Nguyễn Hữu Chỉnh

tuy công nhận Chỉnh thông minh nhưng là thứ thông minh của kẻ theo "chủ nghĩa cơ hội", tuy nhìn nhận Chỉnh giỏi thơ Nôm nhưng bài thơ được nhắc đến nhiều lại là bài "Vịnh cái pháo", chẳn

Con Cắt BiểnNguyễn Thị Chân Quỳnh

Từ xưa đến nay, nói tới Nguyễn Hữu Chỉnh phần đông đều cho là một kẻ gian thần, phản phúc, giảo quyệt tuy công nhận Chỉnh thông minh nhưng là thứ thông minh của kẻ theo "chủ nghĩa cơ hội", tuy nhìn nhận Chỉnh giỏi thơ Nôm nhưng bài thơ được nhắc đến nhiều lại là bài "Vịnh cái pháo", chẳng phải

vì nó tiêu biểu cho văn tài của Chỉnh mà cốt cho thấy "khẩu khí" của con ngườitạo dựng cơ nghiệp trên trí xảo nên không bền, chỉ như cái pháo nổ tạch một cái

Năm 16 tuổi, Chỉnh đỗ Hương-cống (Cử-nhân), 18 tuổi thi Tạo sĩ (tức Võ sĩ) đỗ đến Tam trường (2) Chỉnh dung mạo tuấn tú lại có tài ứng đối Ðồn rằngmới lên 9 tuổi đã ứng khẩu làm được bài thơ "Vịnh cái pháo" Ngô Thì Chí kể Chỉnh làm môn hạ Quận Việp (Hoàng Ngũ Phúc), 16 năm mới được coi đội Thiện-tiểu, có kẻ trêu ghẹo hỏi :"Sao làm nhỏ quá thế ?" Chỉnh mượn ngay lời vua Chiêu-Liệt (3) trả lời :"Chớ thấy điều thiện nhỏ mà không làm" Lại khi nghe tin Trịnh Bồng được phong làm Yến Ðô Vương, Chỉnh cười :"Yến Ðô là

Tiến-Ðố yên ? ".

Chỉnh vốn người hào phóng, giao du khắp nước, trong nhà tân khách thường cóđến vài mươi người, cùng uống rượu, ngâm thơ tỏ chí Bài "Quách Lệnh Công Phú" của Chỉnh được nhiều người đương thời truyền tụng

Chỉnh còn là người rất tài hoa, giỏi văn Nôm, tự soạn những ca khúc phổ vào đàn nhị, nuôi con hát trong nhà hơn mười người ngày đêm ca múa, phong lưu

đệ nhất kinh thành

Cha của Chỉnh là lái buôn, gia tư kể hàng vạn, thường ra vào cửa Hoàng Ngũ Phúc, vẫn đem Chỉnh theo Phúc cho Chỉnh là kỳ tài, thu dụng và đề bạt cho Năm Giáp Ngọ (1774), khi Phúc Nam chinh diệt chúa Nguyễn, Chỉnh được giữchức Tư-thừa (thư ký)

Chúa Nguyễn thua chạy vào Nam, Tây Sơn sợ phải thụ địch hai đầu (Trịnh ở Bắc, Nguyễn ở Nam), Nguyễn Nhạc dâng lễ xin làm Tiền khu, giữ biên giới miền Nam cầm cự chúa Nguyễn, Phúc chấp nhận, sai Chỉnh đem cờ, ấn, gươm,đến trại phong Nhạc làm Tuyên úy Ðại sứ, trấn thủ Quảng-nam, tước quận công Thấy Chỉnh ăn nói lưu loát, Nhạc cũng có bụng mến

Phúc chết năm 1776/7, Chỉnh theo con nuôi Phúc là Quận Huy (Hoàng Ðình Bảo, cũng gọi là Hoàng Tố Lý) Khi Quận Huy trấn thủ Nghệ-an, cho Chỉnh giữ chức Hữu Tham quân, luyện thủy binh, giúp Quận Huy đánh dẹp giặc biển (1778) Chỉnh luôn luôn thắng trận, nghề thủy vào bậc vô địch bấy giờ nên người vùng bể gọi Chỉnh là "con cắt biển" (hải điêu) Quận Huy đi trấn thủ Sơn-nam, Chỉnh đổi sang đội Tiền trung rồi Tiền cơ, đóng ở Nghệ-an

Có kẻ tố cáo Chỉnh thông đồng với Quận Huy tiêu lạm công quỹ mấy trăm vạn,nhưng dù bị tra khảo gần chết, Chỉnh vẫn nhất định không khai nên Quận Huy được vô sự

Năm Canh Tý (1780), TrịnhTông (Khải) mưu đoạt ngôi chúa, việc bại lộ, Tông

bị cha là Trịnh Sâm nghiêm trừng Trước khi chết, Trịnh Sâm gửi gấm Trịnh Cán, con Ðặng thị Huệ, cho Quận Huy, nhờ phò tá Quận Huy chuyên quyền, lại mang tiếng dan díu với Ðặng thị Huệ nên kiêu binh giết Quận Huy, phế Cán, lập Tông làm Chúa Tông bèn trả thù những người trước đã tố cáo mình, lùng bắt bè đảng Quận Huy để giết Thấy vậy, Hoàng Viết Tuyển, trước có chịu

ơn Chỉnh, vượt biển vào Nghệ-an báo tin cho Chỉnh hay Chỉnh liền xui trấn thủ Nghệ-an, Dao Trung hầu, em rể Quận Huy, rằng muốn thoát nạn nên chiếmNghệ-an, giữ những nơi hiểm yếu, liên kết với Phó tướng Thuận-hóa, phần Chỉnh tự nguyện lo mặt bể Thấy Dao Trung Hầu nhát gan không dám, cũng không chạy trốn, Chỉnh bèn đem vợ con cùng Hoàng Viết Tuyển xuống thuyền vào Nam theo Nguyễn Nhạc Lúc ấy vào tháng 11 năm Nhâm Dần (1782) Trước khi nhổ neo, Chỉnh gọi 300 binh lính dưới quyền mình ra bờ sông giải tán, nói rõ duyên cớ, lại để lại cho mỗi người một quan tiền đen

Chỉnh vào đến Quảng-nam vừa lúc Nhạc xưng vương Nhạc tuy mến tài Chỉnh nhưng lúc đầu còn e dè, ngờ vực Chỉnh phải kể rõ tình hình biến loạn ở Bắc

hà, đem cả gia đình ra làm con tin, Nhạc mới yên lòng, cho dự bàn quốc sự Từ

đó Chỉnh hết lòng với Tây Sơn, bầy mưu hiến kế, chứa tích lương thực, sắm sửa khí giới, luyện tập binh lính, kén chọn tướng sĩ, đánh Chiêm-thành, Xiêm-

la, Bồ-man, thường cầm gươm đi trước và luôn luôn thắng trận, dần dần được lòng tin của Nhạc

Từ khi Chỉnh bỏ đi, triều đình ở Bắc thiếu nhân tài, treo giải thưởng cho ai dụ được Chỉnh về Em rể Chỉnh xin đi, vừa gập mặt đã bị Chỉnh mắng phủ đầu rằng xưa nay Chỉnh chưa hề nghe ai xui khôn xui dại bao giờ Sau đó mới hỏi đến tình hình ngoài Bắc, cho ăn uống no say rồi đem chém để Nhạc khỏi nghi ngờ mình ăn ở hai lòng Nhạc thấy vậy càng tin dùng hơn

Cuối Xuân Bính Ngọ (1786), Trấn thủ Thuận-hóa Phạm Ngô Cầu sai Nguyễn Phú Như vào bàn việc biên giới hai xứ với Nhạc Lúc ấy Nhạc đã xưng Vương, không còn thần phục triều đình nữa Như vốn là chỗ quen biết cũ của Chỉnh, cho Chỉnh hay ngoài Bắc đói kém, lính lại kiêu không thuận với dân, các tướnggiỏi không có Chỉnh vẫn có bụng muốn về Bắc, bèn xui Nhạc nhân dịp này đánh lấy Phú-xuân Nhạc nghe lời, sai Huệ làm Tiết-chế, Vũ văn Nhậm làm Tả quân Ðô đốc, Chỉnh làm Hữu quân Ðô đốc, Lữ đốc xuất thủy quân đến sau (5) Huệ chiếm được Phú-xuân dễ dàng, nhanh chóng, một phần nhờ mưu kế của Chỉnh

Thắng trận rồi, Huệ dự tính sửa địa giới cũ ở Na-hà (có chỗ chép là La-hà, ranhgiới Nam Bắc) nhưng Chỉnh khuyên nên thừa thắng tiến ra Bắc Huệ ngần ngại

e Bắc hà nhiều nhân tài, Chỉnh hăng hái thuyết :"Nhân tài Bắc hà chỉ có mình tôi, tôi đi là cái nước rỗng, xin ngài chớ ngại" Huệ cười :"Ấy chẳng ngại ai, chỉngại có mỗi mình ông mà thôi" Chỉnh biến sắc, từ tạ :"Tôi chỉ muốn nói ngoài Bắc không có nhân tài, đánh lấy rất dễ" Huệ còn do dự sợ mang tiếng, Chỉnh xui lấy danh nghĩa "Phù Lê, diệt Trịnh" thì không ai bắt bẻ vào đâu được Huệ vẫn bất quyết vì chưa có mệnh lệnh của Nhạc, Chỉnh lại thuyết :"Tướng ở xa không cần phải có mệnh trên, dù có mệnh lệnh cũng không cần phải nghe", bấygiờ Huệ mới quyết ý ra Bắc, cắt Chỉnh đem thuyền vượt biển đi trước, chiếm kho lương Vị-hoàng ở Sơn-nam rồi nổi lửa báo hiệu, Huệ sẽ dẫn quân thủy bộ theo sau, một mặt Huệ viết thư cho Nhạc trình bầy mọi sự

Tháng 6 năm Bính Ngọ (16/7/1786), Chỉnh chiếm được kho lương Vị-hoàng Quân Tây Sơn lần lượt hạ Trịnh Tự Quyền, Bùi Thế Dận, Ðinh Tích Nhưỡng, Hoàng Phùng Cơ, nhằm Thăng-long trực chỉ Trịnh Tông thấy thế nguy tự mình cầm trống đốc chiến, nhưng thua phải trốn lên Sơn-tây, sau bị tuần Trang bắt đem nộp Tây Sơn, giữa đường Tông tự sát

Ngày 26 tháng 6 năm Bính Ngọ (21/7/1786), Huệ vào thành Thăng-long, đóng

ở phủ Chúa (6) Hôm sau đến yết kiến vua Lê Hiển Tông ở điện Vạn-thọ Huệ trỏ vào Chỉnh nói :"Ðây là bầy tôi cũ của bệ hạ Người này tuy chưa được hưởng nhiều ân huệ của bệ hạ nhưng khó có người thứ hai nào trung với bệ hạ bằng nghỉ"

Thấy các quan trong triều tản mát, không người ứng đối nên hồn, Chỉnh tâu vuanên tuyên triệu bọn Trương Ðăng Quỹ, Phan Lê Phiên, Trần Công Sán vv Các quan lục tục trở về độ hơn mười người

Chỉnh lại khuyên Huệ nên chọn ngày chính thức vào triều kiến để thiên hạ biết

rõ chuyện "Phù Lê" của mình, hôm trước yết kiến ở điện Vạn-thọ chỉ là tư yết, Huệ nghe theo Ngày 7 tháng 7, vua thiết đại triều ở điện Kính-thiên, Huệ dâng

sớ tâu việc diệt Trịnh Hôm sau vua sai người mang chiếu đến tận dinh, phong cho Huệ làm Nguyên Súy, Phụ Chính Dực Vũ, Uy Quốc Công Huệ tạ ơn xong nói riêng với Chỉnh :"Ta đánh một trận bình định Bắc hà, muốn xưng đế có khó

gì ? Cái chức Nguyên Súy, Uy Quốc Công với ta hơn cái gì ? Ta không nhận thì bảo ta kiêu căng, ta nhận mà không nói ra lại bảo ta là kẻ man mọi không biết gì" Chỉnh thấy Huệ bất mãn, tâu vua gả công chúa Ngọc Hân cho Huệ, quả nhiên Huệ vui lòng

Ở Bắc, Huệ không quen nghi thức triều chính, giao hết cho Chỉnh, lại xếp Chỉnh cùng ở lầu Ngũ-long (gần hồ Hoàn-kiếm) với Vũ văn Nhậm, Nhậm ở phía trước, Chỉnh ở phía sau Vì Nhậm từ Nam ra, không quen ai, khách chỉ tấpnập ra vào thăm Chỉnh Chỉnh thấy chỗ Nhậm vắng tanh, sai người ngồi trước cửa Nhậm, mời khách vào, khách cũng không vào Sau Chỉnh tiếp đón khách xong, liền thu xếp một món đồ lễ bắt người dẫn khách vào tận chỗ Nhậm, Nhậm vẫn không bằng lòng, thường dèm Chỉnh với Huệ Cuối cùng, Chỉnh phải dọn đến ở chùa Tiên-tích

Ngày 14 tháng 7 năm Bính Ngọ, Nhạc được tin thắng trận, sợ viết thư gọi Huệ không về nên thân hành hỏa tốc ra Bắc, tháng 8 tới kinh đô Thăng-long Ở ít lâu, đến 17 tháng 8, Tây Sơn bí mật rút về, bỏ Chỉnh ở lại một mình, có ý mượntay người Bắc giết Chỉnh Sáng ra Chỉnh mới biết, vội vàng xuống thuyền đuổi theo, bị người Kinh ném đá vì cho là Chỉnh có tội "cõng rắn cắn gà nhà"

Ngay từ trước khi Nhạc ra Thăng-long, Chỉnh đã phát giác ra Huệ nghi kỵ mìnhnên mật tâu vua xin cho được trấn thủ Nghệ-an, việc chưa quyết định thì Nhạc

ra kéo Huệ về, Chỉnh cô thế phải chạy theo Thuyền Chỉnh đi độ hơn mười ngày thì đến Nghệ-an, vừa lúc quân của Huệ theo đường bộ tới nơi Chỉnh liền vào ra mắt Huệ, xin theo về Phú-xuân, nhưng Huệ kiếm cớ thoái thác, nói ngoài Bắc còn Hoàng Phùng Cơ, Ðinh Tích Nhưỡng chưa trừ được, Chỉnh nên

ở lại Nghệ-an phòng mặt Bắc Huệ để Nguyễn văn Duệ ở lại giúp Chỉnh, Võ văn Dũng đóng ở Hà-trang (Nghệ-tĩnh), dặn riêng Vũ văn Nhậm đóng ở Ðồng-hới làm thế ỷ dốc, dò xét động tĩnh của Chỉnh Lại chia cho Chỉnh 100 tên lính,

20 lạng vàng, 200 lạng bạc Chỉnh nghĩ nhận lính cũng không ích gì, xin để mộ thổ dân, chỉ nhận vàng bạc Ðầu tháng 9 Huệ về Phú-xuân

Lúc ấy Chỉnh chỉ có hơn 30 thủ hạ, đậu thuyền ở ngoài khơi Sĩ phu xứ Nghệ lại không ưa, lăm le muốn đánh, song vì chưa rõ thực lực của Chỉnh nên chưa

ai dám ra mặt đối đầu Chỉnh cũng không dám bỏ thuyền lên bộ Thấy tình hìnhnguy ngập, Chỉnh bàn với anh rể là Nguyễn Kim Khuê, muốn "lấy thiên hạ" Khuê xui giả mệnh vua Lê, mộ quân Cần vương, chỉ cần độ 1000 quân là có thểchiếm được Nghệ-an làm căn cứ Chỉnh nghe lời, đưa hịch mộ binh, ai đến chậm thì chém, dân sợ tội nghịch mệnh vua nên khoảng mười ngày mộ được hơn 1000 quân Chỉnh chiếm cứ Nghệ-an, nhưng lòng người không phục, bị

hào mục bao vây tứ phía Lê Quý Dật Sử chép rằng tháng 9 Chỉnh đánh tan

quân của Trấn thủ Nghệ-an Bùi Thế Toại rồi tháng 10 kéo quân ra Thanh-hoa Vua Lê sai tướng chống cự, làm bài hịch bằng quốc âm kể tội Chỉnh trong có câu :"Chu Thiên vương ai chẳng tôn Chu, cớ chi rợ Tây Sơn mượn tiếng ; Hán quốc tặc chắc nào vì Hán, cũng bởi từ Ðông-hải lắp vây" Chỉnh dò hỏi được tác giả đem giết (7)

Ở Bắc, Trịnh Tông chết, Vua cho Trịnh Bồng (Quận Côn) làm Chúa nhưng chỉ cho "đời đời tước Công", có ý muốn kiềm chế họ Trịnh Ðinh Tích Nhưỡng (Quận Liễn) không bằng lòng, ép vua phải cho Bồng tước Vương Bồng sai bọn

Lê Trung Nghĩa, Phan Huy Ích đi đánh Chỉnh Chỉnh cầu cứu với Huệ, kể chuyện Quận Thạc (Hoàng Phùng Cơ), Quận Liễn đã lập lại họ Trịnh ở Ðàng Ngoài, Huệ phái Hữu quân kéo ra

Ðồng thời, Chỉnh lại nhờ Ðinh Tích Nhưỡng bảo toàn với Chúa để mình được giữ Nghệ-an, Nhưỡng không giúp nhưng cũng không đòi lại xứ Nghệ

Chỉnh nhờ anh là Nguyễn Bân lẻn ra xin Vua cho trấn thủ Nghệ-an, Vua toan nhận lời thì có người can rằng Chỉnh ở xa mà Chúa thì ở gần, không nên gây hiềm khích với Chúa, nên Vua lại thôi Bân về nói thác là có chiếu Vua phong cho Chỉnh làm Trấn thủ Nghệ-an, tước Bằng Lĩnh Hầu Chỉnh bèn đưa hịch

"Phù Lê, diệt Trịnh", độ mươi ngày mộ được hàng vạn quân, sắp đặt đội ngũ chỉnh tề, hiệu lệnh nghiêm minh, chẳng bao lâu trở thành một đội quân hùng hậu

Vua thấy thế lực Bồng ngày một mạnh, lại thêm bị bọn Nhưỡng và Cơ ức hiếp quá bèn gửi mật chỉ triệu Chỉnh ra Khoảng trung tuần tháng 9, Chỉnh kéo quân

ra, giết Lê Trung Nghĩa, bắt sống Phan Huy Ích (8)

Khi ấy Nhưỡng phải đem quân đi Hải-dương đánh dẹp, dẹp không nổi, lui về giữ sông Hàm giang Hoàng Phùng Cơ thấy Nhưỡng đã bỏ đi, lại nghe tin Chỉnh sắp đem quân ra cũng sợ, bèn rút về Tây Trịnh Bồng sai Dương Trọng

Tế làm Trấn thủ Thanh-hoa chống lại Chỉnh, Tế cũng thua chạy sang Kinh-bắc.Nửa đêm Trịnh Bồng phải bỏ trốn Sáng ra, Vua hay tin liền sai đốt phủ Chúa, hôm ấy là ngày mồng 8 tháng 10 năm Bính Ngọ

Chỉnh đến Thăng-long vào chầu, Vua phong chức Bình Chương Quân Quốc Trọng Sự, Ðại Tư Mã, Bằng Trung Công Con là Du cũng được phong Hầu Từ

đó Chỉnh nắm chính quyền, làm việc khá chu đáo : 5 ngày vào chầu một lần rồi

ra công đường xét xử, những ngày khác, các quan phải đến phủ của Chỉnh xin quyết định Chỉnh sắp đặt lại chính sự, đặt quan chế, thay đổi luật lệ, lập lại các doanh vệ, chia đồn trấn giữ

Nguyễn Ðình Giản, trước kể tội Chỉnh đem quân "nước ngoài" về, xin đánh, nay Chỉnh lên cầm quyền đã không trả thù lại mời Giản giữ chức Phó Ðô Ngự

Sử, các quan thấy vậy lục tục kéo về, triều đình có vẻ phồn thịnh như thời bình

Chỉnh xin mở Chế khoa để kén nhân tài Hơn 200 người thi mà lấy đỗ có hai người, Chỉnh cho là không đủ, lại cố xin mở một khoa nữa ở lầu Ngũ-long, lấy thêm 15 người, trong số đó có Nguyễn Khuê đỗ thứ tư Vì Khuê quen thân với Chỉnh, người ta cho là Chỉnh tư túi

Thời loạn, nhà giầu chôn của, tiền trở nên khan hiếm Các mỏ đồng ở thượng

du bị thổ ty cản trở không nộp được như cũ, Chỉnh xin vua hạ chiếu thu đồ đồng của nhân dân về kinh đúc tiền, có thuyết cho rằng quá nửa bị sung vào việc trang trí phủ đệ của Chỉnh nên không đủ để dùng, Chỉnh bèn sai thu tượng

và chuông đồng các chùa đem về, ai cũng than (9), Chỉnh bực mình ra oai để bịt miệng

Từ ngày ra Bắc, đánh đâu được đấy, thanh thế lừng lẫy, dần dần Chỉnh có ý lộng hành, làm gì cũng không tâu trước, cho bè đảng cầm đại binh những nơi trọng yếu, lại chế mũ áo, xe ngựa kiểu riêng, oai vệ chẳng kém gì Vua Chỉnh còn mở phủ cho con là Du ở phía Ðông phủ mình, có ý bắt chước chúa Trịnh Vua thấy vậy muốn giết, nhưng Vũ Trinh (10) can đã dùng Chỉnh làm nanh vuốt thì nên đãi Chỉnh thực bụng, diệt Chỉnh tức là tự chặt vây cánh mình Loạn thần mà biết chế ngự thì cũng có thể thành năng thần Vua nghe ra, bỏ ý định đầu độc Chỉnh Chỉnh biết chuyện, giận không vào chầu nữa Vua sai Vũ Trinh đến thanh minh rằng đó là lời đồn bậy Chỉnh nói thẳng :"Ta đã nhìn kỹ tướng mạo Hoàng thượng là người tàn nhẫn lại đa nghi Việc ấy chắc có

Nhưng nay bốn bể giặc giã, chuyện này hãy gác lại"

Tuy ở Bắc, Chỉnh vẫn gửi hậu lễ vào Nam cho Nguyễn Duệ Nhân khi anh em Tây Sơn bất hoà, Chỉnh xui Duệ, bầy tôi của Nhạc, phản Huệ, chiếm lấy Nghệ-

an, rạch sông Ðại-lĩnh làm biên giới như cũ Mưu bị Nhậm phát giác, Duệ bỏ trốn về với Nhạc Chỉnh cũng có ý sợ, viết thư cho Nhậm phân trần rằng Chỉnh không thông đồng với Duệ vì khi Huệ bỏ Phú-xuân, Chỉnh chỉ ở lại có "hơn mười ngày" (?) ở Nghệ-an, không đủ thì giờ kết thân với Duệ, rồi từ đó kẻ Nam, người Bắc Nay Chỉnh ở Bắc đã giết được Hoàng Phùng Cơ nhưng vẫn chưa trừ được Ðinh Tích Nhưỡng, hễ trừ xong Nhưỡng Chỉnh sẽ quay về, theo đúng lời Huệ dặn Nhậm xem thư biết Chỉnh còn sợ, bèn theo kế hoạch của Huệ, bỏ qua, vì lúc ấy Huệ đang bận giao tranh với Nhạc

Tuy Chỉnh nói cứng với triều đình rằng ở Nam, ngoài Huệ ra còn thì từ Vũ văn Nhậm trở xuống đều không ai đáng kể, mà hễ Huệ ra thì Chỉnh khắc có cách đối phó, song vẫn sai Trần Công Sán cùng Ngô Nho đem lễ vật vào Nam đìều đình "đòi Nghệ-an" Bụng Chỉnh thực sự muốn hòa, một phần vì sẵn úy kỵ Huệ, một phần vì gia đình còn bị bắt giữ làm con tin, Chỉnh "đòi Nghệ-an" chắc là bất đắc dĩ phải chiều theo ý kiến của triều đình Chỉnh vẫn yên trí phái

bộ Sán sẽ thành công, vì mình đã dặn dò kỹ, nên không đề phòng, chỉ xin cho

Lê Duật trấn giữ Thanh-hoa Không ngờ Trần Công Sán tính tình quá cứng cỏi,tranh luận gay gắt với Huệ, nên Huệ sai đưa tiễn bằng đường thủy, giữa đường dìm chết cả sứ bộ, nói thác là thuyền bị đắm Lúc ấy vào tháng 3 năm Ðinh Mùi(1787)

Từ khi Chỉnh lộng hành, các quan có người cáo ốm, trả ấn về, có người mộ quân chống lại, rồi thì kẻ phò Vua, kẻ giúp Chúa, cùng chống Chỉnh, chán lại quay ra đánh lẫn nhau, khắp nước chẳng chỗ nào yên

Mùa hạ năm Ðinh Mùi, Dương Trọng Tế trước đã thua chạy, nay đưa hịch kể tội Vua dựa vào Chỉnh đuổi Chúa đi, lời lẽ quá đáng, lại xé cả chiếu của Vua trước mặt sứ giả khiến lòng người không phục Vua giận, sai Chỉnh lập tức đemquân đi đánh Chỉnh vâng dạ nhưng bảo riêng với thủ hạ là bọn Hoàng Viết Tuyển rằng chỉ cần khua trống đến tận chân thành thị uy, không cần nhọc sức quân đánh phá, quân của Tế ô hợp tự khắc tan Nếu Tế hàng thì điệu về, không hàng cũng không cần đuổi vì Tế bị dân ghét tất sẽ bắt đem nộp, mình chỉ việc nhận Lại cấm ngặt không cho quân lính nhũng nhiễu dân chúng Quả nhiên sau

Tế bị bắt sống nộp cho Chỉnh, ai cũng khen Chỉnh có tài tiên liệu, riêng Trần Công Sán nói :"Không phải ông liệu việc giỏi mà chỉ tại Tế vô mưu" (Không

ổn ở chỗ Trần Công Sán đã bị dìm chết từ tháng 3)

Bắt được Tế, Chỉnh muốn đem chém không cần "bẩn bút mực", nhưng Vua không nghe, sai lập án, bắt Tế quỳ chịu tội trước nhà Thái học rồi mới điệu ra trường thi võ chém Xong việc, Vua thưởng cho bọn Hoàng Viết Tuyển tước

Công Triều đình xin cho Chỉnh được tước Công một chữ (cao hơn tước Công

hai chữ, như Bằng Công cao hơn Bằng Trung Công), được phép mở phủ, đúc

ấn Vũ thành

Tháng 8 năm Ðinh Mùi, quận Thạc dâng mật biểu kể tội Chỉnh là "quốc tặc", xin đem quân từ Sơn-tây về đánh Vua muốn xử hòa, đưa biểu cho Chỉnh xem, Chỉnh cũng thuận, viết thư cho Thạc, không ngờ Thạc nổi giận, mắng nhiếc Chỉnh và quyết chiến Rút cục Thạc bị bắt sống Chỉnh muốn đem chém, Vua không nỡ, triều đình xử cho uống thuốc độc, chết được toàn thây

Cuối thu năm Ðinh Mùi, Chỉnh xin đánh Trịnh Bồng Bản ý Vua không ưng vì cho Bồng thuận thảo, nhưng bị Chỉnh ép phải nghe Bồng thua chạy, viết thư cho Trương Ðăng Quỹ nhờ nói giúp với Vua xin về, Vua sai Quỹ đi đón nhưng giữa đường nghẽn lối phải quay lại

Cuối năm ấy Huệ hòa với Nhạc rồi liền sai Tiết-chế Vũ văn Nhậm ra hỏi tội

Chỉnh Quân của Nhậm giết Lê Duật (Cương Mục chép là Nguyễn Duật, trấn

thủ Thanh-hoa), Nguyễn Như Thái, rồi kéo thẳng ra Thăng-long Chỉnh đang ăncơm hay tin quăng đũa, sai con là Du đi trước ứng chiến, tự mình cầm quân tiếpviện Tháng chạp, Du thua ở sông Thanh-quyết, hai cha con rút về Thăng-long

Theo Lê Quý Dật Sử thì ý Vua muốn chạy về Thanh-hoa, nhưng Chỉnh tâu nên

chạy lên phía Bắc có Nguyễn Cảnh Thược, trấn thủ Kinh-bắc, có thế lực, và

cho Du đi trước hộ giá Nguyễn Cảnh Thược cáo ốm không ra (Cương Mục

chép Thược đã hàng Tây Sơn), Chỉnh phải thân đến quở trách, Thược mới chịu

ra, sau Thược còn bóc lột hết của cải của Vua mới thả cho chạy đi

Tháng chạp năm Ðinh Mùi (ngày 9/1/1788) Nhậm kéo quân vào Thăng-long, thấy kho tàng rỗng tuếch, cho quân đi cướp của dân, ai ta thán đem chém

Bộ tướng của Nhậm là Nguyễn văn Hòa đuổi theo Chỉnh, Du bị giết, Chỉnh ngãngựa bị bắt sống ngày 12/1/1788 Chỉnh xin được gập Nhậm nói một câu, Nhậm không cho, sai người kể tội rồi chặt chân tay, phanh thây vứt cho chó ăn,

ở cửa Ðông Theo tài liệu các giáo sĩ thì Chỉnh bị bêu đầu ngày 15/1/1788, tức

là tháng chạp năm Ðinh Mùi (vì năm Mậu Thân chỉ bắt đầu từ ngày 7/2/1788) Nguyễn Hữu Chỉnh sinh năm 1741/2 (11), mất năm 1788, thọ 47 tuổi

Lê Quý Dật Sử chép rằng đến tháng ba, 1788, Huệ nghe tin Tiết-chế Nhậm đã

giết Hữu quân, làm thơ tỏ ý tiếc tài trí của Chỉnh :

Gạo Phục Ba khéo chất hình non, đường Thục đạo rõ bầy nơi hiểm dễ, Dây Nhược thủy hay dò đáy nước, sông Nhị hà tỏ mạch chốn sâu nông.

Tháng 11, Huệ lên ngôi, tha tội cho Chỉnh vì có công mở nước, cấp cho vợ con Chỉnh 30 lính hầu, 30 mẫu ruộng làm sản nghiệp đời đời (12)

I I - TỘI TRẠNG

Căn cứ vào những cách đối xử với Nguyễn Hữu Chỉnh của người đương thời (Chiêu Thống từng mưu toan muốn giết, các quan hạch tội, Nguyễn Huệ nghi ngờ vv ) người đời thường phê phán Chỉnh nghiêm khắc, có lẽ vì thành kiến

"trung quân" ? Ta hãy thử bình tĩnh phân tích, xét lại từng trường hợp một :

- Kính Phủ (tức Nguyễn Án, đồng tác giả Tang Thương Ngẫu Lục với Phạm

Ðình Hổ) viết trong bài "Mồ mả Quận Bằng" rằng người cha của Nguyễn Hữu Chỉnh nhờ Giám sinh họ Ðỗ tìm đất táng mả tổ ở núi Côn Bằng, sau đó người

mẹ có thai sinh ra Chỉnh Khi nghe tiếng trẻ khóc, Ðỗ Giám sinh than

rằng :"Ðó là một kẻ gian hùng thời loạn, làm lỡ việc thiên hạ là ta rồi !" (13)

Chỉ nghe tiếng trẻ khóc mà biết chắc sau này nó sẽ là "kẻ gian hùng", nếu họ

Ðỗ không phải là thánh e rằng nói khoác Câu này chắc do người đời sau bịa đặt cho phù hợp với tội "phản phúc" thường gán cho Chỉnh thì có phần đúng hơn

- Ðinh Tích Nhưỡng (Quận Liễn) Nhưỡng với Chỉnh trước cùng là môn hạ

của Quận Huy, rất tương đắc, Nhưỡng nhận là đàn em của Chỉnh Khi Chỉnh nhờ Nhưỡng bảo toàn với Chúa, Nhưỡng gọi con rể Chỉnh ra nói :"Ông anh về

chữ nghĩa thì đủ nhưng về chữ trung thì còn thiếu" có ý trách Chỉnh "bất trung"

với họ Trịnh

Nhưỡng chê Chỉnh "bất trung" thì hẳn Nhưỡng là bầy tôi "trung" ? Nhưng thế nào là "trung" và "trung" với ai ? Nhưỡng vì "trung" với Trịnh Bồng mà ức hiếp Vua, Nhưỡng chỉ biết có Chúa là chủ mình thì chủ của Chỉnh là Quận Huy, Chỉnh "trung" với Quận Huy có khác gì Nhưỡng "trung" với Trịnh

Bồng ? Lấy danh nghĩa gì mà chê trách Chỉnh ?

Ðã thế, chữ "trung" với Chúa của Nhưỡng cũng "tùy thời" : Lúc đầu Nhưỡng đem quân về muốn lập Trịnh Lệ (Quận Thùy), sau lại bỏ Lệ theo Trịnh Bồng, khi Trịnh Bồng thua Chỉnh, chạy đến với Nhưỡng, Nhưỡng đã tỏ ra lạnh nhạt đến nỗi Bồng lại phải chạy đi một lần nữa, thế thì chữ "trung" của Nhưỡng chẳng lấy gì làm bền chặt, Nhưỡng đối với Chúa không bằng Chỉnh đối với Quận Huy (Chỉnh bị tra tấn đến gần chết cũng nhất định không khai Quận Huy trong vụ hai người bị kiện tiêu lạm của công)

Thêm vào đấy, khi ở Hải-dương bị mọi người không dung, Nhưỡng đã gửi thư kín xin hàng Tây Sơn và sai người tố giác chỗ Vua ẩn với Văn Sở

Nhưỡng đã ức hiếp Vua, đầu hàng Tây Sơn còn cáo giác chỗ Vua ẩn náu, đã bỏrơi Chúa khi Chúa thất thế, lại đối xử tàn bạo với dân khiến dân ghét muốn giếtđến phải chạy trốn, thế thì Nhưỡng hành động vì Vua, vì Chúa hay vì dân ? Nhưỡng "trung" với ai và có "nghĩa" với ai ?

- Hoàng Phùng Cơ (Quận Thạc) kể tội Chỉnh "chỉ quen dùng trá thuật lừa dối

người, trước phản nước theo Tây Sơn, sau lại nhị tâm với Tây Sơn muốn giữ xứNghệ ; người Nghệ không ưa, Tây Sơn không dùng mới quay về với Hoàng thượng " Nay Cơ "vâng chỉ về triều hỏi tội Chỉnh" và "xin bệ hạ cho phép hạ thần chẹn hắn ngay từ đầu để khỏi càn rỡ về sau "

Cơ trách Chỉnh "phản nước theo Tây Sơn" nếu không cố tình nói ngoa thì là hồ

đồ Rõ ràng Chỉnh đang sống yên ổn ở Nghệ-an, vì Trịnh Tông truy nã bè đảng Quận Huy để trả thù mà Trấn thủ Nghệ-an Dao Trung Hầu lại nhút nhát không theo kế của Chỉnh chiếm lấy Nghệ-an làm chỗ dung thân nên Chỉnh mới cùng đường phải tính kế vào Nam với Nguyễn Nhạc Nếu có đất sống ở Nghệ thì Chỉnh còn toan tính vào Nam làm gì ?

Cơ kết tội Chỉnh "nhị tâm với Tây Sơn" cũng là nói quá Rành rành Chỉnh bị Tây Sơn bỏ rơi tới hai lần, mới phải tìm cách tự vệ, không phải bỗng dưng Chỉnh sinh dị tâm muốn bỏ Tây Sơn, nếu quả thế thì khi Tây Sơn bỏ Thăng-long không cho Chỉnh biết, việc gì Chỉnh còn lấy thuyền đuổi theo ? Nếu Nguyễn Huệ chịu dung nạp, chưa chắc Chỉnh đã nghĩ đến chuyện chiếm Nghệ-

an Phần Huệ, tuy dùng Chỉnh nhưng bụng vẫn ngờ vực nên mới lẳng lặng rút quân ở Thăng-long về Ðến Nghệ-an, Chỉnh đuổi kịp, xin theo vào Phú-xuân, Huệ đã không cho theo lại còn lưu bộ hạ ở bên Chỉnh để dò xét hành vi của Chỉnh, thử hỏi ai "nhị tâm" ? Lúc đầu Cơ đem quân về để "phò Vua", sau lại xoay ra "phò Chúa", ức hiếp Vua đến nỗi Vua phải triệu Chỉnh đem quân ra, thế thì Cơ có "nhất tâm" không mà chê Chỉnh "nhị tâm" ?

Cơ còn nói "vì Tây Sơn không dùng Chỉnh mới quay về với Hoàng thượng", câu này cũng phải xét lại Khi phát giác Huệ nhất định không dung nạp mình, Chỉnh chỉ tính kế cố thủ ở Nghệ Tuy có xin với Vua chức Trấn thủ Nghệ-an, cũng như đã nhờ Nhưỡng nói hộ vớì Chúa, song Chỉnh chưa phản Tây Sơn, chỉ

là hành động tự vệ thôi Sau này Chỉnh ra Thăng-long là do chiếu của Vua vời

ra cứu giá

Cơ chê Chỉnh "hay dùng trá thuật để lừa dối người" là không tự xét mình Chính Cơ tuyên bố "vâng chỉ về triều hỏi tội Chỉnh", đã "vâng chỉ" tại sao còn

phải "xin bệ hạ cho phép kẻ hạ thần " thế là "giấu đầu hở đuôi", chính Cơ mới

là kẻ "dối trá"

- Vua Lê và các quan Khi Chiêu-Thống thấy Chỉnh chuyên quyền, có ý muốn

giết, mật nghị với các quan Lê Xuân Hợp, Ngô Vi Quý, hai người này về hùa với Vua tâu :"Chỉnh là người ý nghĩ hiểm độc, cơ mưu sâu sắc, giả trá khôn khéo, ứng biến nhanh nhẹn, chưa chắc đã là năng thần đời trị, thật là gian hùng của thời loạn, chỉ nên giết đi là xong"

Tuy Chỉnh quả có những hành động nhẫn tâm như giết em rể, nhưng xét vì lúc

ấy địa vị của Chỉnh ở Tây Sơn còn đang bấp bênh, dẫu được dự bàn quân cơ nhưng Nhạc chưa hết ngờ vực, thế mà ông em rể lại lù lù vào để dụ về Bắc, nếuChỉnh thả ra thì làm sao xóa được sự nghi kỵ trong lòng Nhạc ? Bình sinh không thấy Chỉnh tỏ ra hiếu sát hơn ai

Người "hiếu sát" là Vua thì có lẽ đúng hơn : Vua bị Trịnh Bồng lấn, không làm

gì nổi mới triệu Chỉnh ra trừ hộ, xong việc lại muốn giết Chỉnh đi, chỉ kể đến quyền lợi riêng của mình mà không nghĩ lại công lao của người Cũng như việcVua sai đốt phủ Chúa, hay hành tội Dương Trọng Tế, tỏ ra Vua chỉ chăm lo trả thù vặt Ngô Thì Chí chép Vua là người "anh minh quả quyết" có lẽ vì thấy Vuanhất định chỉ cho Trịnh Bồng "đời đời tước Công" để kiềm chế họ Trịnh Sự thực Vua chỉ "anh minh quả quyết" trong việc bảo vệ quyền lợi của mình, "quả quyết" thì đúng hơn "anh minh" Khi Phúc Khang An dụ dỗ Vua và các tùy tùng phải ăn mặc theo lối người Thanh để dễ trà trộn với quân Thanh, khiến quân Tây Sơn chỉ thấy quân Thiên triều đã "hồn bay phách lạc" thì mới chóng hoàn thành công việc được, Vua chẳng đã từng tuyên bố nếu Thiên triều cứu viện cho mình được trở lại ngôi vua thì "dù bắt cả nước ăn mặc theo lối phươngBắc cũng tuân mệnh Việc đó có hề gì ?", "anh minh" ở chỗ nào ?

Chẳng bao giờ thấy Vua chấn chỉnh triều chính, trù hoạch quốc sách, nếu Chỉnh lâu dần đâm ra tự chuyên, làm gì cũng không tâu trước, hẳn vì nghĩ có tâu Vua cũng chẳng có chủ kiến Bốn chữ "anh minh quả quyết" dành cho Nguyễn Huệ hợp hơn vì Huệ ngoài tài cầm quân, trị nước cũng giỏi : biết xét người, biết dùng người, tuy Huệ giết cả Chỉnh lẫn Vũ văn Nhậm, song người đời phê phán Huệ không khe khắt, bởi Huệ có thực tài, Huệ "dùng" Chỉnh, còn Vua phải "nhờ" Chỉnh

Bàn về "năng thần" hay "loạn thần" thì các quan ăn lộc của Vua mà hễ có biến

bỏ trốn hết, hoặc khoanh tay bất lực, đến nỗi Vua phải triệu Chỉnh từ xa về cứu giá, thế thì ai là "năng thần" ? Các quan đã không cáng đáng được việc nước vậy mà người ta làm gì cũng hạch tội : mở Chế khoa kén người tài, mưu sự lâu dài cho nước thì bảo Chỉnh tư túi ; tiền khan hiếm, thu tượng đồng ở các chùa