giáo án ôn tập Địa 12

a Biểu đồ cột: - Có thể biểu hiện tình hình phát triển hay so sánh mối tương quan về độ lớn của một hay nhiều đối tượng địa lí ở vào một hay nhiều thời điểm mốc thời gian.. - Biểu đồ cộ

Biểu đồ là một hình vẽ cho phép mô tả một cách dễ dàng:

- Động thái phát triển của một hiện tượng (quá trình phát triển công nghiệp qua các năm )

- Mối tương quan về độ lớn giữa các đối tượng (như so sánh sản lượng lương thực giữa các vùng.

- Cơ cấu thành phần của một tổng thể (như cơ cấu ngành của nền kinh tế )

II) Các dạng biểu đồ

* Biểu đồ hình cột (hoặc thanh ngang).

* Biểu đồ hình tròn, biểu đồ hình vuông, tam giác đều.

* Biểu đồ đồ thị (hoặc đường biểu diễn).

* Biểu đồ kết hợp (giữa biểu đồ hình cột và đồ thị).

* Biểu đồ miền.

* Biểu đồ cột chồng.

III) Yêu cầu khi vẽ biểu đồ

- Khoa học (chính xác)

- Trực quan (rõ ràng, dễ đọc).

- Thẩm mĩ (đẹp).

IV) Các bước tiến hành khi vẽ biểu đồ

* B1: Nhận dạng và vẽ đúng dạng biểu đồ.

* B2: Xử lý số liệu (nếu có).

* B3: Vẽ biểu đồ.

* B4: Viết tên biểu đồ (viết chữ in hoa có dấu, có ghi thời gian cụ thể).

* B5: Viết chú giải (nếu có từ 2 đối tượng địa lí trở lên).

=> Chú ý: Các ký hiệu chú giải thường được biểu thị bằng cách:

- Gạch nền (gạch dọc, gạch ngang, gạch chéo, ô vuông, tam giác )

- Dùng các ký hiệu toán học (dấu cộng, dấu trừ, dấu nhân, dấu chấm )

- Khi chọn ký hiệu cho bản đồ cần chú ý làm sao để biểu đồ dễ đọc, vừa đẹp, tuyệt đối không được sử dụng viết màu và viết chì để tô lên biểu đồ.

* B6: Nhận xét biểu đồ đã vẽ (theo yêu cầu của đề):

- Cần xem xét thông tin mà đề bài cho.

- Ý nào lớn, thấy trước thì trình bày trước, các ý nhỏ cần phải tư duy thì trình bày sau.

- Lưu ý là các ý nhận xét cần được cung cấp dữ liệu (dựa vào bảng số liệu) để chứng minh (Tăng hay giảm, cao hay thấp ?)

- Những hiện tượng địa lí có sự thay đổi hoặc biến động lớn thì cần được lý giải nguyên nhân.

V) Phương pháp nhận dạng và vẽ đối với từng dạng biểu đồ

1) Dạng biểu đồ thể hiện sự phát triển

- Đây là dạng biểu đồ có thể sử dụng để biểu hiện động thái phát triển (sự biến đổi về qui mô) hay so sánh mối tương quan về độ lớn giữa các đối tượng địa lí kinh tế – xã hội

- Các yêu cầu mà đề bài cho thường có chữ:

+ “Biểu hiện tình hình phát triển ”

+ “Biểu hiện tốc độ tăng trưởng ”

+ “So sánh mối tương quan về độ lớn ”

- Để thực hiện được các yêu cầu trên có thể linh hoạt sử dụng một trong hai dạng biểu đồ sau: + Biểu đồ hình cột.

+ Biểu đồ đường biểu diễn (đồ thị).

a) Biểu đồ cột:

- Có thể biểu hiện tình hình phát triển hay so sánh mối tương quan về độ lớn của một hay nhiều đối tượng địa lí ở vào một hay nhiều thời điểm (mốc thời gian).

- Biểu đồ cột có các dạng sau:

+ Biểu đồ cột đơn: Biểu hiện tình hình phát triển của 1 hiện tượng địa lí nào đó qua các năm (ví dụ dân số) Mỗi một mốc thời gian sẽ tương ứng với 1 cột.

+ Biểu đồ cột gộp nhóm: Biểu hiện tình hình phát triển trong mối tương quan so sánh về độ lớn giữa các đối tượng địa lí với nhau (ví dụ so sánh diện tích trồng cây công nghiệp lâu năm và cây công nghiệp hàng năm qua các năm) Mỗi một mức thời gian sẽ tương ứng với 2 cột trở lên.

+ Biểu đồ thanh ngang: Là 1 dạng bản đồ hình cột khi trục đứng (trục tung) và nằm (trục hoành) đổi chỗ cho nhau.

Ví dụ: Biểu đồ tháp dân số: Từng cặp thanh ngang (Nam, nữ) được vẽ đối nhau qua trục đứng (trục thể hiện cơ cấu tuổi).

* Biểu đồ cột đơn:

Vẽ biểu đồ biểu hiện sự phát triển dân số nước ta trong các năm từ 1921 –> 1999 theo bảng số liệu sau:

(Đơn vị: Triệu người)

* Biểu đồ cột gộp nhóm:

Vẽ biểu đồ biểu hiện sự phát triển diện tích gieo trồng cây công nghiệp ở nước ta qua các năm từ 1975 –> 1998 theo bảng số liệu sau:

b) Biểu đồ đường biểu diễn: (Đồ thị)

- Biểu đồ này dùng để thể hiện “Tiến trình phát triển”, “Tốc độ tăng trưởng” hay “sự biến thiên” của các đối tượng địa lí qua các mốc thời gian.

- Biểu đồ đường biểu diễn có các dạng sau:

+ Biểu đồ chỉ có 1 đường biểu diễn: Thể hiện tiến trình phát triển của 1 đối tượng địa lí qua nhiều mốc thời gian (ví dụ: Biểu hiện tốc độ tăng trưởng của sản lượng lúa ở nước ta qua các năm).

+ Biểu đồ có nhiều đường biểu diễn đồng qui: Biểu hiện tiến trình phát triển của nhiều đối tượng địa lí qua các mốc thời gian (Ví dụ: Biểu hiện sự gia tăng dân số, gia tăng sản lượng lúa và gia tăng sản lượng lúa bình quân đầu người qua các năm).

- Chú ý khi vẽ biểu đồ đường biểu diễn:

+ Phải chú ý đến khoảng cách năm (mốc thời gian) trên trục hoành để đường biểu diễn phản ánh đúng tình hình phát triển.

+ Cần chọn năm đầu tiên biểu diễn trùng với trục tọa độ và đường biểu diễn bắt đầu từ trục tung tương ứng với giá trị ở bảng số liệu.

+ Nếu vẽ 2 hay nhiều đường biểu diễn có chung 1 đơn vị thì phải có ký hiệu riêng để phân biệt (đường đậm, đường nhạt, đường bị đứt nét ) và có bảng chú giải kèm theo.

+ Nếu vẽ 2 đường biểu diễn có đơn vị khác nhau Ví dụ: 1 đường biểu diễn số dân, 1 đường biểu diễn sản lượng lúa, thì vẽ 2 trucï ở 2 bên biểu đồ, mỗi trục thể hiện 1 đơn vị.

+ Nếu phải vẽ nhiều đường biểu diễn mà số liệu đã cho lại thuộc nhiều đơn vị khác nhau thì phải tính toán để chuyển từ số liệu tuyệt đối (nghìn tấn, triệu người ) sang số liệu tương đối (%) Thông thường khi tính toán người ta lấy số liệu, năm đầu tiên làm gốc bằng 100%, số liệu của các năm tiếp theo là tỉ lệ % so với năm đầu tiên Sau khi đã xử lý ta vẽ các đường biểu diễn.

_-Ví dụ

* Dạng biểu đồ có 2 đường biểu diễn có đơn vị khác nhau:

Đề: Vẽ biểu đồ biểu hiện sự phát triển dân số và sản lượng lúa ở nước ta qua các năm theo bảng số liệu sau:

* Dạng biểu đồ có nhiều đường biểu diễn các đơn vị khác nhau:

Đề: Hãy vẽ biểu đồ biểu hiện sự phát triển về diện tích, năng suất và sản lượng lúa cả năm

ở nước ta thời kỳ 1975 ->1997 theo bảng số liệu sau:

Năm

Xử lý số liệu: (Lấy năm 1975 làm gốc = 100%)

(Đơn vị: %) Năm

Sản lượng 100 113,2 154,0 186,8 268,7

Ngày 07/09/09

Tuần 06

Tiết CT: 3, 4

KỸ NĂNG THỰC HÀNH

(BIỂU ĐỒ) tiếp theo

2) Dạng biểu đồ kết hợp: (Giữa biểu đồ cột và đường biểu diễn)

- Đây là dạng biểu đồ biểu hiện sự phát triển của các đối tượng địa lí qua các thời điểm (mốc thời gian) khác nhau nhưng chúng có mối quan hệ nhất định với nhau (Ví dụ: Biểu hiện sự phát triển của diện tích và sản lượng).

- Chú ý khi vẽ dạng biểu đồ kết hợp.

+ Các đối tượng địa lí thường có đơn vị khác nhau (ví dụ: nghìn ha, triệu tấn ) do vậy khi vẽ biểu đồ ta dùng 2 trục đứng để thể hiện các đơn vị.

+ Các đối tượng địa lí được thể hiện trong biểu đồ kết hợp thường có mối quan hệ nhất định với nhau Vì vậy khi chọn tỷ lệ cho mỗi đối tượng cần chú ý làm sao cho biểu đồ cột và đường biểu diễn không tách rời xa nhau thành 2 khối riêng biệt.

3) Dạng biểu đồ cơ cấu

- Các thông tin mà đề yêu cầu thường có chữ: “Biểu hiện cơ cấu” ;“Biểu hiện sự thay đổi cơ cấu”; “Biểu hiện tỉ lệ”

=> Ta có thể hiểu là: Các đối tượng địa lí gồm nhiều thành phần nhỏ (tối thiểu là 2 thành phần trở lên) hợp thành một tổng thể với đơn vị đúng bằng 100% Đôi khi nếu đề cho là số liệu tuyệt đối (triệu tấn, tỉ đô la, nghìn người ) thì ta phải xử lý số liệu từng thành phần để có được một tổng thể đúng bằng 100%.

- Thuật tính (đổi số liệu từ tuyệt đối sang tương đối).

Số liệu cần tính tỉ lệ x 100

Tổng số

* Lưu ý: Để bảo đảm đúng tỉ lệ của tổng số là 100% ta sẽ lấy: 100 – tỉ lệ đã tính ra.

- Dạng biểu đồ cơ cấu rất đa dạng: Dạng tròn, dạng vuông, tam giác đều, dạng cột chồng, dạng miền

a) Dạng biểu đồ tròn

- Được dùng để thể hiện cơ cấu các thành phần trong 1 tổng thể (đơn vị đúng bằng 100%) nhưng từ 2 thời điểm (mốc thời gian) trở xuống Nếu có từ 3 thời điểm khác nhau trở lên thì việc vẽ biểu đồ tròn sẽ lâu, vừa chiếm nhiều chỗ (giấy) và đôi khi còn khó thấy được sự thay đổi của các đối tượng địa lí bằng trực quan.

- Các bước tiến hành khi vẽ biểu đồ tròn:

 Bước 1: Xử lí số liệu: Nếu số liệu của đề cho là số liệu tuyệt đối (Tỉ đồng, triệu người,

triệu tấn ) thì phải đổi ra số liệu tương đối (%) dựa vào công thức (đã cho).

Ví dụ: Vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu tổng sản phẩm trong nước phân theo khu vực kinh tế

trong các năm 1990 và 1997 theo số liệu sau:

(Đơn vị: Tỉ đồng)

Năm Nông – lâm – ngư nghiệp Công nghiệp và xây dựng Dịch vụ

-Xử lý số liệu đã cho:

Năm 1990 tổng sản phẩm trong nước là:

=> Chú ý: Khi tính toán ta chỉ lấy 3 chữ số và làm tròn đến hàng chục của số thập phân

nhưng tổng tỉ lệ của các thành phần phải bằng 100%.

Năm Tổng số Nông lâm – Ngư nghiệp Công nghiệp, xây dựng Dịch vụ

 Bước 2: Xác định bán kính đường tròn

Ta có: 295.696 = 7 (lần)

41.955 Gọi S, R lần lượt là diện tích và bán kính của đường tròn, ta có:

R2

1997= 7 12 = 7

=> R1997 = = 2,6 cm

 Bước 3: Từ tỉ lệ đã có ta đổi ra độ trung hình tròn: (Thí sinh có thể ghi hoặc không ghi vào

bài làm) nhưng nên ghi:

100% <=> 360o =>1% <=>3,6o

 Bước 4: Vẽ biểu đồ

 Bước 5: Viết tên biểu đồ và chú giải.

 Bước 6: Nhận xét

- Tổng giá trị sản phẩm của 3 khu vực kinh tế đều tăng.

- Cơ cấu tổng sản phẩm trong nước giữa năm 1997 so với năm 1990 có sự chuyển dịch theo hướng tích cực (công nghiệp hóa, hiện đại hóa).

+ Tỉ trọng khu vực I giảm 12,5%.

+ Tỉ trọng khu vực II tăng 8,5% (xu hướng công nghiệp hóa).

+ Tỉ trọng khu vực III tăng 4% (xu hướng hiện đại hóa).

- Trong năm 1990: Tỉ trọng khu vực I và II gần tương đương nhau, tỉ trọng khu vực II nhỏ nhất Đến năm 1997 tỉ trọng khu vực II và III vượt xa khu vực I (khu vực I giảm nhanh).

Ngày 14/09/09

Tuần 07

Tiết CT: 5, 6

KỸ NĂNG THỰC HÀNH

(BIỂU ĐỒ) tiếp theo

b) Dạng biểu đồ cột chồng:

Các yêu cầu mà đề bài cho thường có chữ: “Vẽ biểu đồ cột thể hiện sự thay đổi cơ cấu”.

- Dạng biểu đồ cột chồng có thể coi như dạng biểu đồ Miền nhưng bị đứt quãng vì mỗi mốc thời gian là 1 cột Tuy nhiên, muốn thể hiện một hiện tượng địa lí có tính chất liên tục, tính quan hệ chặt chẽ và có từ 3 mốc thời gian trở lên thì ta nên vẽ biểu đồ Miền.

- Có thể vẽ dạng biểu đồ cột chồng thay cho biểu đồ dạng tròn nếu có từ 2 mốc thời gian trở xuống và 3 đối tượng địa lí trở lên.

- Dạng biểu đồ cột chồng có 2 dạng:

* Dạng biểu đồ cột chồng vẽ theo số liệu tuyệt đối: (triệu người, triệu tấn, tỉ đôla )

Thì độ cao của các cột có thể không bằng nhau (phụ thuộc vào độ lớn của số liệu).

Ví dụ: Cho bảng số liệu về thực trạng việc làm ở nươc ta năm 1998.

(Đơn vị: Nghìn người)

Lực lượng lao động Cả nước Chia ra

Nông thôn Thành thị

a) Vẽ biểu đồ thích hợp thể hiện mối quan hệ giữa lực lượng lao động và số lao động cần giải quyết việc làm trong cả nước, ở nông thôn và thành thị nước ta năm 1998.

b) Rút ra nhận xét:

BL

a)Vẽ biểu đồ

b) Nhận xét: Năm 1998 cả nước có 37.407,2 triệu lao động; trong đó:

- Lao động thiếu việc làm chiếm 25,2% tổng số lao động.

- Lao động thất nghiệp: 2,3%

=> Đây là tỉ lệ khá cao so với các nước trong khu vực.

- Khu vực nông thôn có tỉ lệ thiếu việc làm cao hơn thành thị (27,6% so với 15,7%).

- Khu vực thành thị có tỉ lệ thất nghiệp cao hơn nông thôn (4,5% so với 1,7%),

=> Việc làm là vấn đề gay gắt ở nước ta hiện nay.

*Dạng biểu đồ cột chồng vẽ theo số liệu tương đối: (Đề đã có tỉ lệ % hay phải xử lí số liệu ra

%): Độ cao của cột phải bằng nhau vì mỗi cột sẽ tương ứng với 100%.

Khối lượng vận tải hành hóa (triệu tấn) 5,1 65,1 24,1 10,3

a) Vẽ biểu đồ cột thể hiện cơ cấu vận tải hàng hóa và hành khách năm 1997?

b) Nhận xét và giải thích tình hình vận tải hàng hóa và hành khách ở nước ta?

Bải giải

a) Vẽ biểu đồ:

Xử lý số liệu đã cho: (Đơn vị: %)

Loại hình Đường sắt Đường bộ Đường sông Đường biển

BIỂU ĐỒ, CƠ CẤU KHỐI LƯỢNG VẬN TẢI HÀNH HÓA VÀ VẬN TẢI

HÀNH KHÁCH PHÂN THEO CÁC LOẠI HÌNH VẬN TẢI NĂM 1997

b) Nhận xét:

- Trong các loại hình vận tải trên đường bộ có vai trò quan trọng nhất, chiếm đại bộ phận khối lượng vận tải hành khách (80%) và khối lượng vận tải hàng hóa (62,2%) sau đó là đường sông (18,7% và 23%) Vận tải đường sắt và đường biển có vai trò còn khiêm tốn.

- Nguyên nhân (phân tích ưu điểm của GTVT đường bộ học ở lớp 10).

c) Dạng biểu đồ Miền:

- Thể hiện cơ cấu thành phần của 1 tổng thể nhưng ở nhiều thời điểm khác nhau (từ 3 mốc thời gian trở lên).

- Có 2 dạng biểu đồ Miền:

* Dạng biểu đồ Miền vẽ theo số liệu tuyệt đối: (Nghìn tấn, tỉ đô la ): Đối với dạng biểu đồ này thì

đường trên cùng của biểu đồ không phải là đường thẳng nằm ngang thể hiện tỉ lệ 100% mà là 1 đường biểu diễn cuối cùng của 1 thành phần nào đó trong 1 tổng thể.

Chú ý: Khi làm bài thi ta không nên vẽ dạng biểu đồ này vẽ sẽ không đạt được điểm tuyệt đối.

* Dạng biểu đồ Miền vẽ theo số liệu tương đối: (Đề bài cho tỉ lệ % hoặc ta phải xử lí số liệu).

- Toàn bộ biểu đồ là 1 hình chữ nhật hoặc hình vuông trong đó được chia thành các Miền tương ứng với các thành phần trong 1 tổng thể.

- Cạnh đứng (trục tung) thể hiện tỉ lệ đúng bằng 100%, cạnh nằm ngang (trục hoành) thể hiện khoảng cách từ nằm đầu đến nằm cuối (chú ý chia khoảng cách năm)

- Cách vẽ:

+ Đối với biểu đồ có 2 miền (có 1 đường biểu diễn): Tức là giới hạn phía trên của Miền thứ nhất chính là giới hạn phía dưới của Miền thứ 2 và giới hạn phía trên của Miền thứ 2 là đường thẳng nằm ngang tương ứng 100%.

+ Đối với dạng biểu đồ có 3 Miền (có 2 đường biểu diễn).

 B1: Vẽ đường biểu diễn Miền thứ nhất của thành phần thứ nhất ở dưới cùng biểu đồ, tính theo số liệu từ dưới lên (0% -> 100%).

 B2: Vẽ đường biểu diễn Miền thứ 3 của thành phần thứ 3 ở trên cùng biểu đồ, tính theo số liệu từ trên xuống (100% -> 0%).

=> Miền ở giữa chính là Miền của thành phần thứ 2.

+ Đối với dạng biểu đồ có 4 miền trở lên:

Các bước tiến hành giống như vẽ biểu đồ có 3 Miền nhưng các Miền ở giữa phải biểu diễn Theo nguyên tắc cộng thêm giá trị.

Ví dụ: Vẽ miền thứ 2 ta thấy giá trị Miền thứ nhất (dưới cùng biểu đồ) Cộng thêm giá trị Miền thứ 2 và tính từ đáy Miền là 0%.

_Ví dụ:

Cho bảng số liệu về cơ cấu tổng sản phẩm trong nước của Việt Nam từ năm 1985-1998

(Đơn vị: %) Năm

Công nghiệp và xây dựng 27,3 22,7 28,8 32,5

- Tỉ trọng của khu vực I từ 1985 – 1998 liên tục giảm.

- Tỉ trọng của ngành khu vực II từ 1985 – 1998 giảm do việc sắp xếp lại cơ cấu ngành, sau đó từ 1990 – 1998 tăng dần tỉ trọng.

- Tỉ trọng các ngành thuộc khu vực III phát triển với tốc độ nhanh nhất là sau công cuộc đổi mới (1986), từ 1992 trở đi đã vượt tỉ trọng của khu vực I nhưng chưa ổn định.

=> Cơ cấu tổng sản phẩm trong nước của Việt Nam có sự thay đổi theo hướng tích cực (hướng CN hóa và hiện đại hóa) nhưng còn chậm.

Ngày 21/09/09

Tuần 08

Tiết CT: 7, 8

KỸ NĂNG THỰC HÀNH

(BIỂU ĐỒ) tiếp theo

d) Dạng biểu đồ xuất - nhập khẩu:

Biểu đồ xuất - nhập khẩu là biểu đồ có nhiều cách vẽ tùy theo yêu cầu của đề bài Vì vậy, cần lưu

ý kỹ câu hỏi để có thể và được đúng yêu cầu của đề bài.

Ví dụ:

Cho bảng số liệu sau:

2001

2003

2005

1) Vẽ biểu đồ cán cân xuất nhập khẩu

Cán cân: Vẽ biểu đồ cột xuất khẩu và cột nhập khẩu liền nhau cho mỗi năm (Chú ý khoảng cách năm).

2) Vẽ biểu đồ tình hình xuất nhập khẩu

Vẽ biểu đồ cột giống như trên.

3) Vẽ biểu đồ tình hình phát triển xuất – nhập khẩu

Tình hình phát triển: vẽ biểu đồ đường biểu diễn.

4) Vẽ biểu đồ cơ cấu xuất nhập khẩu

Cơ cấu:

+ Vẽ biểu đồ hình tròn, nếu dưới 4 thời điểm, mỗi năm là một hình tròn.

+ Vẽ biểu đồ hình tròn nếu có cột tổng số thì phải vẽ đúng tỷ lệ R cho mỗi vòng (cách tính như với biểu đồ tròn).

Cột cơ cấu:

+ Vẽ biểu đồ cột cơ cấu xuất – nhập khẩu.

+ Vẽ biểu đồ cột chồng, lưu ý vẫn giữ khaongr cách năm.

5) Vẽ biểu đồ cơ cấu xuất nhập khẩu chung (hay: vẽ biểu đồ thể hiện rõ nhất cơ cấu xuất – nhập khẩu)

Cơ cấu chung: Vẽ biểu đồ gồm hai nửa vòng tròn chồng lên nhau (xem hình SGK địa lý 12, trang

52 , năm 2006).

Thể hiện rõ nhất cơ cấu: vẽ như trên.

6) Vẽ biểu đồ thể hiệ sự thay đổi cơ cấu xuất – nhập khẩu.

Thay đổi cơ cấu:

+ Vẽ biểu đồ miền nếu trên 4 thời điểm.

+ Vẽ biểu đồ cột chồng nếu từ 3 thời điểm trở xuống.

Một số bài tập thực hành:

Bài 1:

Cho bảng số liệu:

Năm Cán cân xuất – nhập khẩu

Yêu cầu: vẽ biểu đồ cán cân xuất – nhập khẩu.

Chú ý: thể hiện được số âm và dương.

Bài 2:

Cho bảng số liệu sau

Năm Xuất khẩu Nhập khẩu

Yêu cầu: Vẽ biểu đồ tốt nhất thể hiện cơ cấu xuất nhập khẩu nước ta giai đoạn 1989 – 1995.

Chú ý: sự khác biệt về R.

Một số phép tính về xuất nhập khẩu:

+ Tổng xuất nhập khẩu = Xuất khẩu + Nhập khẩu

+ Cán cân xuất nhập khẩu = Xuất khẩu – Nhập khẩu

Ví dụ:

Cho bảng số liệu:

Tổng XNK Cán cân XNK 779711 110203 730629 108105 752585 54407 976000 113400 Yêu cầu: Tính giá trị xuất nhập khẩu của Nhật Bản qua các năm nêu trên.

Ngày 28/09/09

Khi phân tích số liệu thống kê cần chú ý:

- Đọc kỹ đề thi để thấy được yêu cầu và phạm vi cần phân tích

- Cần tìm ra tính quy luật hay mối liên hệ nào đó giữa các số liệu

- Không được bỏ sót các dữ liệu Giống như trong các bài toán, các số liệu đã được khái quát hóa và có ý đồ rõ ràng Nếu bỏ sót số liệu sẽ dẫn đến việc phân tích thiếu chính xác hoặc có những sai sót đáng tiếc

- Cần bắt đầu bằng việc phân tích các số liệu có tầm khái quát cao (số liệu mang tính tổng thể ), sau đó phân tích các số liệu thành phần

- Tìm những giá trị lớn nhất, nhỏ nhất, trung bình Đặc biệt chú ý tới những số liệu mang tính đột biến (tăng hoặc giảm )

- Có thể phải chuyển số liệu tuyệt đối sang số liệu tương đối để dễ so sánh, phân tích, tổng hợp

- Tìm mối quan hệ giữa các số liệu theo cả hàng ngang và hàng dọc

- Việc phân tích số liệu thống kê thường gồm hai phần:

+ Nhận xét về các diễn biến và mối quan hệ của các số liệu

+ Giải thích nguyên nhân của các diễn biến hoặc mối quan hệ đó Thường phải dựa vào những kiến thức đã học để giải thích

NGUYÊN TẮC ĐỌC BẢNG THỐNG KÊ SỐ LIỆU

- Phải sử dụng hết số liệu đã cho

- Nhận xét theo hàng ngang để có kết luận chung về sự phát triển theo thời gian

- Nhận xét từng giai đoạn và giải thích

- Nếu cột dọc có nhiều đối tượng thì xem xét số lượng từng cột để xếp hạng đối tượng

- Sau khi xếp hạng, tìm quan hệ của các cột kế bên để đưa ra nhận xét

- Tìm các cực đại, cực tiểu, từ đó phân ra các giai đoạn theo thời gian để nhận xét và giải thích

- Khi cần phải biết thực hiện phép tính hợp lý để tìm ra tỷ số mới và sử dụng tỷ số này để so sánh, nhận xét

- Khái quát hết mọi mối liên hệ cơ bản nhất để đưa đến kết luận chung

CÁCH NHẬN XÉT VÀ GIẢI THÍCH CÁC BẢNG THỐNG KÊ

1 NHẬN XÉT CHUNG

Nhận xét sự tăng giảm của bảng thống kê theo thời gian hoặc theo từng vùng, từng khu vực kinh tế.

 Nhận xét sự tăng giảm theo thời gian có 3 cách:

+ tăng liên tục theo thời gian VD:

2 NHẬN XÉT TỪNG GIAI ĐOẠN, TỪNG CỘT, TỪNG KHU VỰC… VÀ GIẢI THÍCH

 Phân chia giai đoạn:

Vd:

Bảng 1 chia 3 giai đoạn

Năm 1901 – 1956: Tăng chậm, tăng bao nhiêu? Thời gian máy năm? Lý do?

Bảng 2 cũng chia 3 giai đoạn

Bảng 3: chia 4 giai đoạn

 Giải thích:

- Lý do tăng

+ Đất nước hòa bình, kinh tế phát triển (giai đoạn 2, bảng 3)

+ Đường lối đổi mới của Đảng và nhà nước qua các Đại hội VI (1986), VII (1991), VIII (1996) như ở giai đoạn 4, bảng 3

+ Aùp dụng khoa học kỹ thuật làm cho năng suất tăng, sản lượng tăng (giai đoan 4, bảng 3) + Dân số tăng nhanh do tỷ lệ sinh cao (bảng 1)

+ …

- Lý do giảm

+ Chiến tranh nên diện tích giảm, sản lượng giảm (giai đoạn 1, 3 bảng 3)

+ Thiên tai (hạn hán, bão lũ, …) nên diện tích giảm, sản lượng giảm

+ Dân số tăng nên bình quân diện tích đất, lương thực/đầu người… giảm

+ ….

Suy nghĩ, kết hợp với kiến thức đã học để tìm lý do thích hợp.

VÍ DỤ:

ĐỌC BẢNG THỐNG KÊ ĐƠN GIẢN

1 nhận xét và giải thích sản lượng lúa của nước ta theo bảng thống kê dưới đây (bảng 3):

- Nhận xét theo giai đoạn và giải thích;

2 nhận xét và giải thích sự gia tăng dân số của nước ta qua bảng thống kê số liệu dưới đây: Thời kỳ Tỷ suất sinh %o Tỷ suất tử %o Tỷ lệ gia tăng TN %

+ Nhận xét theo từng cột:

- tỷ suất sinh rất cao thời Pháp thuộc, giảm nhanh đến 1986 là 27,8%o.

- tỷ suất tử thời Pháp thuộc rất cao, giảm nhanh đến 1986 còn 6,9%o.

- tỷ lệ tăng tự nhiên cao nhất 2,8% (1945-1975), thấp nhất thời kỳ Pháp thuộc (1,5%), năm

1986 tỷ lệ tăng tự nhiên giảm còn 2,09%

+ Nhận xét theo từng giai đoạn và giải thích:

- thời Pháp thuộc tỷ lệ tăng tự nhiên thấp (1,5%) vì tỷ suất sinh cao và tỉ suất tử cũng cao, do chính sách bóc lột hà khắc của thực dân Pháp

- thời kỳ 45-75 tỷ lệ sinh cao nhất vì tỷ suất tử giảm nhanh (còn 12%o) do Đảng và nhà nước

hết sức chăm lo cho sức khỏe và đời sống nhân dân Đây còn gọi là thời kỳ bùng nổ dân số

- 1986 tỷ lệ tăng tự nhiên giảm còn 2,09% do tỷ suất sinh giảm nhanh Do Đảng và nhà nước phát động cuộc vận động kế hoạch hóa gia đình có hiệu quả Tỷ suất tử giảm đến mức thấp

nhất (6,9%o)

3 dựa vào số liệu gia tăng dân số dưới đây (bảng 1), nhận xét và giải thích.

+ Nhận xét chung: dân số nước ta tăng nhanh, năm 2001 tăng hơn năm 1901 là 65,6 triệu người + Nhận xét qua các giai đoạn:

- 1901 – 1956: dân số nước ta tăng chậm, tăng gấp đôi (14,5 triệu) trong 55 năm vì mặc dù tỷ lệ sinh cao nhưng tỷ lệ tử cũng cao

- 1956 – 1981: dân số nước ta tăng rất nhanh, tăng gấp đôi trong 25 năm vì tỷ lệ sinh còn cao,

tỷ lệ tử giảm nhanh (12%o), do đất nước trong giai đoạn hòa bình và nhà nước chăm sóc tốt

về mặt y tế và đời sống nhân dân

- 1981 – 2001: dân số tăng nhanh (23,7 triệu) trong 20 năm, do đời sống nhân dân được nâng

cao, y tế phát triển, tỷ lệ tử giảm thêm 6 – 7%o và việc kế hoạch hóa gia đình được thực

hiện tốt trong nhân dân

4 dựa vào cơ cấu các nhóm tuổi của nước ta năm 1999:

- dưới độ tuổi lao động: 33,1%

- trong độ tuổi lao động: 59,3%

- ngoài độ tuổi lao động: 7,6%

Hãy nhận xét về gia tăng dân số, nguồn lao động, tuổi thọ của nước ta.

Nhận xét và giải thích:

- Dân số nước ta thuộc loại dân số trẻ vì số dân dưới độ tuổi lao động cao (33,1%), trong độ tuổi lao động rất cao (53,9%), ngoài độ tuổi lao động thấp

- Dân số nước ta tăng nhanh do tỷ lệ người dưới tuổi lao động cao, trong độ tuổi sinh đẻ lớn

- Nguồn lao động dồi dào (59,3%) tiếp thu khoa học kỹ thuật công nghệ nhanh, đó vừa là nguồn lợi lớn của đất nước vừa là khó khăn về xã hội vì nền kinh tế nước ta phát triển chưa cao

- Tuổi thọ TB còn thấp vì số người ngoài tuổi lao động chiếm tỷ lệ nhỏ

5 Theo số liệu hiện trạng các loại đất của nước ta năm 2000 dưới đây:

Đất lâm nghiệp 35,2%

Đất ở và đất chuyên dùng 6%

Dựa vào kiến thức đã có, hãy cho biết xu hướng thay đổi tỷ lệ của từng loại đất? Giải thích tại sao?

Hướng dẫn nhận xét, giải thích:

Nhận xét theo hàng ngang trước (tăng hay giảm, ) rồi đến hàng dọc (xếp hạng nhất, nhì, ba, ) và kết luận Đôi khi phải quy đổi ra tỷ lệ % để có thể nhận định chonhs xác về độ lớn, mối tương quan.

Giải thích: nếu ddeeff bài không yêu cầu thì không nên giải thích, vì vừa mất thì giờ vừa có thể sai (sẽ bị trừ điểm).

+ Giải thích về tự nhiên: cần lưu ý những vấn đề sau:

- Vị trí địa lý có thuận lợi hay không?

- Địa hình đất đai thế nào? Loại đất nào phát triển cây gì?

- Khí hậu ra sao? Trồng được loại cây gì? Có khó khăn gì?

- Sông ngòi thế nào? Khó khăn, thuận lợi?

- Tài nguyên: Sinh vật, khoáng sản? Thuận lợi, khó khăn?

+ Giải thích về kinh tế xã hội: cần lưu ý:

- Xã hội: dân cư đông hay ít? Có kinh nghiệm gì không? Trình độ?

- Chính sách nhà nước: có chính sách gì? Thúc đẩy ngành nào phát triển?

- Kinh tế: nhận xét về các ngành kinh tế

Nông nghiệp: lưu ý về đất, nước, phân, giống, trình độ cơ giới, khí hậu, đồng

cỏ,

Cây dài ngày hay ngắn ngày? Nhiệt đới hay cận nhiệt?

Thị trường? Có ổn định không?

Chăn nuôi: thức ăn, đồng cỏ, thú y, chế biến?

Công nghiệp: có phải là ngành trọng điểm không?

Có nguồn tài nguyên gì (khoáng sản, đất, sinh vật, ) để phát triển công nghiệp?

Trình độ lao động? Đầu tư nước ngoài?

Cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật?

Thị trường, chính sách nhà nước về CN?

Ví dụ minh họa:

1 Cho bảng số liệu sau:

Sản xuất lương thực, thực phẩm Đơn vị tính Đồng bằng sông Cửu Long Cả nước

Diện tích cây lương thực có hạt

Sản lượng cây lương thực có hạt

Nghìn ha Nghìn tấn

4002,9 16342,8

8345,4 33146,9 Diện tích lúa cả năm

Sản lượng lúa cả năm

Nghìn ha Nghìn tấn

3985,2 16294,7

7653,6 31393,8

a Hãy so sánh các chỉ tiêu của Đồng bằng sông Cửu Long so với cả nước rồi rút ra kết luận về vai trò của Đồng bằng sông Cửu Long trong việc trồng sản xuất lương thực, thực phẩm.

b So sánh diện tích lúa và sản lượng lúa cả nước với diện tích và sản lượng lúa Đồng bằng sông Cửu Long.

2 Cho bảng số liệu năm 1999 như sau:

Diện tích (%) Dân số (%) Mật dộ DS

(người/km2)

BQ đất tự nhiên (ha/người)

BQ đất canh tác (ha/người)

BQ lương thực (kg/người)

Hãy so sánh và rút ra kết luận về tình hình dân số ở ĐB sông Hồng Nêu nguyên nhân, hậu quả và biện pháp giải quyết vấn đề dân số ở đây.

3 Cho bảng số liệu sau:

Sản lượng thủy sản năm 2000

(Đơn vị: tấn) Cả nước ĐB sông Cửu Long

Tổng sản lượng thủy hải sản:

+ Sản lượng cá biển + Sản lượng cá nuôi + Sản lượng tôm nuôi

2250499 1075303 391053 93503

1169060 465732 234755 68994 Hãy nêu nhận xét và giải thích về tình hình phát triển thuy hải sản của ĐB sông Cửu Long so với cả nước.

4 Cho bảng số liệu sau:

Cơ cấu xuất nhập khẩu theo thị trường năm 1985 và 1997

(Đơn vị: %) Thị trường 1985 Xuất khẩu 1997 1985 Nhập khẩu 1997

(HD HỌC VÀ KHAI THÁC ATLAT ĐỊA LÝ VIỆT NAM)

Thông thường khi phân tích, đánh giá một đối tượng địa lý cần tái hiện vốn tri thức địa lý đã có của

bản thân vào việc đọc các trang atlat

I-/ Những vấn đề yêu cầu chung:

Atlat địa lý Việt Nam là một cuốn sách giáo khoa đối với học sinh trong khi học địa lý, nhằm giúp học sinh nhớ lại kiến thức đã học trong sách giáo khoa, để làm bài kiểm tra Mặc khác, Atlat còn giúp học sinh biết khai thác trực tiếp kiến thức từ bản đồ, bổ sung và cập nhật kiến thức nhằm phân tích sâu hơn, tổng hợp tốt hơn.

Muốn đọc và phân tích Atlat tốt cần phải:

- Nắm được phương pháp thể hiện bản đồ sử dụng trong Atlat.

- Nắm được các ký hiệu trong chú giải của bản đồ.

- Nắm được mục đích yêu cầu khi đọc để tìm kiếm và rút ra các thông tin cần thiết, nhanh.

- Biết huy động kết hợp các kiến thức đã học trong sách giáo khoa hay tài liệu vào việc cắt nghĩa sự phát triển và phân bố của các hiện tượng địa lý cần tìm hiểu qua Atlat Hoặc biết tìm ra mối liên hệ giữa các trang Atlat để khai thác một cách có hiệu quả nhất.

- Biết đọc Atlat theo trình tự khoa học:

1 Nắm được vấn đề chung nhất của trang Atlat.

2 Tìm ra các nội dung chủ yếu của trang.

3 Tìm ra mối liên hệ các trang Atlat để khai thác nội dung chủ yếu trên.

4 Phân tích và giải thích được nội dung chủ yếu trang Atlat.

5 Rút ra được các nhận xét chung.

- Biết cách trả lời có hiệu quả nhất.

1 Đọc kỹ đề để tìm ra yêu cầu chính của bài.

2 Tìm ra mối liên hệ liên quan của các yêu cầu trên với các trang Atlat.

3 Sử dụng dữ kiện nào để trả lời tốt các yêu cầu chính của đề bài: màu, ký hiệu, số liệu qua các biểu đồ-bản đồ, địa điểm phân bố, phân tích nhận xét, giải thích thông qua các yếu tố trên.

II-/ Đọc một bản đồ:

Trước hết phải đọc bảng chú giải Cho phép ta nắm được chìa khoá để hiểu nội dung được thể hiện trên bản đồ Không những thế, còn rút ra được các kiến thức nhất định có tính tổng quát.

Đọc bản đồ phải đi từ nhận định khái quát đến chi tiết.

Ví dụ: đọc bản đồ công nghiệp chung, trước hết cần thấy quy luật chung phân bố công nghiệp ở nước ta là:

1 Các trung tâm công nghiệp lớn và trung bình chủ yếu phân bố ở đồng bằng sông Hồng và phụ cận, Đông Nam Bộ, rải rác ở duyên hải miền Trung.

2 Các trung tâm công nghiệp lớn có cơ cấu ngành đa dạng, các trung tâm công nghiệp nhỏ thì có

cơ cấu ngành đơn giản hơn, còn các điểm công nghiệp thậm chí chỉ có một hoặc hai ngành chủ yếu.

3 Sau đó đi sâu vào một số trung tâm công nghiệp, cơ cấu ngành của các trung tâm này…

Rèn luyện kỹ năng đọc bản đồ cần thiết đi từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp đến cao Có thể qua 5 bước sau đây:

1 Rèn luyện kỹ năng nhận biết, chỉ và đọc tên các đối tượng địa lý trên bản đồ.

2 Rèn luyện kỹ năng xác định phương hướng, đo đạc tính toán trên bản đồ.

3 Rèn luyện kỹ năng xác định vị trí địa lý, mô tả từng yếu tố thành phần của tự nhiên, kinh tế, xã hội, chính trị được biểu hiện trên bản đồ.

4 Rèn luyện kỹ năng xác định các mối liên hệ địa lý trên bản đồ.

5 Rèn luyện kỹ năng mô tả tổng hợp địa lý một khu vực, tức mô tả khu vực đó về nhiều mặt: vị trí địa lý, địa hình, khí hậu, thuỷ văn, thực vật, động vật, dân cư, kinh tế.

III-/ Đọc một số bản đồ theo chủ đề cho trước:

Khi phân tích một vấn đề kinh tế-xã hội của một ngành hay một vùng trên cơ sở đọc và phân tích Atlat, trước hết phải căn cứ vào các kiến thức đã học trong sách giáo khoa về vấn đề liên quan để định hướng phân tích Atlat và biết chọn ra những bản đồ chính và những bản đồ bổ sung.

Trước hết, phải biết phân tích vị trí địa lý Vị trí địa lý toán học thể hiện ở tọa độ địa lý của đối tượng địa lý trong không gian: kinh độ và vĩ độ Đối với một số vùng cũng như nước ta nói chung,

vị trí này có thể xác định bằng các điểm cực Bắc, cực Nam, cực Đông, cực Tây Đối với vị trí theo điểm, ví dụ như thành phố, một trạm khí hậu thì bên cạnh kinh, vĩ độ cần xác địnhcả độ cao Vị trí địa lý tự nhiên thể hiện ở quan hệ không gian giữa các đối tượng địa lý tự nhiên Cần chú ý điều này nhất là khi phân tích ảnh hưởng địa hình đối với sự phân hóa khí hậu Mặc khác, phải chú ý phân tích sâu vị trí địa lý kinh tế.

Sau đó, để phân tích các nguồn lực phát triển (tài nguyên thiên nhiên, dân cư và nguồn lao động,

cơ sở vật chất kỹ thuật) cần sử dụng bản đồ tương ứng về địa hình, địa chất-khoáng sản, đất, thực và động vật, dân cư và dân tộc và các bản đồ về ngành kinh tế Chú ý quan hệ không gian giữa các yếu tố đọc được từ từ bản đồ riêng lẻ (ta thường gọi là chồng xếp bản đồ).

Cuối cùng, các bản đồ kinh tế tương ứng sẽ cho biết hiện trạng phân bố của ngành kinh tế (toàn ngành hay trong vùng nói riêng) Còn các biểu đồ có thể cho biết về cơ cấu hay động thái phát triển của toàn ngành.

IV-/ Viết báo cáo về một ngành hay một vùng trên cơ sở phân tích Atlat và bảng số liệu:

Là một dạng bài tập tổng hợp các kiến thức cơ bản và lỹ năng đã nêu ở phần trên Các bản đồ là

cơ sở để phát triển các kiến thức cơ bản về các nguồn lực phát triển, hiện trạng phân bố, còn các bảng số liệu sẽ cho biết thêm về ý nghĩa của vùng trong cả nước, của ngành trong cơ cấu kinh tế, cũng như về hiện trạng phát triển của vùng hay của ngành.

Ngày 19/10/09

Tuần 12

Tiết CT: 15, 16

KỸ NĂNG THỰC HÀNH

(HD HỌC VÀ KHAI THÁC ATLAT ĐỊA LÝ VIỆT NAM) tiếp theo

I Nội dung Atlát đại lý gồm 3 phần chính:

-Các bản đồ địa lý tự nhiên

-Các bản đồ địa lý kinh tế xã hội

-Bản đồ các vùng kinh tế Việt Nam

II Nội dung

Hướng dẫn sử dụng các bản đồ

1.Bản đồ hành chính Việt Nam

+ Tên bản đồ: Bản đồ hành chính trang 2 – Atlát địa lý Việt Nam

+Nội dung chính

-Thể hiện toàn vẹn lãnh thổ Việt Nam gồm 64 tỉnh thành, vùng lãnh thổ, hải đảo, vùng trời

-Giáp với các nước Trung Quốc; Lào; Campuchia

-Diện tích biển: > 1 triệu km2

-Diện tích đất liền

-Diện tích đảo; quẩn đảo thuộc tỉnh nào thì sẽ mang màu nền của tỉnh đó Có ranh giới các tỉnh trong đó thể hiện tên tỉnh, thành phố, tên thủ đô, các thành phố trực thuộc trung ương, các đường quốc lộ, tên các đảo, quần đảo, hệ thống sông.

+ Nội dung phụ

-Vị trí Việt Nam trên thế giới, khu vực Đông Nam á

-Diện tích, tên, dân số các tỉnh thành phố

+ Phương pháp thể hiện:

-Phương pháp khoanh vùng diện tích

+ Phương pháp sử dụng:

Bước 1: Cho học sinh đọc tên bản đồ

Bước 2: Xác định ranh giới:

?Địa giới

?Màu sắc

?Tên tỉnh

?Tỉnh lỵ (trung tâm)

?Đảo, quần đảo thuộc tỉnh nào, màu sắc thuộc tỉnh đó

Bước 3: Cho học sinh tìm hiểu sâu hơn các tỉnh bằng cách cho học sinh tra bảng diện tích, dân số các tỉnh

Giáo viên có thể rèn luyện cho học sinh kĩ năng đọc bản đồ bằng cách đặt câu hỏi:

-Nhận xét vị trí địa lý nước ta trong khu vực; giáp với các nước nào trên thế giới? Toạ độ địa lý? -Nhận xét màu sắc của bản đồ

-Các tỉnh giáp biển

-Những thuận lợi và khó khăn do vị trí địa lý đem lại

2 Bản đồ hình thể Việt Nam

+ Tên bản đồ: Bản đồ hình thể Việt Nam trang 4 – Atlát địa lý Việt Nam

Bản đồ hình thể Việt Nam trang 4,5 Atlát tỷ lệ 1:6.000.000

+Nội dung chính

-Thể hiện nét khái quát về hình thể lãnh thổ Việt Nam

-Phạm vi cả nước, biển, đảo

+Nội dung phụ

-Thể hiện một số hình ảnh các miền ở nước ta

+Phương pháp sử dụng

Phương pháp đường đẳng trị

-Đối với đất liền: Dùng đẳng cao

-Đối với biển : Dùng đẳng sâu

+ Phương pháp sử dụng:

Cho học sinh sử dụng bản đồ với các gợi ý:

-Bản đồ này thể hiện từ khái quát tổng thể đến chi tiết

-Thể hiện địa hình đồng bằng; vùng đồi núi bằng các màu sắc

-Vùng đồng bằng: - Các đồng bằng lớn

- Nhận xét các đồng bằng

-Vùng núi: - Các dãy núi lớn

- Hướng các dãy núi

- Các sơn nguyên, cao nguyên

-Đặc điểm hình thái biển Đông ? ý nghĩa kinh tế

-Nhận xét 4 cảnh quan tiêu biểu ở nước ta

-Vùng núi cao: Phanxipăng

-Cao nguyên: Mộc Châu

-Đồng bằng: Nam Bộ

-Biển: Vịnh Hạ Long

-Cho xây dựng lát cắt địa hình ở một số khu vực

3 Bản đồ địa chất khoáng sản Việt Nam

+ Tên bản đồ: Bản đồ địa chất khoáng sản Việt Nam trang 6 Atlát

+ Nội dung chính

-Thể hiện các mỏ khoáng sản chính của nước ta

-Thể hiện địa chất, địa tầng nước ta

-Các đối tượng địa chất khác như phun trào axít; maphic; xâm nhập axít; trung tính …

-Bản đồ nhỏ thể hiện địa chất biển Đông và các vùng kế cận

+ Nội dung phụ

-Bản đồ nhỏ góc trái dưới cùng trang thể hiện sự toàn vẹn lãnh thổ Việt Nam

+ Phương pháp thể hiện

-Phương pháp nền chất lượng : thể hiện địa tầng

-Phương pháp ký hiệu dạng đường: thể hiện ranh giới địa chất, đường đứt gãy

-Phương pháp vùng phân bố: Các đối tượng địa chất khác như phun trào maphic; axít; xâm nhập axít …

-Ký hiệu trên nền màu: Ví dụ ký hiệu các mỏ khoáng sản

+ Phương pháp sử dụng: