Zona (Kỳ 3) doc

Zona Kỳ 3 Zona mắt Những BN bị zona của nhánh I thần kinh sinh ba điển hình có các triệu chứng đau nửa bên mặt, và các tổn thương ở trán, vùng quanh nhãn cầu và mũi.. Nếu không trị liệ

Zona (Kỳ 3)

Zona mắt

Những BN bị zona của nhánh I thần kinh sinh ba điển hình có các triệu chứng đau nửa bên mặt, và các tổn thương ở trán, vùng quanh nhãn cầu và mũi Nếu không trị liệu kháng virút, khoảng chừng 50% những BN này sẽ có các biến chứng về mắt (như bệnh lý giác mạc, viêm thượng củng mạc, viêm mống mắt hoặc viêm giác mạc nhu mô), một số trong các biến chứng này có tiềm năng gây mù (Cobo M, et al 1987) Liệu pháp kháng virút đường uống làm giảm các biến chứng mắt muộn từ khoảng 50% xuống còn từ 20 – 30% Những BN bị zona mắt nên được một bác sĩ nhãn khoa có kinh nghiệm về xử trí các bệnh lý giác mạc thăm khám và đánh giá (Liesegang TJ 1999)

Zona ở những BN có huyết thanh HIV dương tính

Bệnh zona ở những BN HIV (+) cũng tương tự như bệnh zona ở những người có chức năng miễn dịch đầy đủ, dù rằng vài điểm khác biệt như tái phát thường xuyên và các tổn thương không điển hình đã được mô tả kỹ lưỡng (Glesby

MJ, et al 1995) Acyclovir đường uống có hiệu quả trong điều trị zona ở BN nhiễm HIV (Ganann JW, et al 1998) Valacyclovir và famciclovir chưa được đánh giá một cách có hệ thống, mặc dù kinh nghiệm truyền khẩu ám chỉ chúng có hiệu lực Vì nguy cơ tái phát ở những BN này, bệnh do virút Varicella Zoster nên được điều trị cho đến khi các tổn thương lành lặn hẳn Vài trường hợp bệnh hiếm gặp do các virút Varicella Zoster kháng acyclovir gây ra đã được báo cáo ở những BN AIDS giai đoạn muộn, buộc phải điều trị với các thuốc thay thế khác (như foscarnet) (Safrin S, et al 1991) Sau khi điều chỉnh theo tuổi, tỷ lệ của đau dây thần kinh sau zona ở những BN HIV (+) không khác biệt đáng kể so với tỷ lệ ở khối dân số có chức năng miễn dịch đầy đủ (Glesby MJ, et al 1995; Gnann JW, 1998)

Corticosteroid

Có hai nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn, có đối chứng lượng giá vai trò của corticosteroid trong kết hợp với acyclovir Trong cả hai nghiên cứu (Harrison RA,

et al 1999: Wood MJ, et al 1994), những BN dùng corticosteroid có sự tăng vừa phải nhưng có ý nghĩa thống kê tiến độ lành da và giảm nhẹ được cơn đau cấp tính Liệu pháp kết hợp mang lại một chất lượng cuộc sống được cải thiện, thể hiện qua việc giảm sử dụng thuốc giảm đau, thời gian có giấc ngủ không đứt quãng dài hơn và thời gian trở lại sinh hoạt thường lệ sớm hơn Tuy nhiên không

có nghiên cứu nào chứng minh được bất kỳ tác dụng nào của corticosteroid trên tỷ

lệ mắc bệnh hoặc thời gian kéo dài của đau dây thần kinh sau zona Liệu pháp

corticosteroid không nên sử dụng ở những BN có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi độc tính do corticosteroid (ví dụ những BN tiểu đường hoặc viêm dạ dày) Liệu pháp kết hợp valacyclovir hoặc famciclovir với cortico-steroid được cho là có hiệu quả tương đương, nhưng chưa được nghiên cứu trong các thử nghiệm lâm sàng Không

có khuyến nghị sử dụng corticosteroid trong zona mà không có liệu pháp kháng virút song hành

Điều trị triệu chứng

BN nên giữ các tổn thương da được sạch và khô nhằm giảm nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn Đắp một miếng băng vô khuẩn, không bít hơi, không dính, lên khoanh cảm giác da (dermatome) bị tổn thương sẽ bảo vệ các tổn thương khỏi tiếp xúc với y phục Đau thần kinh có thể rất nặng và có thể bị đánh giá thấp Thuốc chẹn giao cảm có thể làm dịu tạm thời nhanh chóng cơn đau nặng (Wu CL, Marsh

A 2000) Đối với cơn đau dai dẳng, các opioid (thuốc giảm đau trung ương dạng thuốc phiện) tác dụng dài, giải phóng có kiểm soát (uống hoặc dán lên da) được ưa chuộng hơn Vài mô hình dùng để giải thích cơ chế bệnh sinh của đau thần kinh hậu zona ám chỉ rằng việc sớm giảm nhẹ cơn đau cấp tính có thể ngăn chặn sự khởi động cơ chế trung ương của đau kinh diễn, bằng cách đó giảm nguy cơ đau thần kinh hậu zona (Gnann JW, Whitley RJ 1991)

Đau thần kinh hậu zona

Việc điều trị đau thần kinh hậu zona phức tạp, đòi hỏi một tiếp cận nhiều mặt

Chọn lựa điều trị chứng đau hậu zona

đầu

tác dụng ngoại ý

có thể có

Opioids

(các dẫn xuất của

thuốc phiện)

Oxycodone 5mg uống mỗi 6 giờ*

Liều toàn bộ 80mg mỗi ngày (hoặc cao hơn) cho những BN có cơn đau dữ dội Có khả năng cần đến

Gây ngủ, buồn nôn, choáng váng, bón, quen thuốc, lạm dụng thuốc

Chống

trầm cảm ba vòng

Nortryptylin hoặc desipramin

10 – 25mg uống lúc đi ngủ*

Liều toàn bộ lên đến 75 – 150mg mỗi ngày, amitriptyline cũng

có hiệu quả nhưng

có thể kém dung

Gây ngủ,

lú lẫn, các tác dụng kháng Cholinergic (khô miệng, mờ mắt,

nạp ở người già; ít

có kinh nghiệm với các chất ức chế tái thu hồi serotonin chọn lọc

bón, bí tiểu)

Gabapentin 300mg

uống mỗi ngày

Tăng liều dần khi cần trong khoảng thời gian 4 tuần lễ, đến một liều toàn bộ hàng ngày là 3600mg (chia làm 3 lần)

Buồn ngủ, choáng váng, thất điều, rung giật (nhãn cầu)

Capsaicin

(dạng kem

0,025 – 0,075)

Thoa tại chỗ

3 – 4 lần mỗi ngày

Chỉ thoa lên vùng da nguyên vẹn, đã lành; bắt đầu với chế phẩm nồng độ thấp, nếu dung nạp được tăng dần đến chế phẩm

Kích thích

da tại chỗ và cảm giác rát bỏng làm hạn chế việc sử dụng ở nhiều BN

có nồng độ cao; có thể cần nhiều ngày đến nhiều tuần lễ để đạt đến kết quả tối đa; có thể mua không cần đơn thuốc

Lidocain

(băng dán 5%)

Dán lên vùng bị đau; có thể dùng cùng lúc 3 băng dán trong một thời gian tối

đa là 12g

Chỉ nên dán lên vùng da đã lành nguyên vẹn; có thể cắt băng dán cho hợp với kích cỡ vùng da, giảm đau nhanh

Kích thích

da tại chỗ; độc tính toàn thân do việc hấp thu qua

da của lidocain nhưng rất hiếm gặp