BỆNH HỌC THỰC HÀNH - KIẾT LỴ ppt

C -Phân Loại 1/Theo Y Học Hiện Đại: Dựa vào thể Bệnh có thể chia làm 2 loại: a/ Cấp tính: Bệnh xảy ra nhanh, cấp thời, bao gồm các loại Lỵ Trực Khuẩn, Lỵ Amip của Y Học Hiện Đại hoặc các

BỆNH HỌC THỰC HÀNH - KIẾT LỴ

-Nguyễn Bá Tĩnh trong” Tuệ Tĩnh Toàn Tập” có nêu lên 25 Bệnh án

về lỵ và giới thiệu 51 phương thuốc chữa trị lỵ bằng cây thuốc Việt Nam

-Lê HưÕu Trác trong “Hải Thượng Y Tôn Tâm Lĩnh” đã dành hơn 9 trang sách trong phần “ Bách Bệnh Cơ Yếu” và “Y Trung Quan Kiện”để bàn

về lỵ

-Bệnh xảy ra nhiều vào mùa hè - thu

B Bệnh Danh

-Sách Nội Kinh Tố Vấn gọi chứng này là Trường Tích

-Sách Nan Kinh gọi là Đại Phích Tiết

-Sách Kim Quỹ Ngọc Hàm Kinh của Trương Trọng Cảnh gọi là Hạ

-Đời nhà Tống( năm 960) các sách thuốc ghi là Trệ Hạ

-Đến đời nhà Kim, Nguyên (năm 1211_1277) sách thuốc có nhắc đến một loại Lỵ lây lan thành dịch tên gọi là Thời Dịch Lỵ (theo “Đan Khê Tâm Pháp” của Chu Chấn Hanh (Đan Khê)

-Lê Hữu Trác trong “Hải Thượng Y Tôn tâm Lĩnh” nêu ra 11 loại lỵ khác nhau:

* Lãnh Lỵ * Cổn Lỵ

-Hiện nay người ta thường gọi là Lỵ hoặc Hội Chứng Lỵ

-Từ chuyên môn của Trung Quốc gọi là Lỵ Tật, Lỵ Tế Khuẩn

C -Phân Loại

1/Theo Y Học Hiện Đại:

Dựa vào thể Bệnh có thể chia làm 2 loại:

a/ Cấp tính: Bệnh xảy ra nhanh, cấp thời, bao gồm các loại Lỵ Trực Khuẩn, Lỵ Amip (của Y Học Hiện Đại) hoặc các thể thấp nhiệt, hàn thấp và dịch độc của y học cổ truyền

b/ Mạn tính: Do Bệnh Lỵ cấp tính điều trị không đúng cách hoặc không khỏi gây ra Tương đương thể Hưu Tức Lỵ của Y Học Cổ truyền

2/ Phân loại theo y học cổ truyền:

Theo y học cổ truyền, có nhiều cách để phân loại chứng Lỵ:

a/ Theo quá trình diễn biến của Bệnh:

- Sơ Lỵ: Lỵ mới bắt đầu, chớm nhiễm Bệnh

- Hưu Tức Lỵ: Lỵ lúc phát lúc khỏi

- Cửu Lỵ: Bệnh đã lâu ngày, kinh niên

b/ Theo nguyên nhân gây Bệnh:

· Do thấp nhiệt gọi là Thấp nhiệt lỵ

· Do hư hàn gọi là hư hàn lỵ

Thực tế lâm sàng hiện nay thường chỉ còn quy vào 5 loại sau (theo Trung Y Thượng Hải):

Thấp Nhiệt Lỵ Hư Hàn Lỵ

Cấm Khẩu Lỵ Dịch độc lỵ

Hưu tức lỵ

D-Nguyên Nhân

1/ Theo Y Học Hiện Đại:

Sách “ Sổ Tay Thầy Thuốc Thực Hành” phân làm 2 loại chính:

a/ Do Amip (Dysenteric Amibienne), một loại trùng do bác sĩ Loesh

và Kartulis tìm ra năm 1875

b/ Do trực khuẩn ngắn không di động, gam âm, gây ra Có thể do:

+ Shigella Amigua hoặc trực khuẩn Schmitz

+ Shigella Dysenteriae hoặc trực khuẩn Shiga

+ Shigella Paradysenteriae hoặc trực khuẩn Flexner

+ Shigella Sonnei hoặc trực khuẩn Sonne

+ Nhiệt nhiều gọi là Xích Lỵ

b/ Ăn uống không điều độ hoặc thức ăn không sạch, ăn nhiều thức ăn béo (cao lương mỹ vị) làm hại Tỳ Vị, Tỳ Vị hư không thắng nổi Thấp làm cho Thấp ủng trệ bên trong nung đốt tạng phủ, khí huyết ngưng trệ sinh ra máu và mũi

Người hay ăn các thức ăn sống, lạnh, hàn thấp tích trệ ở trong kèm theo ăn uống không cẩn thận, hàn thấp làm tổn thương (hại) Tỳ Vị, khí của Đại Trường bị trở ngại làm tổn hại đến doanh (dinh) huyết sinh ra chứng Hàn Thấp Lỵ

c/ Cảm thụ phải thời hành dịch khí, ủng trệ ở trường vị, hợp với khí huyết hóa ra mũi, máu, thành Bệnh Dịch Độc Lỵ

d/ Trình Chung Linh trong sách “Y Học Tâm Ngộ “ đời nhà Thanh (1644) nêu ra 3 nguyên nhân:

-Tích nhiệt

-Cảm phong hàn bế tắc

-Do ăn uống thức ăn sống, lạnh

Như vậy, nguyên nhân gây ra Bệnh Lỵ có thể gom thành 2 loại:

+ Ngoại nhân: Do ngoại tà Hàn, Thấp,Nhiệt, vá Dịch độc

+ Nội nhân:Do ăn uống làm tổn thương Tỳ Vị

Tuy chia nguyên nhân gây Bệnh ra làm 2 loại như trên nhưng 2 yếu tố này luôn ảnh hưởng đến nhau:

+ Có khi Bệnh ở trong nhân Bệnh ở ngoài mà dễ phát sinh (chính khí suy-tà khí thịnh)

+ Có khi Bệnh bên ngoài nhân có Bệnh ở trong mà phát sinh (tà khí thịnh-chính khí suy)

E-Cơ Chế Sinh Bệnh

1/ Theo y học hiện đại:

Sách “ Sổ Tay Thầy Thuốc Thực Hành” giải thích:

a) Do Amip: Lây do nuốt phải ký sinh vật Amip, nhất là thể đơn bào, lây trực tiếp do tay bẩn hoặc gián tiếp qua nước uống, thức ăn còn sống Amip xâm nhập vào cơ thể, cư trú ở thành ruột, phát triển và gây nên những

ổ loét ở ruột già và ruột non, kích thích niêm mạc ở ruột già và ruột non gây

ra đau quặn, mót rặn, tiết ra nhiều niêm dịch (chất nhầy, mũi) hoặc làm rách các mao mạch, tĩnh mạch ở ruột gây ra có máu

b) Do trực trùng Shigella, Shamonella lây theo đường tiêu hóa do ăn uống phải các thức ăn bị nhiễm độc, thường xảy ra vào mùa hè Tại Việt Nam, theo báo cáo của Viện Vệ Sinh Phòng Dịch, lỵ thường xảy ra thành dịch vào các tháng 8-9 trở đi Khi trực khuẩn xâm nhập vào thành ruột, các

vi khuẩn bám vào đó (nơi có môi trường thuận lợi cho chúng phát triển) và Đại Tràng (ruột già) bị kích thích sinh ra co thắt thành ruột già, gây ra đau bụng quặn, viêm và đau thắt làm cho phải đi ỉa nhiều lần, đi ra chất nhầy (mũi), xung huyết hoặc xuất huyết, làm cho phân có máu hoặc máu tươi và nếu trực tràng bị loét thì cơ trơn hậu môn bị co bóp gây ra mót rặn

2/ Theo Y Học Cổ Truyền

Sách “ Trung Y Học Nội Khoa Giảng Nghĩa” giải thích:

Thấp, Hàn, Nhiệt từ bên ngoài xâm nhập vào hoặc Tỳ Vị bị hư yếu, làm cho các tà khí đó xâm phạm vào Trường Vị làm cho lạc mạch ở ruột bị tổn thương, khí huyết cùng với tà độc hợp lại hóa thành máu, mũi (chất nhầy)

F -Triệu Chứng

Mạnh Bái Lâm ở Viện Nghiên Cứu Trung Y Tĩnh Vũ Hán (Trung Quốc), qua quan sát 22 người Bệnh, đã nhận định là Bệnh lỵ có các triệu chứng sau:

+ Hư chứng: Mạch Huyền Hoãn

+ Bán biểu bán lý: miệng đắng, mạch Huyền

1/ Thấp nhiệt lỵ: Bụng đau quặn, tiêu ra máu lẫn nhầy mũi, mót rặn liên tục, hậu môn nóng rát, nước tiểu vàng, lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng dầy, mạch Hoạt Sác thường gặp ở Lỵ Amip Phân có máu và mũi vì vậy gọi là Xích Bạch Lỵ Thấp Nhiệt tích trệ trong ruột, khí huyết bị trở ngại, làm cho chức năng truyền đạo thất thường gây ra đau bụng quặn, mót rặn Thấp nhiệt hun đốt làm khí huyết bị tổn thương, biến thành chất dính nhờn, làm cho phân có lẫn máu và chất nhờn Hậu môn nóng rát, tiểu ngắn và đỏ là biểu hiện của Thấp Nhiệt dồn xuống gây ra Rêu lưỡi nhờn là Thấp, màu vàng là Nhiệt, mạch Hoạt là Thực chứng, mạch Sác là Nhiệt

2/ Lỵ Thể Hàn Thấp: Ỉa phân mũi nhiều hơn máu, hoặc toàn ra mũi, thỉnh thoảng bụng đau, mót rặn, sợ lạnh, mệt mỏi, không muốn ăn uống, mạch hoãn (NKHT.Đô) hoặc Nhu Hoãn (NKHT Hải) Thường gặp ở Lỵ Amip bán cấp, gọi là Bạch Lỵ Do hàn thấp trệ ở bên trong, làm cho khí cơ

bị trở ngại gây ra mót rặn, bụng đau Hàn Thấp làm tổn hại phần khí, ví vậy phân có chất trắng, nhầy nhiều hơn máu (đỏ) Sợ lạnh, mệt mỏi là do dương khí ở Tỳ Vị bị Hàn thấp làm tổn thương

3/ Lỵ do dịch độc: Bệnh phát nhanh, sốt cao, khát, đầu đau, bụng đau

dữ dội, mót rặn nhiều, ỉa ra máu tươi hoặc giống máu cá, nhiều táo, lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng khô, mạch sác (NKHT Đô) hoặc Hoạt sác (NKHT Hải)

Thường gặp ở Lỵ Trực Khuẩn, thường xuất hiện thành dịch và gây ra triệu chứng nhiễm độc toàn thân Dịch độc rất mạnh cho nên phát Bệnh mau Dịch độc nung đốt trường vị, khí huyết gây ra máu mủ tím tươi Nhiệt thịnh bên trong nên gây ra sốt cao Nhiệt tà mạnh làm tổn thương trên dịch gây ra khát Đầu đau là do nhiệt khí bốc lên trên, phiền táo là do nhiệt tà hun đốt doanh huyết Bụng đau quặn và mót rặn nhiều là vì dịch độc mạnh, chất lưỡi

đỏ sẫm, mạch Sác đều là nhiệt độc ở trong gây ra

4/Hưu Tức Lỵ: Bệnh lúc phát lúc khỏi, lâu ngày không dứt, mệt mỏi,

sợ lạnh, muốn nằm Khi đ ỉa bụng đau quặn, đại tiện ra máu mũi dẻo, dính, chất lưỡi nhạt, rêu lưỡi nhờn, mạch Tế (NKHT Hải), mạch Hoạt vô lực (NKHT Đô)

Vì chính khí hư, tà khí trệ lâu ngày làm cho đại tiểu tiện thất thường, hàn nhiệt lẫn lộn, Bệnh kéo dài lâu ngày khó khỏi, khỏi rồi lại phát Tỳ dương hư yếu, Thận khí suy yếu, mệt mỏi, sợ lạnh, thích nằm, khi đi ỉa bụng đua quặn, phân dẻo dính máu mũi lẫn lộn là do tà khí còn trệ ở trường vị, khí huyết hư yếu gây ra Mạch Tế hoặc Hoạt không lực là biểu hiện chính khí suy

5/Cấm khẩu Lỵ: không ăn uống được, đi lỵ, muốn ói, ói mửa nặng thì gầy ốm đi, tinh thần mê mệt, rêu lưỡi vàng nhạt, mạch nhu sác

Thử Thấp nhiệt độc ẩn náu trong ruột, cơng lên Vị, Vị mất điều hịa, khơng cĩ sức vận hĩa vì vậy khơng ăn được Vị khí nghịch lên gây ra muốn

ĩi, ĩi mửa, da thịt gầy sút, tinh thần mỏi mệt là dấu hiệu của Vị khí bị tổn thương nặng Rêu lưỡi vàng nhờn, mạch nhu sác đều là do nhiệt độc hun đốt gây ra

G-Biến Chứng

1/ Theo Y Học Hiện Đại

Theo sách “ Hướng Dẫn Thầy Thuốc Thực Hành”:

a) Lỵ Amip: Lỵ Amip khơng chữa tốt cĩ thể di Bệnh qua đường tĩnh mạch hoặc bạch huyết hoặc lan truyền sang bên cạnh gây ra:

-Viêm Gan: thường gặp dưới thể áp xe Gan

-Aùp xe phổi: cĩ thể do áp xe gan tràn vào phổi hoặc do Bệnh di sang

b) Lỵ trực khuẩn khơng điều trị đúng và tốt cĩ thể gây ra 1 số biến chứng như:

- Chảy máu ruột, thủng ruột

-Thấp khớp do Lỵ (xuất hiện trong thời kỳ toàn phát hoặc đang phục hồi sức)

-Liệt nhưng khỏi mà không để lại di chứng (hiếm gặp)

-Vào mắt: Hội chứng Reiter (viêm màng tiếp hợp, ống tiết niệu và khớp), viêm mống mắt

2/ Theo y học cổ truyền

Sách Trung Y Học Nội Khoa Giảng Nghĩa nêu ra một số biến chứng theo quan điểm là: trường vị có liên quan đến các tạng phủ khác theo thuyết Tạng Tượng của y học cổ truyền:

a) Dịch độc và thấp nhiệt công lên trên Vị làm cho ăn uống không được gây ra chứng cấm khẩu Lỵ

b) Bệnh Lỵ lâu ngày kéo dài làm cho Tỳ khí suy yếu thành ra Cửu Lỵ

c) Ly lâu ngày không khỏi, tái đi tái lại nhiều lần, không chỉ tổn thương Tỳ Vị mà còn ảnh hưởng đến Thận nữa

II- Điều Trị

Theo Lê Hữu Trác, trong “Bách Bệnh Cơ Yếu” sách “Hải Thượng Y Tôn Tâm Lĩnh” thì cách chữa Lỵ:

-Mới phát thì nên tẩy trừ, Bệnh lâu ngày thì nên ôn bổ, cần nhất là phải chú trọng đến vị khí

-Sinh ra Lỵ phần nhiều là gốc ở Tỳ, Thận bổ trung khí để giúp cho

Tỳ Vị, giúp thêm Mệnh Môn để phục hồi chân âm thì nguyên khí vượng mà vận hóa khỏe được, âm dương hòa mà bế tàng vững thì làm gì còn chứng hỏa xông lên để uất ở trường vị nữa

-Dùng phép “thông nhân thông dụng”, tức là phép Hạ Nhưng phép Hãn (làm cho ra mồ hôi), phép thổ (làm cho ói ra) cũng gọi là thông vì

2/ Bổ Can đởm: hành huyết, lương huyết, để làm cho hết máu mũi Các vị thuốc thường dùng: Bạch thược, Đương Quy, Đan Bì, Huyền sâm, Xuyên Khung, Xích Thược, Liên Tiền Thảo

3/ Tư âm ( Tăng tân dịch): trong trường hợp nóng nhiều, mất nước do lượng thải ra nhiều lần Thuốc thường dùng: Mạch môn, Sinh Địa, Thạch Lộc

4/ Tăng thêm sức ấm: Nếu cơ thể suy yếu do ỉa nhiều lần, mất nước, mất tân dịch (và các chất điện giải), tay chân lạnh Thuốc thường dùng: Can Khương, Phụ tử, Ngạnh Mễ, Trần Mễ

5/ Bổ Thận: Nếu cơ thể suy kiệt mà thuốc bổ thường và bổ Tỳ không giải quyết được, thường dùng Thục Địa, Câu Kỷ Tử, Phá Cố Chỉ, Đỗ Trọng

6/ Thu sáp và cố thoát: Nếu đi ỉa nhiều lần quá Thuốc thường dùng: Kha Tử, Xích Thạnh Chi, Nhục Đậu Khấu, Anh Túc Xác

Lâm Sàng Điều Trị

1) Thấp Nhiệt Lỵ:

+ NKHT Hải: Thanh nhiệt, hóa thấp, giải độc, điều khí, hành huyết Dùng bài Thược Dược Thang Gia giảm: Bạch thược, Đương Quy, Kim

Ngân Hoa, Binh lang, Hoàng Cầm, Mộc hương, Đại Hoàng, Hoàng Liên, Cam Thảo Sắc uống

(Đây là bài Thược Dược Thang gia giảm ở sách “Tố Vấn Bệnh Cơ Khí Nghi Bảo Mệnh Tập” của Lưu Hà Gian, bỏ Nhục Quế thêm Kim Ngân Hoa Trong bài Bạch thược, Cam thảo và Đương quy để hành huyết, hòa doanh, ảnh hưởng đến việc bài tiết máu mũi (chất nhầy) vì huyết hành thì máu mũi sẽ giảm; Binh lang và Kim Ngân Hoa để thanh nhiệt giải độc; Cam thảo có tác dụng điều hòa các vị thuốc và giảm đau)

-NKHT.Đô: Thanh nhiệt, trừ thấp, điều khí, hành huyết

Dùng bài Cầm Thược Thang gia giảm (Ôn Bệnh Điều Biện): Bạch thược 12g, Hoàng liên 6g, Mộc hương 4g, Hoàng Cầm 8g, Hậu Phác 8g, Trần bì 6g Sắc uống ấm

-Sách TBTYKN Phương giới thiệu 2 bài: Chỉ Lỵ Tán và Vương Thái

Sư Trị Lỵ Kỳ Phương

+ Chỉ Lỵ Tán (Y Học Tâm Ngộ): Cát Căn (Sao) 640g, Tùng La Trà (chè lâu năm) 640g, Khổ Sâm 640g, Xích Thược (sao rượu) 480g, Trần bì 640g, Mạch Nha (sao) 480g, Sơn Tra 480g Tán bột Ngày uống 12-16g

Cát căn để cổ vũ vị khí, Khổ Sâm, trà lâu năm để thanh trừ thấp nhiệt; Mạch Nha, Sơn Tra để tiêu trừ thực tích; Xích thược, Trần bì để hành huyết

+ Vương Thái Sư Chỉ Lỵ Kỳ Phương: Hoàng liên 8g, Đào nhân 6g, Mộc hương 3,2g, Hoàng Cầm 8g, Chỉ xác 12g, Sơn tra nhục 12g, Bạch thược 8g, Thanh bì 6g, Địa du 12, Đương quy 6g, Tân lang 6g, Cam thảo 4g, Hồng hoa 2g, Hậu phác 6g Sắc uống

(Đây là bài Liên Mai Thang trong sách” Ôn Bệnh Điều Biện” thêm Sa sâm, Thạch Hộc, Mộc Qua và Tây Dương Sâm)

+ Thược Dược Thang gia giảm: Đương quy 50g,Chỉ xác 16g, Tửu quân 10g, Binh lang 16g, Lai phục tử 10g, Nhục quế 6g, Bạch thược 50g, Cam thảo 6g Sắc uống

+ Phức Phương Nha Đảm Tử Hoàn: Nha đảm tử (bỏ vỏ) 60g, Quán chúng 20g, Ngân hoa (than) 20g, Sáp vàng 80g Thuốc tán thành bột, nấu sáp cho chảy ra, trộn thuốc bột làm hoàn Ngày uống 8-12g

-Sách Y Học Cổ Truyền Dân Tộc (VN) dùng:

+ Thược Dược Thang bỏ Quế Chi Gia Giảm: Hoàng cầm 12g, Bạch thược 8g, Binh lang 6g, Hoàng liên 12g, Đương quy 8g, Cam thảo 6g, Kim ngân hoa 20g, Mộc hương 6g, Đại hoàng 4g

Sắc uống

+ Khổ Luyện Đại Hoàng Viên: Khổ luyện tử 20g, Hạt dưa hấu 20g, Hạt cam 2g, Hoàng liên gai 20g, Bồ kết 20g, Đại hoàng 20g Tán bột, ngày uống 20g

2/ Lỵ Do Hàn Thấp

-Sách NKHT Hải: Ôn trung, táo thấp, giải độc Dùng bài Ôn Tỳ Thang Gia Giảm: Can Khương, Đại hoàng, Thần khúc, Phụ tử, Mộc hương, Sơn tra, Cam thảo, Chỉ thực

(Đây là bài Ôn Tỳ Thang của sách Thiên Kim Phương, bỏ Nhân sâm

và Quế tâm, thêm Mộc hương, Chỉ thực, Thần khúc và Sơn tra Trong bài Can khương, Phụ tử để ôn trung trừ hàn, Cam thảo, Đại hoàng để điều hòa, giải độc, Mộc hương để hành khí, Chỉ Thực, Thần Khúc, Sơn Tra để tiêu tích, chữa lỵ)

-Sách NKHT Hải: Ôn dương, vận Tỳ, tán hàn, hóa thấp

Dùng bài Bán Linh Thang Gia Giảm (Ôn Bệnh Điều Biện): Bán hạ 20g, Xuyên liên 4g, Thông thảo 32g, Phục linh 2g, Hậu phác 12g Sắc uống

-Sách ‘Thiên Gia Diệu Phương’: Tiêu tích trệ, tán hàn tà

Dùng bài Ngũ Tiêu Ẩm gia giảm: Tiêu tra 20g, Xuyên phác 20g, Nguyên hồ 12g, Mạch nha 12g, Đại bạch 8g, Mộc hương 4g, Kiến khúc 12g, Bào khương 6g, Nhị sửu đều 20g Sắc uống

(Tiêu Tra, Kiến Khúc, Mạch Nha, Đại Bạch để tiêu tích, trừ hư; Xuyên Phác, Mộc hương, Nguyên Hồ để hành khí, giảm đau, Bào khương

để ôn hạ nguyên, tán hàn; Nhị Sửu để xổ nhẹ, tuy xổ mà không làm hại chính khí, đẩy tà khí ra theo phân)

-Sách ‘Tân Biên Trung Y Học Khái Yếu’ dùng bài Bất Hoán Kim Chính Tán (Thái Bình Huệ Dân Hòa Tễ Cục Phương).: Hậu phác 6g, Hoắc hương 8g, Bán hạ (chế) 8g, Trần bì 6g, Nhục Quế 4g, Táo 4 trái, Mộc hương 6g, Thương truật 12g, Gừng 4g, Sa nhân 6g Sắc uống

3/ Dịch Độc Lỵ

-NKHT Hải: thanh nhiệt, lương huyết, giải độc Dùng bài Bạch đầu ông Thang Gia Vị: