Báo cáo nghiên cứu khoa học: "Inrasara - một hồn thơ giàu bản sắc (Qua khảo sát các tập: Tháp nắng, Sinh nhật cây xương rồng, Hành hương em, Lễ tẩy trần tháng Tư)" ppsx

Với hai lần đoạt giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam, giải thưởng văn học Đông Nam á và nhiều giải thưởng khác, ông được coi là một hiện tượng trên thi đàn Việt với không ít những lời n

trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009

Inrasara - một hồn thơ giàu bản sắc

(Qua khảo sát các tập: Tháp nắng, Sinh nhật cây xương rồng,

Hành hương em, Lễ tẩy trần tháng Tư)

Lê Thị Việt Hà (a)

Tóm tắt Bài báo đi sâu vào nghiên cứu hệ thống đề tài, đặc điểm nghệ thuật thơ Inrasara và những đóng góp của ông cho thơ Việt nói chung, thơ dân tộc thiểu số nói riêng qua các tập thơ: Tháp nắng, Sinh nhật cây xương rồng, Hành hương em và Lễ tẩy trần tháng Tư

1 Inrasara là đứa con của ngọn gió

lang thang nơi cánh đồng miền Trung

nhỏ hẹp, của biển khơi trùng trùng bão

thét và của đôi mắt tháp Chàm mất ngủ

xanh xao (Đứa con của đất) Ông là nhà

nghiên cứu văn hoá Chăm, nhà phê

bình văn học, nhưng trước hết ông là

một nhà thơ Với hai lần đoạt giải

thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam, giải

thưởng văn học Đông Nam á và nhiều

giải thưởng khác, ông được coi là một

hiện tượng trên thi đàn Việt với không

ít những lời ngợi ca nồng nhiệt

Inrasara là tác giả của nhiều tập thơ,

trong đó phải kể đến: Tháp nắng, Sinh

nhật cây xương rồng, Hành hương em,

Lễ tẩy trần tháng Tư

Khám phá đời sống văn hoá của các

dân tộc thiểu số, thơ Việt Nam trước

Sara đã có những thành công nhất định

với Nông Quốc Chấn, Bàn Tài Đoàn, Y

Phương Các nhà thơ vừa nêu đã thể

hiện được tiếng nói riêng của dân tộc

mình Tuy vậy, theo khảo sát của Sara

trong bài viết Thơ dân tộc vừa đi vừa

ngủ [2] thì sau những nỗ lực đáng kể,

những cây bút này dần bị hụt hơi hoặc

bị “Kinh hoá” Thơ họ dần xa với lối nói,

cách cảm của dân tộc mình vì học Kinh

nhiều quá Và như vậy vô hình trung,

thơ của các nhà thơ này một mặt đánh

mất bản sắc, mặt khác lại không theo

kịp người Kinh, nên rớt lại, đuối sức, như nhận định của Sara Khác với các nhà thơ dân tộc thiểu số khác, là một người làm phê bình, Sara ý thức rất rõ

về điều này Nhờ thế, một mặt ông luôn hướng ra ngoài tiếp thu cái mới, mặt khác Inrasara luôn ý thức rằng phải giữ

được cho thơ mình tiếng nói riêng của dân tộc Chăm đầy bản sắc

Inrasara có nội lực thơ dồi dào Ông viết bằng chính tâm thức Chăm với bao trăn trở Dù viết bằng tiếng Chăm hay tiếng Việt, dù viết theo thể loại nào hơi thở Chăm vẫn luôn đẫm đầy trong thơ

ông, đến nỗi dường như không cần một

sự cố gắng nào, nó vẫn tràn ra một cách hồn nhiên, tự nhiên Hơi thở Chăm hiển hiện trong đề tài, câu chữ và cả giọng

điệu thơ

Ngoài những mảng đề tài mà các nhà thơ khác cũng đề cập tới, có thể nói Sara dành nhiều tâm huyết cho những vấn đề liên quan đến dân tộc mình Và cũng có thể nói, đó là mảng đề tài thành công xuất sắc nhất của ông, làm nên dư

vị riêng của thơ Sara không thể lẫn với

ai khác Trong thơ ông, ta bắt gặp một không gian văn hoá Chăm rực rỡ sắc màu ấy là tiếng trống gianang giục giã gọi mời những mùa lễ hội, ấy là điệu múa apsara níu hồn người, ấy là Tháp

Nhận bài ngày 21/10/2009 Sửa chữa xong 06/11/2009

Lê Thị Việt Hà Inrasara - một hồn thơ giàu bản sắc, tr 21-28 Chàm với bao nỗi niềm dâu bể, là lễ hội

Katê tưng bừng, lễ tẩy trần linh

thánh Tất cả tạo nên không gian nghệ

thuật thơ Sara, không gian văn hoá

Chăm đầy huyền thoại

Đọc thơ Sara thời kì đầu, độc giả

như được đắm mình trong lễ hội làng

Chăm Dẫu đi đâu về đâu Katê vẫn là

nơi những đứa con Chăm luôn hướng về

quê nhà mỗi mùa lễ hội Katê, với Sara

là mùa của khát khao luyến ái, khát

khao sum họp:

Mỗi tháng mỗi mùa chờ em về chẳng

được

đành mong em về chỉ mỗi Katê sang

[Tứ tuyệt buồn]

Katê đi vào thơ ông với rất nhiều

cảm thức: mùi mưa, chuyến mưa nồng

nã Katê, gió Katê đặc biệt Katê đi vào

tâm cảm của Sara còn bởi sự quyện hoà

của nhịp baranưng, với tiếng trống gia

nang, điệu ma măng tất cả tạo nên sự

huyền nhiệm và một màu sắc riêng của

lễ hội này:

Em về

nắng hanh lối mòn

điệu đuabuk

triền vai rung rinh màu thổ cẩm

[Katê mới]

Lễ tẩy trần cũng được hiện lên qua

thơ ông thật sống động Hình ảnh nắng

gắn với thầy chủ lễ già hiện lên ám ảnh

lạ kì

Nắng đã khởi động trên đồi tháng tư

Khởi động sớm hơn nhiều thế kỉ trước

Khi biển còn chưa thức giấc

[Lễ tẩy trần tháng Tư]

Viết về lễ hội, Sara không rơi vào kể

lể Không khí của nó được tạo dựng

bằng niềm đam mê vô cùng với nét đẹp

văn hoá truyền thống Ông đã truyền

được cho người đọc niềm hào hứng và

say mê, bởi những vần thơ ông đã chạm

được vào cõi miền sâu thẳm, linh thiêng

ẩn sâu trong tâm hồn mỗi người dân Việt

Không gian văn hoá đặc trưng Chăm cũng được hiển hiện trong tên làng, tên sông Dòng sông Lu thao thiết chảy trong thơ Sara mang chở bao nỗi niềm Sông Lu gắn với tuổi thơ Sông

Lu thác lũ và sông Lu bồi đắp phù sa, sông Lu ẩn cư miền sa mạc, sông Lu rời

bỏ nguồn hành trình về phía biển… Hành trình của dòng sông ấy không chỉ

là lối về với tuổi thơ của thi nhân mà còn là hành trình gian nan đi tìm cái

đẹp, hành trình đến với nghệ thuật

Tháp Chàm là một loại hình kiến trúc đặc biệt của người Chăm Viết về

nó, Chế Lan Viên và Văn Cao đã có những phát hiện mới Đến Sara, tháp Chàm mới hiện lên với đầy đủ diện mạo, sắc thái của nó Ông viết về tháp

từ nhiều góc nhìn khác nhau: tự hào, kiêu hãnh với tháp nắng, ngậm ngùi xa xót bởi tháp hoang, tháp lạnh, huyễn tưởng với tháp mọc ngang trời trong cái nhìn “tháp Chàm muôn mặt” Có thể nói, Sara đã thổi vào tháp linh hồn người vì vậy nó có sức ám ảnh lạ lùng Tháp là biểu tượng của văn hoá, của tâm hồn Chăm

Viết về quê hương, nhà thơ dành cho nơi chôn rau cắt rốn của mình những vần thơ đặc biệt Không tụng ca quê hương như lẽ thường tình của người

đời:

Quê hương không có rặng dừa thơ

mộng của ca dao Quê hương không có cánh cò xa, khôn

có bản tình ca thôn dã Mây trắng Mổt trời Gió trùng dương

Đất Đá… [Trường ca quê hương] Sara viết về quê mình với những vần thơ trĩu nặng nỗi buồn Ông nói lên hiện thực xót xa về một miền quê nghèo

trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009

đói, khắc nghiệt Là quê hương ông đó

với bốn mùa cát trắng hanh hao, là biển

khơi trùng trùng bão thét Là Phan

Rang chứ không đâu khác, không thể

khác Đó là định phận, định mệnh

không thể đổi thay Nhưng không vì

thế mà tình yêu đối với quê hương ít đi

trong lòng của những đứa con tha

hương ấy Quê hương, trên hết là nơi

vẫy gọi bước chân lãng du trở về Quê

hương luôn là nỗi niềm canh cánh nhớ

mong:

Hôm nay về với nước mắt chảy dài

Em nhìn quê hương, quê hương nhìn

em thầm lặng Trên vầng trán chờ đợi đã hằn sâu

Im lặng (Ngôn ngữ thành thừa nơi xứ cô đơn)

[Trường ca quê hương]

Viết về những gương mặt Chăm,

cuộc sống Chăm, thơ Sara có nhiều phát

hiện Ông nghiệm ra rằng nét bản sắc

Chăm là chịu chơi ngay cả trong đau

khổ Đó là anh Đạm - người thơ tấp tểnh

đi buôn, lận lưng ít nắng quê làm vốn,

là Trà Viga với gương mặt đặc thù

Chăm, là Trà ma Hani với điệu múa

say người Ngay những cuộc đời không

có cả tên tuổi cho riêng mình như

những người chị Changkleng hay

những người mẹ Hamu Chauk cũng

thế Tên họ lẫn vào tên làng, tên xóm

hay tên của quê hương Và cả những

nét vẽ tự hoạ về bản thân, Sara vẫn

thật độc đáo và đẫm đầy chất Chăm

Không chỉ bởi hình hài của đôi mắt

tháp Chàm mất ngủ xanh xao mà còn

bởi những điều đã làm nên bản sắc:

Mê Heidegger, tin khúc nhạc dế mèn

chân trụ tính không, chân bám đời

thường yêu lời dân dã quê mùa, thích cả

trường siêu thực [Tôi chẳng có gì trầm trọng lắm]

Cảm thức về con người trong thơ

Inrasara mang một dấu ấn riêng đậm nét Đó là con người tha hương Tha hương trở thành nỗi ám ảnh của con người thời hiện đại Rời bỏ quê hương bước chân lãng du nhọc nhằn nơi xứ người:

Rời bỏ ruộng đồng quen thuộc, ngọn

đồi thân thương Dong buồm vào hải đảo mù khơi bất

trắc Người thuỷ thủ già không chở về mùa

vàng thu hoạch Chỉ thấy bay lả trên cánh buồm

khoảng nắng khoan dung [Ngụ ngôn viết cho mình]

Trở về, sau bao nhiêu năm bước chân trở nên xa lạ, hẫng hụt ngay trên chính mảnh đất yêu thương của mình : Hai mươi năm canh tác miền tha hương Trở lại quê nhà mùa đã vãn

Ngày mai Còn ai tha hương bụi bặm

[Sông Lu và tôi]

Thế nhưng tha hương mà không trở thành tha nhân Quê hương vẫn có sức níu kéo lạ kì những bước lãng du:

Tha hương bao nhiêu năm vẫn nhịp

đề huề [Đêm Chàm]

Đó là những con người tha hương ngay trên chính quê hương, thiểu số ngay giữa lòng thiểu số nhưng điểm dừng chân cuối cùng trong tâm thức họ vẫn là về, đều bước về plây

Có thể nói, hình tượng con người tha hương không mới nhưng được Sara chú ý tô đậm trong giai đoạn sáng tác này Hình ảnh bàn chân, con đường trở thành nỗi ám ảnh day dứt không nguôi trong thơ ông Đó là những vết chân trầm, là những gót giày nện vào hẻm phố, là bàn chân chưa quên gốc rạ mang mang Đi kèm với nó là hình ảnh

Lê Thị Việt Hà Inrasara - một hồn thơ giàu bản sắc, tr 21-28 con đường: con đường lửa thiêng, con

đường băng qua những buổi chiều thời

đại, con đường mịt mùng bão lốc, là con

đường vẫn trầm vọng gọi Con đường bế

tắc, con đường vẫy gọi, con đường mòn

tất cả đều gắn với những chiêm nghiệm

sâu sắc của nhà thơ về cuộc sống và

nghệ thuật

Tuy nhiên, tâm thức Chăm trong

sáng tác của Sara không chỉ dừng lại ở

đề tài, cảm hứng mà nó còn là sự kết

tinh văn hoá Chăm Do phạm vi bài viết

nên chúng tôi xin được trình bày điều

này trong một dịp khác

2 Với hệ thống đề tài và nội dung

trữ tình đó, Inrasara lựa chọn cho mình

một hình thức thể hiện phù hợp, truyền

tải được một cách hiệu quả nhất điều

mà ông định nói Theo thống kê của

Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, “trong 5 tập

thơ của mình, Sara chủ yếu sử dụng thể

thơ tự do (100 bài/ 138 bài), ngoài ra

còn sử dụng thơ lục bát 3 bài, ngũ ngôn

4 bài, thơ văn xuôi 4 bài, thơ tứ tuyệt 8

bài” [4]

Những bài thơ lục bát của Sara

chiếm số lượng không nhiều nhưng đạt

đến độ nhuần nhuyễn Thử sức với thể

thơ này, Inrasara thể hiện sự điêu

luyện trong gieo vần, ngắt nhịp:

Về đây rừng núi bao dong

Tháp trong nét cổ em trong dáng hiền

[Em]

Thể thơ năm chữ được Inrasara vận

dụng linh hoạt, cấu tứ chặt chẽ, tinh

gọn ở thể thơ này, ông “thường ngắt

một khổ bốn câu theo truyền thống

nhưng cũng có khi tách hai câu thành

một khổ Nhà thơ giữ nguyên đặc điểm

năm chữ một dòng cùng với nghệ thuật

cân đối thanh điệu hài hoà, nhịp nhàng

bởi sự hô ứng bằng trắc :

Đôi khi giữa phố vui (B)

Tôi thương về plây cũ (T)

Đôi khi sau cuộc chơi (B) Tôi chết trong hoài nhớ (T)

[Hoài cảm] Tình cảm tha thiết kết hợp với độ nhuần nhị trong thanh âm của ngôn ngữ giúp ta hiểu thấu tân trạng của thi

sĩ Cảm xúc trong những câu thơ ngũ ngôn thường được dồn nén Mỗi khổ thơ

có xu thế trọn vẹn về ý Điều đó cho thấy sự tài hoa trong cách dụng ngôn và tạo âm hưởng cho thơ của Inrasara, bởi

số từ trong một câu, một dòng ít nên những bài thơ theo kiểu ngũ ngôn của

ông thường khoẻ khoắn, rắn rỏi”[5]

Thơ tứ tuyệt của Inrasara vừa quen, vừa lạ Ông nỗ lực làm mới một thể thơ đã cũ, tự do hoá một thể thơ vốn

dĩ gò bó, thổi vào cho nó một sức sống mới Đó là Glang Anak được mở rộng biên độ:

Glang Anak tuổi thơ tôi đã thuộc Rồi qua mấy mùa hoang, tôi đọc lại

trăm lần Vẫn thấy mình cứ quẩn quanh đời chật Tập thơ mỏng gầy lại mở tới mênh

mông [Glang Anak]

Xa và gần, Tứ tuyệt buồn còn được nới thêm số lượng câu thơ, tạo cho thơ

sự phóng khoáng, thích hợp với việc diễn tả tâm hồn con người và những suy tư nặng trĩu của thời đại mới:

Em cứ trách anh mãi triết lí xa trong

khi mắt mẹ buồn gần

[Xa và gần]

Tứ thơ mới lạ, ngôn ngữ không còn cầu kì, không bị lệ thuộc níu kéo bởi vần luật, những dòng thơ tuôn chảy cảm xúc, tự nhiên, hồn nhiên

Tuy nhiên, sở trường của Inrasara

có lẽ là ở thơ tự do ở đó ông tha hồ tung phá với những ý tưởng “mênh mông” của mình Sara yêu âm vang của lời và đặc biệt chú trọng nhạc điệu:

trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 Tôi đi

lầm lụi lần theo bờ kí ức

phác thảo giáo đường em thánh linh

Bỏ lại sau lưng những ngôi làng mệt

nhoài hàng cây đơn điệu, lối cỏ rũ buồn

tôi

ngọn gió, ngọn đồi và ngọn bấc

đi…

[Hành hương em]

Trường ca là thể loại quen thuộc

của thơ chống Mĩ, việc Inrasara đến với

thể loại dài hơi này giúp ta hiểu thêm

một phương diện tài năng nghệ thuật

của ông Phải có một vốn sống phong

phú, một hơi thơ dào dạt mới có thể

thành công với thể loại này Trường ca

Quê hương 400 câu được Trúc Thông

đánh giá “là một trong những trường ca

hay nhất của thơ Việt hiện đại” ở đó từ

ngữ tuôn đổ dễ dàng như suối nguồn

Những câu thơ giàu màu sắc tự sự, lối

vắt dòng, ngắt nhịp tự do Ví dụ:

Quê hương buồn Quê hương yêu thương

Quê hương em lũ trẻ con chơi bẩn

Những bà mẹ gầy còm, cụ già râu trắng

Những cô gái quê gánh nặng áo vai sờn

[Quê hương]

“Nhịp điệu là năng lượng cơ bản của

câu thơ” Thơ Inrasara rất chú trọng

cách ngắt nhịp Đó là nhịp khoan thai

trong thơ lục bát, nhịp rắn rỏi của thể

ngũ ngôn, nhịp linh hoạt của thơ tự do

Điều cơ bản tạo nhịp là ở cách gieo vần

và ngắt nhịp Nhịp bên ngoài và cả nhịp

bên trong tâm hồn Khi chậm rãi với

những lời tâm sự:

Tôi, đứa con của ngọn gió lang thang

cánh đồng miền Trung nhỏ hẹp

[Đứa con của đất]

Khi tắc nghẹn, tức tưởi với những

nỗi đau không nói được thành lời:

Tắt ngọn lửa cuối cùng

Tắt tám mươi năm miệt mài đời đất

Cha đi

[Dấu chân trầm]

Đanh thép, chắc nịch, dứt khoát khi bày tỏ thái độ:

Quá khứ: dấu than, tương lai dấu hỏi may mắn không là gánh nặng của ai

cho ai

cứ hết mình trong hiện tại

[Thái độ] Khi là nhịp dồn dập hối hả trong hoan ca:

em về/nắng hanh lối mòn/điệu

đuabuk/triền vai rung rinh màu thổ cẩm

[Katê mới] Việc sử dụng ngôn ngữ thơ rất được Sara chú trọng trong quá trình sáng tác Ông cho rằng: “Thơ có thay hình đổi dạng bao lần hay lang thang lạc bước

đến chân trời nào đi nữa, nó cũng phải trở về nơi nó xuất phát trong ngôi nhà của nó: ngôn ngữ”[2] Kể về công việc làm thơ của mình, ông hé lộ: “Thường thì tôi bắt đầu một bài thơ qua gợi hứng

từ chữ Tôi thấy một chữ hay nắm lấy

nó, tìm tứ và hình ảnh rồi khi bắt được nhịp thì bài thơ trào ra”[4] Như thế với Inrasara, ngôn ngữ có vai trò dẫn dắt, khơi nguồn sáng tạo cấu tứ và hình

ảnh, nhịp điệu thơ Tự cho mình là

đứng giữa đường biên giữa hai nền văn hoá Việt - Chăm, ngôn ngữ thơ Sara là

sự điều hoà, dung hợp hai mạch nguồn văn hoá ấy Riêng về tiếng Việt, thơ ông nhuần nhuyễn điêu luyện mà không phải nhà thơ người Kinh thành danh nào cũng có thể làm được Ngôn ngữ thơ

ông phong phú, đa dạng Đó là lớp ngôn ngữ Chăm trong đời sống sinh hoạt hằng ngày như plây, klu, katê, ariya, ka măng, baranưng, xaranai Với lớp từ này, Sara đã làm giàu có thêm vốn từ của thơ Việt Đó còn là lớp “ngôn ngữ bác học” sang trọng được ông dùng khi nói về những vấn đề lớn lao của lịch sử hay những vấn đề linh thiêng như: suy tưởng, triều đại, định mệnh, linh hồn,

Lê Thị Việt Hà Inrasara - một hồn thơ giàu bản sắc, tr 21-28 binh đao, giáo đường, thánh linh Đó

cũng còn là thứ ngôn ngữ gợi cảm, gợi

hình và tinh tế tài hoa với những kết

hợp từ rất mới: thâm canh đời; niệm

khúc kinh khôn ngoài lề đau khổ; nỗi

mẹ bờ trưa vai nắng trĩu gầy Ngôn

ngữ dưới bàn tay Sara tài hoa khiến tất

cả đều sống dậy, có hồn: cha thân trần

quần quật cuốc nắng; phác thảo giáo

đường em thánh linh; những môi hôn

cháy màu nho chín

Cùng với việc lựa chọn hình ảnh là

việc sử dụng tài tình các biện pháp tu

từ khiến cho những câu thơ của ông

giàu sức biểu cảm, đa tầng đa nghĩa

Biện pháp điệp từ, điệp cấu trúc được

sử dụng thường xuyên đem đến cho

người đọc những ám ảnh không dứt về

đối tượng được nói đến ở trường ca quê

hương điệp khúc quê hương lặp đi lặp

lại như một nốt nhấn Bên cạnh đó lối

so sánh cũng được vận dụng tài hoa Sự

vật qua nghệ thuật so sánh của ông

hiện lên rõ nét, ánh lên vẻ đẹp nhiều

chiều Sử dụng hình ảnh thơ ám gợi trở

đi, trở lại nhiều lần để tạo ấn tượng, tạo

phong cách cũng là một điểm nổi bật

trong sáng tác của Sara

Thành tựu thơ Sara giai đoạn đầu

phong phú, đa dạng, kết tinh ở nhiều

bài thơ độc đáo như Tháp nắng, Quê

hương, Hành hương em, Ngụ ngôn của

đất, Cái nhìn ngoái lại Tuy nhiên,

tiêu biểu hơn cả cho phong cách Sara

thời kì đầu,theochúngtôi,làbàithơ Nỗi

buồn ứng trước ở đó ta bắt gặp một tứ

thơ quen mà lạ Quen ở nỗi buồn xa em,

nỗi buồn em quên Nỗi buồn ấy thẳm

sâu đến nỗi hơi thơ anh tắt lịm Lạ ở

chỗ nỗi buồn chưa xảy ra ấy là buồn

ứng trước, buồn dự báo sự khác biệt của

hồn thơ quá nhạy cảm và đa mang

Bài thơ chia làm 4 khổ không cân

xứng dự báo về một ngày em đi, em

quên, em không còn nhớ, và rồi một ngày anh không dám nghĩ đến Tứ thơ triển khai từ niềm dự cảm của nhân vật trữ tình về một nỗi buồn không phải trong hiện tại, không phải đã xảy ra mà

là nỗi buồn ứng trước Phảng phất suốt bài thơ là một nỗi buồn Nỗi buồn vì một sự ra đi kéo theo sự rời xa những gì thân thuộc nhất, kéo theo sự lãng quên những giá trị văn hoá dân tộc, kéo theo

sự tắt lịm hứng thơ dào dạt trong anh Những thi liệu: cái Chạng gầy, klu, Plây, arya, kamăng, Katê, thổ cẩm tạo không gian văn hoá Chăm rực rỡ sắc màu nhưng gắn với linh cảm buồn Hình ảnh thơ giản dị, gần gũi nhưng

đầy ám ảnh Đó là hình ảnh người cha trong lao động khó nhọc- biểu tượng rực

rỡ của quê hương:

Cha thân trần quần quật cuốc nắng Hiện lên trong tâm trí người đọc là cảnh người cha cần mẫn với công việc cuốc đất dưới nắng Phan Rang Hình

ảnh thơ được khúc xạ bằng tình yêu thương, trân quý vô ngần của con đối với người cha nên xúc động Câu thơ gợi

sự trôi chảy của thời gian, gợi những suy tưởng miên man trong tâm hồn chủ thể trữ tình Cha gắn liền với lời ru tuổi thơ con, lời ru rưng rưng hai đầu võng, lời ru trĩu nặng nỗi lo con ốm, lời ru nhọc nhằn thổn thức nỗi lo mất mùa Giọt mưa khôn vợi buồn đầy hay giọt

mồ hôi, giọt nước mắt thầm lặng của người cha? Vậy mà em sẽ quên, nỡ quên? Lời thơ với câu hỏi gợi nhắc kín

đáo mà thấm thía Cách kết hợp từ mới tạo nên cách diễn đạt đầy ám ảnh Có thể nói, đây là những vần thơ tài hoa nhất khi viết về người cha trong văn học Việt Nam

Nỗi buồn ứng trước còn là nỗi lo lắng về sự lãng quên những giá trị văn hoá tinh thần của lớp trẻ hôm nay Quên câu arya, điệu ma măng vốn nuôi

trường Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009

em lớn và em quên mình là Chăm

Câu thơ như một lời trách móc nhẹ

nhàng:

Em quên mình là Chăm

như quên mình chưa có giấy khai sinh

Lối so sánh độc đáo nhằm khẳng

định vững chắc nguồn mạch văn hoá

dân tộc là dòng sữa nuôi em lớn Biết tri

ân là thứ làm nên giá trị con người

Thơ Sara che chắn từ vòng xa vòng

rộng, lo trước cả nỗi buồn chưa kịp đến,

đón đầu nó Chỉ có trái tim thuộc về

Chăm, thức đập vĩnh viễn vì Chăm mới

có thể viết những vần thơ chân thực và

thấm thía đến thế

Câu thơ tự do nhịp linh hoạt hồi

hoàn theo cảm xúc Bốn khổ thơ kết cấu

điệp nhằm láy lại nỗi buồn Nhưng ở

mỗi khổ thơ nỗi buồn lại được nâng lên

một cấp độ mới, cao hơn, sâu hơn Thơ

anh gọi hụt hơi ở khổ thơ đầu rồi đau

đớn thất vọng đến tận cùng khiến hơi

thơ anh tắt lịm ở khổ cuối Đó là quá

trình tiến triển của cảm xúc Khổ thơ

cuối chỉ còn lại ba câu thơ ngắn diễn tả

rất thành công những nỗ lực cuối cùng

của chủ thể trước khi hơi thơ tắt lịm

Hình thức vắt dòng thơ góp phần cho sự

biểu đạt ý thơ trên trở nên sâu sắc

Tóm lại, ta thấy bài thơ được triển

khai bằng một nỗi buồn dự báo Đó phải

chăng là cái cớ để thi sĩ bộc bạch tình

yêu tha thiết đối với những giá trị văn

hoá dân tộc mình - cái nôi, nguồn mạch

nuôi dưỡng hồn thơ ông Thể thơ tự do

nhịp linh hoạt, có vần nhưng không còn

lệ thuộc vào nó, mạch cảm xúc tuôn đổ

tự nhiên Inrasara có khả năng lặn sâu

vào đời sống dân tộc để khám phá ra

những bí ẩn chất chứa trong đó Đó là

điều làm nên sức mạnh, làm nên nội lực

của thơ ông

3 Nhìn lại chặng đầu sáng tác của

Sara, ta thấy đóng góp của ông thể hiện

trên nhiều phương diện:

Với thơ dân tộc thiểu số, Inrasara tạo được giọng riêng độc đáo, vượt qua khỏi sự ngô nghê, ngọng nghịu giả vờ nhưng vẫn giữ được bản sắc, không bị Kinh hoá Tiếng thơ ông lay tỉnh nền thơ dân tộc thiểu số đang vừa đi vừa ngủ ở lĩnh vực này thành tựu thơ ông

đem lại sự tự tin cho thơ dân tộc thiểu

số trong việc hoà nhập vào dòng chung của thơ Việt

Đối với thơ Việt, Sara không những làm phong phú thêm hệ thống đề tài mà hơn hết còn góp phần mở ra một hướng mới trong quan niệm về thơ Thơ không

đâu xa xôi mà hiện diện ngay ở cuộc sống xung quanh mình Sara nhìn đâu cũng ra thơ, cũng nhặt được ý tưởng cho thơ Thơ xuất phát ngay từ cuộc sống xung quanh nếu anh sống đủ đầy với

nó Đặc biệt đóng góp của Sara ở giai

đoạn này là nỗ lực tấn công vào hệ thống thi pháp cũ, đem đến cho người

đọc một cái nhìn đa diện hơn về thơ và góp phần hình thành hệ thống thi pháp mới Thơ có con đường đi riêng của nó,

đó là con đường của sáng tạo nghệ thuật, không bị lệ thuộc bởi lĩnh vực khác Cùng với các nhà thơ cách tân, cái nhìn về thơ của Sara giúp thơ Việt thoát khỏi sự loay hoay trước đó vì bế tắc đề tài, tạo cơ hội mở rộng tầm nhìn

để hoà nhập vào dòng chung của văn học khu vực và thế giới

Tuy nhiên, ở chặng sáng tác này, thơ Inrasara vẫn còn có những dè dặt trong cách tân Sáng tác của ông vẫn muốn tạo sự thăng bằng giữa thơ chính thống và thơ tự do để tìm độc giả và dễ

được đồng cảm Chọn cách đi vào nỗi niềm của dân tộc, chọn cách diễn đạt gần gũi và phần nào chiều theo quán tính của người tiếp nhận là bước đi cần thiết của một cây bút ngay từ đầu đã

Lê Thị Việt Hà Inrasara - một hồn thơ giàu bản sắc, tr 21-28 tiềm tàng khả năng đi xa Đó là những

bước đi vững chắc làm nền tảng cho

những tung phá về sau

Như vậy những thành tựu thơ Sara

qua các tập Tháp nắng, Sinh nhật cây

xương rồng, Hành hương em, Lễ tẩy

trần tháng Tư đánh dấu một chặng

đường, chặng định hình phong cách theo khuynh hướng “hậu lãng mạn” Sang chặng mới, thơ ông có nhiều cách tân táo bạo, tuy nhiên người đọc vẫn tìm thấy ở đó một phong cách Sara nhất quán nhưng luôn miệt mài kiếm tìm cái mới, tiến dần về phía hậu hiện đại

Tài liệu tham khảo

[1] Inrasara, Chưa đủ cô đơn cho sáng tạo, tiểu luận, NXB Văn Nghệ, TP HCM,

2006

[2] Inrasara, Song thoại với cái mới, tiểu luận, NXB Hội Nhà văn, Hà Nội, 2008 [3] Bùi Văn Nguyên, Hà Minh Đức, Thơ ca Việt Nam hình thức và thể loại, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2003

[4] Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, Thơ Inrasara, Luận văn thạc sĩ Ngữ văn, Trường Đại học Đà Lạt

[5]Trúc Thông, Đọc Tháp nắng của Inrasara, Báo Văn nghệ (27), Hà Nội, 1998

Summary

Inrasara - a poetry inspiration with typical styles

(An investigation into Sunny tower, Cactus’s birthday, Pilgrimage to you, The April welcome feast) The article focused on the system of poetic topics, Insara’ poetry artistic features and his contributions to Vietnamese poetry in general and ethnic minorities’ poetry in particular in poem volumes: Tháp nắng (Sunny tower), Sinh nhật cây xương rồng (Cactus’s birthday), Hành hương em (Pilgrimage to you) and Lễ tẩy trần tháng Tư (The April welcome feast)