Các chất cận sinh: Lợi ích hay nguy hiểm? ppsx

Khái niệm chất cận sinh probiotics được bắt đầu từ thế kỷ 20 với nhận xét của nhà bác học người Nga Elie Metchnikoff đoạt giải thưởng Nobel về một số bộ lạc du mục người Bungari ăn nhiều

Các chất cận sinh: Lợi ích hay nguy hiểm?

Khái niệm chất cận sinh (probiotics) được bắt đầu từ thế kỷ 20 với nhận xét của nhà bác học người Nga Elie Metchnikoff (đoạt giải thưởng Nobel) về một số bộ lạc du mục người Bungari ăn nhiều chế phẩm lên men, đặc biệt là uống sữa lên men (yaourt) sẽ trường thọ

Khái niệm chất cận sinh (probiotics) được bắt đầu từ thế kỷ 20 với nhận xét của nhà bác học người Nga Elie Metchnikoff (đoạt giải thưởng Nobel) về một số bộ lạc du mục người Bungari ăn nhiều chế phẩm lên men, đặc biệt là uống sữa lên men (yaourt) sẽ trường thọ

“Ông tổ” của chất cận sinh ngày nay là sữa chua kinh điển, tức là sữa

“lên men” với streptococcus thermophilus và lactobacillus bulgaricus Năm

1974, lần đầu tiên người ta đã dùng thuật ngữ “chất cận sinh” và chúng có

trong thức ăn cho động vật Ngày nay, chất cận sinh được dùng cho người

dưới dạng thức ăn hoặc thuốc, ở nước ta quen gọi là “men tiêu hóa”

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) (2002), chất cận

sinh là “các vi sinh vật sống (còn gọi là vi khuẩn hoặc men), nếu đưa vào cơ

thể với lượng đầy đủ và có hàm lượng ổn định, sẽ cải thiện được sự cân bằng

của tạp khuẩn ruột và có lợi ích cho sức khỏe người dùng”

Mặc dù nằm sâu bên trong cơ thể, nhưng ruột lại được tiếp xúc

thường xuyên với ngoại môi do thức ăn và nước bọt mang vào Ngoài nhiệm

vụ hấp thu và đồng hóa thức ăn trực tiếp và tiết kiệm “dành dụm” (>90% các

chất tiêu hóa của cơ thể sẽ được tái hấp thu), thì ruột được coi là lối vào đầu

tiên của vi sinh vật, nên còn có vai trò làm hàng rào bảo vệ chống lại các

chất độc, chống các chất gây bệnh Ruột đã bố trí sẵn một tổ chức phức tạp

và hữu hiệu với một hệ tạp khuẩn hội sinh phong phú

Niêm mạc ruột gồm một hệ nếp gấp liên tiếp, giúp ruột có chiều dài

7m và diện tích ngang diện tích của 3 sân quần vợt, được bao phủ bởi chất

nhày: đó là chướng ngại vật chống sự xâm lấn của mầm bệnh và chống chất

độc Tại chất nhày, có một lượng đáng kể các IgA (IgA tiết), đó chính là

hàng rào đầu tiên bảo vệ niêm mạc chống các mầm bệnh

Hệ miễn dịch trong ruột là cấu trúc rất quan trọng cho cơ thể, đại diện

70%-85% các tế bào miễn dịch của toàn cơ thể Sau khi có kích thích miễn

dịch, các lymphô bào B và T ở ruột sẽ tràn vào tuần hoàn chung và vào các

niêm mạc khác Khi quay trở về ống tiêu hóa, chúng đã chín muồi, có trí nhớ

kháng nguyên đồng thời tiết các cytokin và IgA IgA làm hàng rào cản trở

không cho dính vào thành ruột, không cho vi khuẩn thấm vào khoang hệ

thống, đồng thời trung hòa được độc tố vi khuẩn IgA cũng làm chậm sự

nhân lên của virut trong tế bào ruột và chống chọi được với các protein của

vi khuẩn

Tạp khuẩn ở ruột

Tạp khuẩn này cộng sinh với vật chủ và lấy từ thức ăn Tạp khuẩn rất

cần cho sự tiêu hóa một số thức ăn đồng hóa và cũng tác động chống lại sự

gắn của các vi khuẩn khác vào thành ruột

Sự đấu tranh giữa cơ thể với tạp khuẩn sẽ kéo dài liên tục Hầu hết các

mầm bệnh mang vào theo thức ăn và nước bọt bị hủy bởi sự tiết acid của dạ

dày Những vi khuẩn và men nào đề kháng được sẽ được nhân lên trong quá

trình chuyển vận tới tận ruột già mà tại đây, tạp khuẩn sẽ là những vi khuẩn

có ích bậc nhất

Tạp khuẩn ruột và sự bảo vệ của cơ thể

Tạp khuẩn ruột kích thích sự bảo vệ miễn dịch tại chỗ và toàn thân:

làm tăng số lượng những tế bào có thẩm quyền miễn dịch, kích thích thực

bào, tăng sản xuất các globulin miễn dịch Ngoài ra, tạp khuẩn còn có chức

năng quan trọng khác là ức chế vi khuẩn gây bệnh Vi khuẩn trong tạp khuẩn

có thể sản sinh ra các chất ức chế được sự sinh trưởng của vi khuẩn có hại

Nổi bật nhất là vi khuẩn của tạp khuẩn ruột sẽ dính chặt vào các thụ thể ở tế

bào ruột hoặc vào chất nhày, kết quả có ích là các mầm gây bệnh sẽ khó gắn

hơn vào niêm mạc ruột để “gây gổ” Tạp khuẩn ruột còn ức chế được sự sản

xuất các độc tố của vi khuẩn, nên làm giảm độc lực của chúng

Rối loạn tạp khuẩn ruột sẽ làm giảm điều hòa hệ miễn dịch ở ruột, gây

các phản ứng quá mẫn cảm với thức ăn, viêm niêm mạc ruột và trở nên dễ

thấm kháng nguyên

Chất cận sinh có nguy hiểm cho người không?

Các chất cận sinh thường dùng từ lâu đã được dùng trong thực phẩm

như là men mà không có tác hại cho sức khỏe

Lợi ích của chất cận sinh ở người

Đến nay, tạm sơ kết chất cận sinh có lợi ích trong những trường hợp

sau đây:

Tiêu chảy do dùng kháng sinh

Kháng sinh làm thay đổi tạm thời các tạp khuẩn, nên sẽ kéo theo tiêu

chảy do chuyển hóa thường ở mức trung bình và ngắn hạn Một số mầm của

tạp khuẩn chưa trội (pseudomonas, klebsiella, salmonella, E.coli, candida,

clostridium difficile) nhân cơ hội người bệnh phải dùng thuốc kháng sinh sẽ

có thể tăng sinh và trở nên gây bệnh

Trong phần lớn các trường hợp, nếu dùng phối hợp chất cận sinh với

kháng sinh liệu pháp, nếu chưa thể ngăn ngừa được triệt để, thì ít nhất cũng

làm giảm tần số và/hoặc thời hạn các đợt tiêu chảy

Tiêu chảy do nhiễm khuẩn

Chất cận sinh sẽ bảo vệ được hoặc làm giảm thời hạn các đợt tiêu

chảy, vì các mầm gây bệnh sẽ khó khăn hơn để gắn vào các vị trí ở niêm

mạc ruột Với tiêu chảy do rotavirus ở trẻ em, chất cận sinh làm giảm trung

bình 54% thời gian tiêu chảy Cần lưu ý là chỉ cần làm giảm thời hạn của

viêm dạ dày - ruột trong vòng một ngày hoặc 1,5 ngày ở trẻ em đã là rất

quan trọng Các chất cận sinh có thể kích thích được sự đáp ứng kháng thể

IgA ở ruột chống rotavirus

Tiêu chảy ở người đi du lịch

Người đi du lịch đến nơi mới, sẽ gặp phải các quần thể vi khuẩn có

hại mà cơ thể chưa kịp làm quen Khi đó, tạp khuẩn sẽ có hiệu lực chắc

chắn

Táo bón

Chất cận sinh, hoặc dùng đơn độc, hoặc hỗ trợ cho thuốc nhuận tràng

sẽ làm giảm táo bón ở 2/3 trường hợp, nhất là ở người cao tuổi

Bệnh viêm ruột mạn tính

Hai bệnh lý chính gây viêm ruột mạn tính là bệnh Crohn và viêm đại -

trực tràng chảy máu Ích lợi rõ rệt của chất cận sinh là ngăn cản sự tiến triển

của các bệnh trên

Hội chứng đại tràng kích ứng (IBS)

15-20% số người ở các nước công nghiệp phát triển bị IBS Sự

chuyển vận quá mức ở đại tràng sẽ gây đau bụng, trướng bụng và thường

tiêu chảy Chất cận sinh sẽ làm giảm số lượng phân lỏng, giảm tiêu chảy,

giảm đau bụng

Nhiễm Helicobacter pylori

Một số chủng của chất cận sinh (đặc biệt là lactobacillus) có khả năng

chống H.pylori Phối hợp lactobacillus với cách điều trị kinh điển chống vi

khuẩn này (bộ ba amoxicillin + clarithromycin + omeprazol) cho thấy hiệu

lực trội hơn hẳn so với khi chỉ dùng bộ ba nói trên

Không dung nạp lactose

Khoảng 70% số người trên thế giới không tiêu hóa được hoàn toàn

lactose trong các chế phẩm sữa Sự không dung nạp này là do thiếu hụt

nghiêm trọng enzym lactase trong ruột Phần lactose không chuyển hóa được

ở ruột non sẽ tới đại tràng và tại đây, lactose bị thoái hóa Bệnh nhân bị

phiền hà vì đầy hơi, trướng bụng, đau bụng, co thắt ruột, tiêu chảy Khi

lactose nạp vào càng tăng (uống nhiều sữa), thì hiện tượng không dung nạp

càng rõ rệt Từ lâu, đã thấy sữa chua có lợi ích cho sự dung nạp lactose ở

người, vì men trong sữa chua xúc tác được cho chuyển hóa lactose Thời

gian rỗng của dạ dày sẽ kéo dài nhờ sữa chua hơn là sữa thường, kéo dài thời

gian chuyển vận sẽ giúp enzym lactase ở ruột có thêm thời gian làm xúc tác

cho giáng hóa lactose Dùng sữa chua cũng làm tăng lượng tạp khuẩn phụ

thuộc glucid, giúp làm tăng tiêu hóa lactose qua trung gian của các lactase

của vi khuẩn

Dị ứng và không dung nạp với thức ăn

Trong nhiều thập kỷ qua, có tăng đều đặn số trẻ em còn bú sữa mẹ bị

dị ứng và có vẻ ăn khớp với kháng sinh liệu pháp Kháng sinh làm thay đổi

tạp khuẩn ruột sẽ làm hỗn loạn các cơ chế dung nạp thuốc Cần dùng chất

cận sinh trong dự phòng và điều trị các cơn viêm da cơ địa atôpi ở trẻ em bú

sữa mẹ có các vấn đề dị ứng với sữa bò Chất cận sinh cũng có ích trong

bệnh hen Người mẹ uống lactobacillus rhamnosus GG trong suốt thai kỳ và

trong 6 tháng đầu của thời kỳ cho con bú đã làm giảm 50% nguy cơ chàm ở

trẻ em

Ngăn ngừa ung thư đại tràng

Một số tạp khuẩn là lactobacillus làm giảm sự sản sinh các enzym của

vi khuẩn ở đại tràng như b-glucuronidase, nitroreductase (và azoreductase)

Ở động vật, chất cận sinh ngăn ngừa được một số dạng ung thư đại tràng do

hóa chất Còn đang nghiên cứu ảnh hưởng của chất cận sinh trong sự sản

sinh ung thư đại tràng ở người

Tăng cholesterol - máu

Ở người, chất cận sinh làm giảm 5-10% cholesterol toàn phần trong

máu; còn phải nghiên cứu tiếp, nhưng đã thấy có một số kết quả lý thú của

chất cận sinh là làm giảm rõ LDL-cholesterol có hại trong huyết tương

Kết luận

Sự liên quan giữa tạp khuẩn ruột với hệ miễn dịch trong ruột đã giúp

ta hiểu thêm vai trò của chất cận sinh Hệ miễn dịch trong ruột là “diễn viên”

chủ yếu của hệ miễn dịch chung của người để kéo dài sự điều biến chung

các kháng thể và cytokin Sử dụng đều đặn các chất cận sinh có thể là một

trong những phương tiện rẻ tiền giúp con người tồn tại khỏe mạnh

Hiện nay, nguồn quan trọng nhất của chất cận sinh là thực phẩm

Trong tương lai sẽ có các dạng bào chế thuận lợi giúp tập hợp nhiều chất cận

sinh khác nhau, phong phú về chủng loại để có thể bảo quản tốt hơn, cho

hiệu lực dự phòng và điều trị tối đa