Hình tượng con người công dân và con người cá nhân trong văn học Việt nam potx

Hình tượng con người công dân và con người cá nhân trong văn học Việt nam trung đại-phần2 Thứ tư, cảm hứng hành lạc và khát vọng nhu cầu trần thế của con người cá nhân.. Cao hơn khát vọ

Hình tượng con người công dân và con người

cá nhân trong văn học Việt nam trung đại-phần2

Thứ tư, cảm hứng hành lạc và khát vọng nhu cầu trần thế của con người cá nhân

Cao hơn khát vọng tự do, khát vọng tự khẳng định vẻ đẹp hình thể, trí tuệ của mình, văn học Việt Nam trung đại những năm cuối thế kỷ XVIII đến hết TK XIX còn thể hiện cảm hứng hành Tất cả chuyện phòng the, chăn gối được Hồ Xuân Hương mở màn như phát súng lệnh:

Bốn mảnh quần hồng bay phất phới

Hai hàng chân ngọc duỗi song song

Hay:

Hiền nhân quân tử ai là chẳng

Mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo

Đến Nguyễn Công Trứ, con người ngất ngưởng ấy tự trào khi nằm cạnh cô đào trẻ về tuổi của mình rằng: Ngũ thập niên tiền nhị thập tam, và cũng đã không ít lần ông “tương tư”, ông “bỡn đào già”, “bỡn vợ lẽ”, …

Đây, một đoạn trong bài thơ Lời tiểu thiếp tự tình

Chốn cô phòng nănn nỉ với cầm chi

Đường viễn hoạch ngxo hầu tình chăng nhẽ?

Sau ông, Tú Xương không ngại ngần thể hiện:

Một trà một rượu một đàn bà

Ba cái lăng nhăng nó hại ta

Chừa được thứ nào hay thứ ấy

Có chăng chừa rượu với chừa trà

Những bình diện của hình tượng con người cá nhân trong văn học Việt Nam trung đại gắn liền với nội dung cảm hứng nhân đạo

và cảm hứng thế sự đời tư của các nhà văn, nhà thơ

2.2 Xét trên bình diện hình thức nghệ thuật

2.2.1 Ở cấp độ thể loại

Qua khảo sát chúng tôi nhận thấy, hình tượng con người công dân thường xuất hiện ở các thể loại hành chức Không khó để nhận ra hình tượng của những minh quân, lương tướng, những nhân vật anh hùng hết lòng hết sức phụng sự Tổ quốc Những con người công dân ấy xuất hiện trong Chiếu dời đô (Lý Công Uẩn), Hịch tướng sĩ văn (Trần Quốc Tuấn), Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi), Chiếu cầu hiền (một bài của Nguyễn Trãi, một bài của Ngô Thì Nhậm), …, qua những bài thư, luận, tấu, thuyết của Nguyễn Trãi, Nguyễn Trường Tộ, Phan Đình Phùng, …

Ở thể loại sử ký hình tượng con người công dân cũng in đậm nét

Đó là một Trưng vương, một Ngô Quyền, một Thái sư Trần Thủ

Độ, một anh hùng Trần Quốc Tuấn, … qua những trang sử của

Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên, …

Các thể loại văn học nghệ thuật hình tượng, con người công dân vẫn xuất hiện như nhân vật Quang Trung (Hoàng Lê nhất thống chí – Ngô gia văn phái), hay Nguyễn Hoàng và các chúa Nguyễn trong Nam triều công nghiệp chí của Nguyễn Khoa Chiêm, hình tượng người nông dân nghĩa sĩ trong Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc của Nguyễn Đình Chiểu, … Song tần số xuất hiện ít hơn so với hình tượng con người cá nhân

Nói khác đi, ở những thể loại văn học nghệ thuật (chúng tôi phân biệt văn h Việt Nam trung đại xét về chức năng có thể loại chính: văn học hành chức (cáo chiếu, hịch, biểu, thư, luận, thuyết, …) và văn học mang tính hình tượng (phú, thơ Đường luật, truyện thơ lục bát, ngâm khúc, hát nói, …), hình tượng con người cá nhân

thể hiện rõ nét hơn

Tuy nhiên, ta không thể và cũng không cần phân biệt rạch ròi giữa hai hình tượng con người công dân và con người cá nhân trong cùng một … con người! Bởi nó luôn luôn tồn tại những hai mặt của cuộc sống Sự ảnh hưởng qua lại này, thấy rõ ở quan niệm xuất – xử của các tác gia Nho sĩ mà chúng tôi đề cập ở phần loại hình tác gia, phía sau

Thể loại thơ Đường luật sự vận động từ con người công dân đến con người cá nhân rõ nét hơn Ta dễ dàng nhận thấy hình tượng của những nhân vật trữ tình nguyện một lòng vì dân vì nước (con người công dân) như trong Quốc tộ (Đỗ Pháp Thuận), Thuật hoài (Phạm Ngũ Lão), Tụng giá hoàn kinh sư (Trần Quang Khải), Cảm hoài (Đặng Dung), … đến những bài thơ thất ngôn xen lục ngôn trong tập Quốc âm thi tập (Nguyễn Trãi), …

Quốc tộ như đằng lạc

Nam thiên lí thái bình

Vô vi cư điện các

Ghé mắt trông ngang thấy bảng treo

Kìa, đền thái thú đứng cheo leo

Ví đây đổi phận làm trai được

Thì sự anh hùng há bấy nhiêu

(Đề đền Sầm Nghi Đống – Hồ Xuân Hương)

Ở truyện thơ lục bát, các ngâm khúc hình thức song thất lục bát, các bài hát nói, hình tượng con nhân cá nhân chiếm ưu thế tuyệt đối so với con người công dân

2.2.2 Xét ở cấp độ ngôn từ

Thứ nhất, hình tượng con người công dân gắn liền với những hình ảnh và từ ngữ mang tính điển phạm Và, điều dễ nhận thấy nhất khi xây dựng con người công dân, các nhà thơ luôn dùng hệ thống điển tích, lớp từ Hán Việt như một điều tất yếu Xin đọc đoạn đầu trong Hịch tướng sĩ, hay mấy câu phú của Trương Hán Siêu sau đây để minh hoạ:

Sớm gõ thuyền chừ Nguyên, Tương

Chiều lần thăm chừ Vũ Huyệt

Cửu Giang, Ngũ Hồ, Tam Ngô, Bách Việt

…

Học Tử Trường chừ thú tiêu dao

Qua cửa Đại Than, ngược bến Đông Triều

Đến sông Bạch Đằng, thuyền bơi một chiều, …

Đại từ nhân xưng cũng mang tính ước lệ: ta, khanh, thiên tử, bề tôi, … được dùng phổ biến

Thứ hai, hình tượng con người cá nhân gắn liền với lớp từ thuần Nôm, dân gian, từ láy, từ tự xưng, thậm chí cả những câu chửi, tiếng gào, …

Bất tri tam bách dư niên hậu

Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như

(Độc Tiểu Thanh ký – Nguyễn Du)

Chém cha cái kiếp lấy chồng chung

Nửa đắp chăn bông nửa lạnh lùng

(Làm lẽ - Hồ Xuân Hương)

Vũ trụ nội mạc phi phận sự

Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồng

(Bài ca ngất ngưởng – Nguyễn Công Trứ)

Đù mẹ nhân tình đù mẹ đời

Lạt như nước ốc, bạc như vôi

(Thói đời – Nguyễn Công Trứ)

…

2.2.3 Sự manh nha của câu thơ điệu nói

Các nhà thi pháp học cho rằng câu thơ, giọng thơ của văn học Việt Nam trung đại là câu thơ điệu ngâm Tức là câu thơ không thể hiện dấu ấn cá nhân của chủ thể trữ tình Song, từ thực tế khảo sát văn học Việt Nam trung đại đặc biệt từ Hồ Xuân Hương trở về sau, chúng tôi thấy đã có sự manh nha của câu thơ điệu nói

Ở câu thơ điệu nói các đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất, câu thơ điệu nói có thể cho phép nhà thơ thể hiện rõ ràng, dứt khoát lập trường tư tưởng, tình cảm của cá nhân trữ tình Câu thơ trở

thành lời nói cá thể, nó có ngữ khí từ, câu hỏi, câu cảm thán, hướng tới một ai đó, hoặc hướng tới chính người đọc, theo kiểu

tự bộc bạch, tâm sự với bạn bè

Câu thơ điệu nói giải phóng giọng điệu cá thể, làm cho nó hiện ra trên bề mặt, đồng thời cải tạo lại chất nhạc của thơ – không phải nhạc trầm bỗng réo rắc do phối hợp bằng trắc tạo nên mà là do tiếng người, ngữ điệu người, giọng điệu người

Thành phần của lời thơ trữ tình điệu nói rất đa dạng Có các hư

từ, các cách lập luận, các khẩu hiệu, có tiếng hô lời chào, lời chêm, câu hỏi, đối đáp, có cách vắt dòng, nhiều khi cả khổ thơ chỉ là một câu

Đọc thơ Nguyễn Công Trứ, không khó để ta có thể chọn dẫn

chứng minh hoạ:

Tao ở nhà tao tao nhớ mi

Nhớ mi tao mới bước chân đi

Đù cha đù mẹ cái dát giường

Đêm nằm chỉ thấy những đau thương

Đến mai mua nứa ông mần lại

Đù mẹ đù cha cái dát giường

(Chửi dát giường)

Chúng tôi cho rằng đó là sự manh nha của câu thơ điệu nói, điều đặc biệt quan trọng làm nên sự thành công vang dội của phong trao thơ mới ở thập niên 30 – 40 của thế kỷ XX

3 Những nét đặc thù trong cảm thức và việc ảnh hưởng của

nó đối với việc xây dựng hình tượng con người công dân, con người nhân trong văn học Việt Nam trung đại

3.1 Những tiền đề xã hội ảnh hưởng đến việc xây dựng hình tượng con người công dân trong văn học Việt Nam trung đại

3.1.1 Cơ sở lịch sử xã hội

Mười thế kỷ trung đại là mười thế kỷ nhân dân ta không ngừng chiến đấu chống xâm lăng bảo vệ Tổ quốc, xây dựng đất nước thống nhất Tư tưởng đó gắn liền với hình tượng người công dân

Đại Việt ái quốc, trung quân Hơn thế, như T.S Nguyễn Kim

Châu, đã chỉ ra căn nguyên của vấn đề

Gắn bó với thiên nhiên, với đời sống nông nghiệp và nền kinh tế

tự cấp, tự túc, có thói quen sống quẩn tụ trong cộng đồng làng

xã, gia đình, tộc họ, có nhu cầu liên kết với cộng đồng để canh tác, đắp đê chống lũ, dẫn nước chống hạn, thích sự ổn định, ngại thay đổi sáng tạo, con người thời cổ luôn có xu hướng hoà nhập vào cộng động, chỉ tìm thấy sự tồn tại đích thực của mình trong cộng đồng và ý thức rõ trách nhiệm của mình trong cộng đồng và

ý thức rõ trách nhiệm của mình đối với cộng đồng, thậm chí có thể sẵn sàng hy sinh cá nhân để phục vụ cho lợi ích chung của cộng đồng Đặc điểm nêu trên là cơ sở hình thành những cảm thức xã hội đặc thù của con người trung đại

3.1.1.1 Xã hội trong cảm thức của con người thời cổ là một xã hội ổn định, bất biến như chính cuộc sống canh tác ngàn đời của người nông dân, bởi lẽ những cách tân mới mẻ chưa được kiểm

chứng qua thực tế đôi khi phải trả bằng một giá rất đắt Tốt nhất

là học tập, sử dụng kinh nghiệm của người xưa, xem đó là mẫu mực Hệ quả của nhu cầu ổn định trong hoạt động nông nghiệp là nhu cầu về sự ổn định của thiết chế xã hội, của những quy định nghiêm ngặt mà mọi thành viên trong cộng đồng buộc phải tuân thủ

3.1.1.2 Sự ổn định của thiết chế xã hội phản ánh rõ qua việc

phân chia, quy định cụ thể, chặt chẽ về vị trí, quyền lợi của các tầng lớp, đẳng cấp tạo nên một trật tự bất di, bất dịch, cha truyền con nối, đòi hỏi mỗi thành viên trong cộng đồng phải tuyệt đối tuân thủ, trẻ phải kính trọng già, người ở đẳng cấp thấp phải phục tùng người ở đẳng cấp cao

3.1.1.3 Sự phục tùng tuyệt đối trật tự xã hội dẫn đến việc đặc biệt đề cao chữ “LỄ” trong cách ứng xử, quan hệ ở mọi môi

trường sống, từ gia đình, trường học, đến xã hội, quốc gia Điều này được Khổng Tử nhắc đến như một nguyên tắc, một tiêu

chuẩn hàng đầu để đánh giá nhân cách con người: Khắc kỷ phục

lễ vi nhân

3.1.1.4 Lễ trong mọi cách ứng xử, quan hệ được thể hiện cụ thể bằng một hệ thống vô cùng phong phú và phức tạp những quy ước, những ký hiệu mang tính chất tượng trưng, ước lệ, từ

những chi tiết nhỏ nhặt như cách ăn mặc, nói năng, giao tiếp, màu sắc trang phục, đến cái lớn lao như các biểu hiện quyền lực, nghi thức cúng tế, thiết triều, … với cộng đồng, ít có ý thức về cá tính, nói tiếng nói chung của cộng đồng, phục vụ mọi quy định của cộng đồng

3.1.2 Cơ sở văn hoá, văn học

Thứ nhất, tam giáo đồng nguyên (Nho, Phật, Lão) với tất cả

những gì ưu tú nhất của nó đã được người Việt Nam tiếp nhận Cùng với những sáng tạo và tiếp biến tư tưởng của Phật giáo, Nho giáo, Lão giáo đã trở thành một phần của bản sắc văn học

Đại Việt

Thứ hai, lực lượng sáng tác phần lớn là những người theo cửa Khổng, sân Trình, nhiều người là những nhà sư có công lớn với triều đình (TK X – XII), là vua, quan, những bậc công thần, những đấng anh hùng Có thể nó không quá rằng, họ cũng chính là thế

hệ của những nhà văn vừa là chiến tướng, vừa là thi sĩ Chính vì thế, hình tượng mà họ trực tiếp tạo ra gắn liền với công việc,

nhiệm vụ của cả dân tộc

Ngay cả khi “thưởng lãm”, khẩu khí của bậc đế vương cũng kịp dựng lên hình tượng con người của cộng đồng quốc gia:

Cảnh thanh u vật diệc thanh u,

Thập nhất tiên châu thử nhất châu

Bách bộ sinh ca, cầm bách thiệt,

Thiên hàng nô bộc, quất thiên đầu,

Nguyệt vô sự chiếu nhân vô sự

Thủy hữu thu hàm thiên hữu thu

Tứ hải dĩ thanh, trần dĩ tịnh,

Kim niên du thắng tích niên du

(Trần Thánh Tông – Hạnh Thiên Trường hành cung)

3.2 Những tiền đề xã hội ảnh hưởng đến việc xây dựng hình tượng con người cá trong văn học Việt Nam trung đại

3.2.1 Cơ sở lịch sử, xã hội, kinh tế, văn hoá

Năm 1497 (cuối TK XV), vị minh quân Lê Thánh Tông băng hà, nhà Lê bắt đầu bước vào thời kỳ khủng hoảng Bước vào TK XVI, những mâu thuẫn trong lòng chế độ phong kiến đã bộc lộ một cách dữ dội, dẫn đến sự bùng nổ phong trào nông dân khởi nghĩa

và những cuộc xung đột triền miên giữa các tập đoàn phong kiến nhà Lê Quốc gia phong kiến bước vào một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng và kéo dài

Ba mươi năm (1497 - 1527), có đến sáu hoàng đế nhà Lê thay nhau ở ngôi Không có ai để lại dấu ấn gì trên vũ đài chính trị, có chăng là một Lê Uy Mục nghiện rượu, hiếu sát, hoang dâm, thích

ra oai, người đương thời gọi đó là Vua Quỷ [Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỉ thực lục, kỉ nhà Lê, quyển 14, tờ 39-a], hay Lê Tương Dực chơi bời vô độ, xây dựng liên miên, dân nghèo mất cơ

nghiệp, trộm cướp nổi lên, nguy cơ bị diệt vong bắt đầu ở đây [Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỉ thực lục, kỉ nhà Lê, quyển 15, tờ 1-a], sự khủng hoảng trầm trọng trong cung đình và hiện tượng xung đột diễn ra gay gắt (nhiều cuộc khởi nghĩa của nông dân do

Lê Hy, Trịnh Hưng và Lê Minh Triệt lãnh đạo ở Nghệ An, năm 1512; khởi nghĩa của Trần Công Ninh ở Yên Lãng - Vĩnh Phúc, năm 1516, …) đã đẩy nhà Lê lao nhanh xuống vực thẳm của sự diệt vong

Năm 1527, Mạc Đăng Dung tiếm ngôi, lập nên nhà Mạc Nhưng rồi nhà Mạc cũng có những hạn chế nhất định trong công cuộc chấn hưng lại đất nước

Từ đây bắt đầu cuộc tranh giành Lê - Mạc (Đàng Trong và Đàng Ngoài) Sau khi lên ngôi, Mạc Đăng Dung không thu phục được lòng người, nhiều bậc nho sĩ tài năng hoặc bỏ đi ở ẩn, hoặc lẩn tránh tìm phò nhà Lê Năm 1533, Nguyễn Kim tôn Lê Ninh xưng

là Lê Chiêu Tông ở Thanh Hóa (Nam triều) Cuộc chiến tranh Lê - Mạc diễn ra [sử cũ còn gọi đây là cuộc chiến tranh Nam - Bắc triều] 60 năm (1533 - 1592), hai bên huy động mọi lực lượng

đánh nhau cả thảy 38 trận, kết quả cuối cùng Nam triều đè bẹp được Bắc triều Kể từ năm 1592, nhà Lê lại đóng đô tại kinh

thành Thăng Long (sử cũ gọi đây là triều đại Lê Trung Hưng)

Chiến tranh Lê - Mạc vừa dứt, lại bắt đầu cuộc chiến Trịnh -

Nguyễn Phò nhà Lê chưa đạt thành sở nguyện, năm 1545

Nguyễn Kim bị một hàng tướng của nhà Mạc đầu độc chết Con

rễ của Kim là Trịnh Kiểm thâu tóm quyền bính Con trai của

Nguyễn Kim là Nguyễn Hoàng nhanh trí tìm đường vào Nam mưu nghiệp dài lâu Cuộc đối đầu lâu dài và quyết liệt giữa họ Nguyễn

và nhà Trịnh thực sự bắt đầu từ năm 1627 Liên tiếp trong 45 năm trời (1627 - 1672) hai bên đánh nhau cả thảy 7 trận lớn nhỏ nhưng bất phân thắng bại Cuối cùng hai bên lấy sông Gianh làm giới tuyến

Nhà Nguyễn sau khi định đô ở Thuận Hóa, các chúa Nguyễn bằng nhiều cách thức khác nhau không ngừng mở rộng lãnh thổ xuống phương Nam Đến cuối TK XVII, đất Đàng Trong đã mở tới vùng Sài Gòn - Gia Định (nay là thành phố Hồ Chí Minh) Đất Thuận Hoá (Huế) trở thành kinh đô mới kể từ thời gian này

Sang TK XVIII, lịch sử, xã hội Việt Nam có những biến động lớn Dưới sự thống trị của triều đình phong kiến chuyên chế, cùng với

sự áp bức bóc lột của bọn quan lại, cường hào địa phương, đời sống của người nông dân ngày càng bần cùng khổ sở Mất mùa, thiên tai xảy ra liên tiếp trong những năm đầu TK XVI, làm cho đời sống của nông dân lại càng thêm điêu đứng Tình hình đó đã tất yếu dẫn tới sự bùng nổ hàng loạt các cuộc nông dân khởi

nghĩa nhằm lật đổ bộ máy thống trị chuyên chế Nguyễn Danh Phương (1741 - 1751) lập căn cứ ở Tam Đảo rồi làm chủ được một vùng đất rộng lớn ở Hà Tây, Vĩnh Phúc, Bắc Cạn, Phú Thọ,

…; Nguyễn Hữu Cầu (1741 - 1751) nối chí lớn của lãnh tụ

Nguyễn Cừ gây chấn động dữ dội khắp vùng đồng bằng Bắc Bộ Ngoài ra còn có các cuộc khởi nghĩa lớn khác của Hoàng Công Chất (1739 - 1769), Lê Duy Mật (1738 - 1770) Đỉnh cao là cuộc khởi nghĩa của ba anh em nhà Tây Sơn (1771 - 1802) Hơn một thế kỷ thanh gươm yên ngựa, anh em nhà Nguyễn Tây Sơn mà tiêu biểu là vị anh hùng áo vải Nguyễn Huệ đã ghi những dấu ấn đậm nét trong lịch sử dân tộc Năm 1785, Nguyễn Huệ chỉ huy đội chiến thuyền phá tan tành hơn 5 vạn quân Xiêm tại Rạch

Gầm - Xoài Mút Năm 1788, Nguyễn Huệ ra Bắc diệt Trịnh phò

Lê, cưới công chúa Ngọc Hân (con vua Lê Hiển Tông) Năm

1789, Nguyễn Huệ xưng hoàng đế rồi kéo quân ra Bắc phá tan tành 29 vạn quân Thanh xâm lược bằng trận Ngọc Hồi - Đống Đa lịch sử