đám rối thẹn trong chi phối vùng đáy chậu

- Nhánh trước của dây cùng 5 họp với nhánh của dây cùng 4 và dây cụt thành đám rối cùng- cụt chi phối vùng quanh hậu môn

4 Liên quan giữa các đoạn (đốt) tuỷ, các dây thần kinh tuỷ với các đốt sống:

Do ống sống phát triển, dài ra nhanh hơn tuỷ sống nên ở tuổi trưởng thành các đốt tuỷ,các dây TK tuỷ phát ra từ các đoạn tuỷ ở cao hơn so với lỗ ghép tương ứng

mà nó chui ra Ví dụ:

- Dây ngực 1 thoát ra ở ngang mức đốt sống cổ 7

- Dây thắt lưng 1 thoát ra ở ngang mức đốt sống ngực 10

- Dây cùng 1 phát ra ở ngang đốt ngực 12

Vậy ở càng thấp, các dây thần kinh tủy càng chạy chếch xuống dưới nhiều hơn

để tới các lỗ ghép Từ đốt thắt lưng 2 trở xuống, các dây thần kinh thắt lưng 3 và 5

và các dây thần kinh cùng, cụt chạy thẳng đứng xuống dưới, tụm lại thành một chùm quanh dây cùng (từ đỉnh nón cùng của tủy sống) gọi là đuôi ngựa

Mỗi đốt tủy lại chi phối cảm giác một vùng(khoanh) xác định của cơ thể

IV.HÌNH THỂ TRONG, CẤU TẠO:

Tương ứng với hai chức phận , trên thiết đồ ngang ta thấy tủy sống gồm: chất xám ở giữa và chất trắng ở chung quanh

Rãnh giữa trước phân cách với chất xám bởi một mép chất trắng, rãnh giữa sau liên tiếp với một vách giữa đi tới tận chất xám

I,II,III Cột chất trắng trước, bên,

sau

1 Chất xám:

Cấu tạo bởi những thân neurone và các sợi thần kinh không có vỏ myelin Các thân neurone tập trung thành những cột dày đặc hơn dọc theo suốt chiều dài của tủy sống và có thể đứt đoạn từng quãng, gọi là các nhân xám

- Có hai nhân vận động : Nhân

trước ngoài và nhân trước trong

 Nhân trước ngoài: Vận động

các cơ vân cổ, ngực, bụng và

tứ chi

 Nhân trước trong: Các cơ vân

ở lưng, bao quanh cột sống,

chủ yếu là cơ ở rãnh cột sống

 Nhân bên: Có hai nhân ở

ngoài đáy sừng trước, sừng

bên, là nhân thực vật Sừng

bên chỉ rõ ở tủy sống cổ, và