sinh lý bài tiết

- Nang bonman : thành là lớp tế bào biểu mô có chân kèm theo các lỗ nhỏ để nước và chất bài tiết thấm qua.. Lớp tế bào biểu mô của thành xoang Bowman Hình 7.1 Ống thận gồm: ống lượn gầ

CHƯƠNG 7 : BÀI TIẾT

I TẦM QUAN TRỌNG VÀ TIẾN HÓA CỦA CÁC DẠNG BÀI TIẾT

II CHỨC NĂNG TẠO VÀ BÀI TIẾT NƯỚC TIỂU

1 Chức năng bài tiết

Bài thải những sản phẩm trung gian hoặc sản phẩm cuối cùng của quá trình trao đổi chất

và năng lượng, những chất này không cần thiết hoặc có hại với cơ thể gồm:

- Những cặn bã hữu cơ : Urê, acid uric, NH3 , H+, CO2, H2O

- Những chất độc: hợp chất sunfua

2.Lược sử tiến hóa của cơ quan bài tiết:

Cơ quan bài tiết: Thận, phổi, da, ống tiêu hóa

- Chưa có cơ quan bài tiết: Các sản phẩm bài tiết ra ngoài bằng khuyếch tán Ða số động vật nguyên sinh, bọt bể, ruột khoang bài tiết kiểu này

- Nguyên đơn thận: Là tế bào ngọn lửa, sản phẩm bài tiết được khuyếch tán vào TB ngọn lửa, sau đó chảy vào ống tiết ra ngoài - ở giun dẹp

- Hậu đơn thận: 2 ống thông một lỗ với xoang cơ thể, một lỗ với bên ngoài Bao quanh hậu đơn thận là lưới mao mạch - ở giun đất và các giun đốt khác

- Tuyến bài tiết: Tuyến râu là 1 đôi tuyến màu xanh, nằm ở gốc râu và chứa nhiều mạch máu

- Ôúng Malpighi: Ở sâu bọ, ống Malpighi ngâm trong xoang cơ thể, đổ vào ống tiêu hóa chất bài tiết là a.uric

- Hệ niệu: Ðơn vị là ống thận

1 Ðơn vị thận (hình 7.1 )

- Nang bonman : thành là lớp tế bào biểu mô có chân kèm theo các lỗ nhỏ để nước và chất bài tiết thấm qua

- Tiểu cầu thận: khoảng 50 mao mạch tạo thành khối cầu nằm gọn trong xoang bowman

- Màng lọc: Là nơi tiếp xúc giữa xoang bowman và mao mạch có: Lớp tế bào nội mô thành mạch có lỗ nhỏ, đường kính khoảng160 Ao

Màng đáy (màng cơ sở) gồm nhiều sợi nhỏ nằm song song và các khe có đường kính

110 Ao

Lớp tế bào biểu mô của thành xoang Bowman ( Hình 7.1)

Ống thận gồm: ống lượn gần - nối với bọc Bowman nằm ở vỏ thận, quai Henle và ống lượn xa - nằm ở tủy thận

- Ôúng lượn gần: gần xoang Bowman tế bào biểu mô có diềm bàn chải ở cực phía lòng ống, bào tương chứa nhiều ti lạp thể và Na+, K+- ATPase

- Quai henle: tế bào biểu mô dẹt, mỏng ở đoạn xuống và dày ở đoạn lên

- Ống lượn xa: đổ vào ống góp, nhiều ống góp tập trung thành tháp thận đổ nước tiểu vào bể chứa chung

2 Mạch máu thận : + Ðộng mạch đến:

ÐM chủ bụng đến rốn thận thì tạo thành động mạch thận ÐM đến của mỗi đơn vị thận sẽ tạo tiểu cầu thận

+ Ðộng mạch đi: ÐM đi khỏi tiểu cầu thận làm thành lưới mao mạch, tạo tĩnh mạch thận

và đổ vào tĩnh mạch chủ dưới

3 Sự tạo thành nước tiểu : gồm 3 quá trình : Sự lọc, sự tái hấp thụ , sự tiết

3.1 Hiện tượng lọc trong quản cầu malpighi

- Nhờ huyết áp trong mao mạch quản cầu malpighi lớn hơn áp xuất thẩm thấu của các protein máu

Ở người : khi áp xuất lọc giảm, trị số huyết áp mao mạch tiểu cầu thận giảm, áp xuất thủy tĩnh trong nang Bowman tăng, áp xuất thẩm thấu của huyết tương tăng

Aïp xuất lọc của cầu thận (P) tạo được do áp xuất đẩy dịch qua màng lọc cầu thận (70 mmHg) thắng được áp xuất keo của protein huyết tương trong mao mạch (25 mmHg) và áp xuất thủy tĩnh của nang Bowman (15mmHg)

P = 70 mmHg - ( 25 mmHg + 15 mmHg) = 30 mmHg

1 phút cĩ khoảng 1300 ml máu đi vào 2 thận, chứa 650ml huyết tương nhưng chỉ cĩ 125ml huyết tương được lọc Muốn lọc được, áp xuất lọc lớn hơn 0 Mọi chất cĩ TLPtử <

18000 đều được lọc

3.2 Hiện tượng tái hấp thụ trong ống thận

- Các chất hấp thu lại máu : Nước và một số chất điện giải

- Các chất khơng được thu hồi : urê, a.uric, creatin, phenol, phosphate

tại ống lượn gần :

- Tái hấp thụ Na+ : 80% Na+ khuyếch tán vào lịng ống lượn gần ( bào tương của TB biểu mơ ( gắn với K+ thành Na+- K+- ATPase , Enzym này dịch chuyển về phía thành bên tế bào và được bơm vào dịch kẻ giữa 2 tế bào

- Tái hấp thụ cl - theo các cation khác ( Na+)

- Tái hấp thụ HCO3 - bằng sự khuyếch tán CO2 và hình thành HCO3 trong bào tương đi vào dịch kẻ TB

- Tái hấp thu K+ : Nhờ bơm Na+ - K+- ATPase hấp thụ cùng với Na+

- Tái hấp thu glucose : nếu nồng độ dưới 180 mg / 100ml huyết tương được hấp thụ lại hoàn toàn nếu trên ngưỡng 180mg/100ml thì không được hấp thu hoàn toàn

- Tái hấp thụ Protein và aa : hấp thu hoàn toàn ở phần đầu của ống lượn gần Một ngày tế bào biểu mô ống thận hấp thu khoảng 30g Protein, aa được hấp thu nhờ chất mang đặc hiệu cho từng loại aa

- Tái hấp thu nước : Nhờ sự tái hấp thu các chất ống lượn gần có khả năng thấm nước cao hơn các chất khác

- Tái hấp thu chất khác : urê, creatin, SO42- , PO42 -, NO32 -

- Chất không được hấp thu : PAH ( para Aminoluppuric) chất màu, penicilin, các sản phẩm chuyển hóa ( Seaticeroid, gluuromid)

Tại quai Henle :

Các cấu trúc của quai Henle ngâm trong dịch khe, có áp xuất giữa tế bào mô và màng đáy thẩm thấu rất cao

- Tế bào nhánh xuống : cho nước và urê khuyếch tán dễ dàng không cho Na+đi qua, vì vậy nồng độ Na+tăng dần và cao nhất ở chóp quai henle, kết qủa là H2O ra khỏi lòng ống, Nacl

và ure từ trong lòng ống ra dịch khe

- Tế bào biểu mô ở nhánh lên có tính thấm cao Na+và urê nhưng không thấm nước, Cách thấm : Tế bào này bơm cl- ra dịch khe và kéo theo Na+ , kết qủa nước từ dịch khe vào lòng ống, Nacl và urê từ lòng ống vào dịch khe ,vào máu

Tại ống lượn xa :

- Ðoạn pha loãng gồm : Phần đầu ống lượn xa

Phần cuối đoạn quai Henle ( nhánh lên)

- Hiện tượng pha loãng và tái hấp thu nhiều ion tạo điều kiện cho giai đoạn sau:

TB biểu mô bơm cl- từ lòng ống ra dịch khe ( khác ống lượn gần)

Khi cl- kéo theo cation Na+, K+, Mg2+, Ca2 +

Nồng độ ion trong lòng ống giảm còn 1/3 gọi là pha loãng

- Ðoạn cuối của ống lượn xa :

m ARN : tổng hợp protein mang,

protein - mang : Chuyển Na+và K+ , kéo theo cl-

- Tái hấp thu nước : nhờ 3 yếu tố

Aïp xuất thẩm thấu ở dịch khe kéo nước ra khỏi lịng ống

Sự pha lỗng ở phần đầu ống lượn xa làm tăng áp xuất thẩm thấu của lịng ống và dịch khe ADN tạo điều kiện thuận lợi cho sự tái hấp thu nước

- Bài tiết K+ : tế bào biểu mơ ống lượn xa bài tiết K+ thừa, ngược với quá trình hấp thu Na+, cạnh tranh với H+bị axit hĩa ( tăng H+( sẽ giảm bài tiết K+

- Bài tiết NH3 : NH3 vào lịng ống nhờ hịa tan với lipid cấu tạo màng

Hoặc NH3 từ huyết tương vào TB biểu mơ được bài tiết

Tại ống gĩp:

- Tái hấp thu nước : tương tự như ống lượn xa , ADH làm tăng tính thấm tế bào với nước

- Tái hấp thu urê và Na+, K+, CO2

Sau khi được tập trung vào ống gĩp, dịch trong lịng ống được cơ đặc và trở thành nước tiểu, sau đĩ được tới bể thận và bàng quang Sự bài tiết và tái hấp thu được biểu hiện bằng một

số sơ đồ trên hình 7.3

3.3 Sự thải nước tiểu ra ngồi cơ thể :

Nước tiểu xuống bàng quang nhờ nhu động của hai ống niệu quản Bàng quang chứa khoảng 500ml nước tiểu , khi bàng quang cĩ khoảng 200ml nước tiểu, áp xuất nước khoảng 10

- 15 cm thì ta cĩ cảm giác buồn tiểu

Cơ thắt bàng quang là 2 cơ : cơ trơn, chịu áp xuất 15cm H2O

cơ vân, chịu áp xuất 70 cm H2O

Hệ thần kinh tự động tác động lên sự bài tiết nước tiểu thông qua: dây giao cảm thông qua dây hạ vị và phó cảm qua dây chậu Dấu hiệu cảm giác căng nước tiểu kích thích thụ thể cảm giác trong vách bàng quang (đặc biệt thụ thể ở niệu đạo) theo dây thần kinh chậu đến đoạn cùng của tủy sống Từ đoạn cùng xung kích thích theo dây hạ vị tới bàng quang làm co cơ bàng quang, mở cơ vòng trơn thải nước tiểu

Riêng cơ vân (nằm phía ngoài cơ thắt trơn) chịu sự điều khiển theo ý muốn qua dây thẹn

Hình 7.3 Sơ đồ mô tả sự tiết và tái hấp thu qua ống thận