Chứng khoán Việt Nam

Sau khi phát hành, các chứng khoán có thể được mua đi bán lại nhiều lần trênthị trường chứng khoán với các mức giá khác nhau tùy thuoccj vào cung và cầu trên thịtrường b Phân loại Cổ ph

MỤC LỤC

Trang

III Vị trí và cấu trúc của thị trường chứng khoán 6

V Các nguyên tắc hoạt động của thị trường chứng khoán 10

VI Các thành phần tham gia thị trường chứng khoán 11 VII Các vấn đề liên quan đến thị trường chứng khoán 12 VIII Nguyên tắc CAN SLIM trong đầu tư chứng khoán 20

I Sự ra đời của thị trường chứng khoán Việt Nam 23

II Các giai đoạn phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam 24

II Những hạn chế của thị trường chứng khoán

35

PHẦN I

KHÁI QUÁT THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

I CHỨNG KHOÁN VÀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

1 Lịch sử hình thành và phát triển thị trường chứng khoán trên Thế giới

Thị trường chứng khoán là yếu tố cơ bản của nền kinh tế thị trường hiện đại Đến nay,hầu hết các quốc gia có nền kinh tế phát triển đều có thị trường chứng khoán Thị trườngchứng khoán đã trở thành một định chế tài chính không thể thiếu được trong đời sống kinh tếcủa những nước theo cơ chế thị trường

Vào khoảng giữa thế kỷ thứ 15 ở tại thành phố trung tâm buôn bán của phương Tây, cácthương gia thường tụ tập tại một số khu như quán cafe để trao đổi mua bán các loại hàng hóanhư nông sản, khoáng sản, tiền tệ và các chứng từ có giá Điểm đặc biệt ở đây là các thươnggia chỉ giao dịch với nhau bằng lời nói, không có hàng hóa thật Những cuộc thương lượngnày nhằm thống nhất với nhau các hợp đồng trao đổi mua bán ngay hoặc cho tương lai.Những cuộc trao đổi này ban đầu chỉ là một nhóm người và sau đó đông dần cho đến khi nóthực sự thành một khu chợ riêng Thời gian họp chợ lúc đầu là hàng tháng, sau đó là hàngtuần rồi rút ngắn còn hàng ngày Trong các phiên họp chợ tại đây các thương gia thống nhấtvới nhau các quy ước cho việc thương lượng và sau này trở thành những quy tắc có giá trị bắtbuộc với những ai muốn tham gia thị trường và thị trường chứng khoán hình thành từ đó.Buổi họp đầu tiên diễn ra năm 1943 tại một lữ quán của gia đình Vanber tại thành phốBruges (Vương quốc Bỉ) Trước lữ quán có 1 bảng hiệu vẽ hình ba túi da và chữ Ba túi datượng trưng cho họ ba nội dung của thị trường chứng khoán: thị trường hàng hoá, thị trườngngoại tệ, và thị trường chứng khoán động sản, còn chữ “Bourse” có nghĩa là mậu dịch thịtrường hay còn gọi là “nơi buôn bán chứng khoán”

Đến năm 1547, thị trường ở thành phố Bruges sụp đổ do cửa biển Envin - nơi dẫn cáctàu thuyền vào buôn bán tại thành phố bị cát biển lấp mất Tuy nhiên vào năm 1531, thịtrường này đã được dời đến thành phố cảng Anvers (Bỉ) Từ đó, thị trường này phát triểnnhanh chóng Một thị trường như vậy cũng được thành lập tại London (Vương quốc Anh ) thế

kỷ 18 và sau đó là một loạt thị trường ra đời tại Pháp, Đức, Ý và một số nước Bắc Âu và Mỹcũng được thành lập Sau một thời gian hoạt động, thị trường đã chứng tỏ khả năng khôngđáp ứng được yêu cầu cả ba loại giao dịch khác nhau Vì thế, thị trường hàng hoá được táchthành các khu thương mại, thị trường ngoại tệ được tách ra và phát triển thành thị trường hốiđoái Thị trường chứng khoán động sản trở thành thị trường chứng khoán

Như vậy, thị trường chứng khoán xuất hiện từ thế kỷ thứ 15 Sự hình thành thị trườngchứng khoán cũng đồng thời với thị trường hối đoái và một số thị trường khác

Quá trình hình thành và phát triển của thị trường chứng khoán thế giới đã trải qua nhữnggiai đoạn thăng trầm Thời kỳ huy hoàng nhất là vào những năm 1875 đến 1913, thị trườngchứng khoán trong thời kỳ này phát triển mạnh cùng với sự tăng trưởng của nền kinh tế

Nhưng đến “ngày thứ sáu đen tối” vào ngày 29-10-1929 là mở đầu cuộc khủng hoảng của

thị trường chứng khoán New York, từ đó cuộc khủng hoảng kéo sang các thị trường chứngkhoán Tây Âu, Bắc Âu và Nhật Bản bị sụp đổ chỉ trong vài giờ Sau thế chiến thứ hai, thịtrường chứng khoán phục hồi và phát triển mạnh Nhưng rồi cuộc khủng hoảng tài chính

19/10/1987 (ngày thứ hai đen tối) một lần nữa đã làm cho thị trường chứng khoán thế giới

suy sụp nặng nề Cuộc khủng hoảng này để lại hậu quả nghiêm trọng hơn cuộc khủng hoảngnăm 1929 Theo quy luật tự nhiên, sau hơn hai năm mất lòng tin, thị trường chứng khoán thếgiới tiếp tục đi vào hoạt động ổn định, phát triển Cứ mỗi lần khủng hoảng như vậy, giáchứng khoán của tất cả các thị trường chứng khoán trên thế giới sụt kinh khủng Tuy ở mỗikhu vực và mỗi nước ở mức độ khác nhau gây ra sự ngừng trệ cho thị trường chứng khoántoàn cầu và cũng ảnh hưởng trực tiếp tới nền kinh tế mỗi nước

Tháng 7/1997, thị trường chứng khoán ở các nước Châu Á sụt giá, mất lòng tin bắt đầu

từ Thái Lan, Inđonexia – hoạt động trì trệ một thời gian do thiếu hàng hóa và do không đượcquan tâm đúng mức Thị trường Philippine kém hiệu quả do thiếu sự chỉ đạo và quản lý thốngnhất hoạt động của 2 sở giao dịch chứng khoán Makita và Manila

Đến nay thị trường chứng khoán các nước phát triển mạnh mẽ về số lượng thị trườngchứng khoán lên đến 160 sở giao dịch phân tán khắp các châu lục, chất lượng hoạt động thịtrường ngày càng đáp ứng cho số đông những nhà đầu tư trong và ngoài nước, tiến tới thịtrường chứng khoán hội nhập khu vực và quốc tế

Hiện nay thị trường chứng khoán đã phát triển mạnh mẽ ở hầu hết các nước công nghiệphàng đầu Mỹ, Nhật, Anh, Đức, Pháp…Bên cạnh đó hơn 40 nước phát triển đã thiết lập thịtrường chứng khoán cũng đã hình thành ở các nước láng giềng Việt Nam như Singapore,Malaysia, Thái Lan, Philipin và Indonexia và Việt Nam cũng đã có trung tâm giao dịch thịtrường chứng khoán thành phố Hồ chí Minh (7/2000) và Hà Nội

Có thể nói, Thị trường chứng khoán là một định chế tài chính không thể thiếu đượctrong đời sống kinh tế của những nước theo cơ chế thị trường và nhất là những nước đangphát triển, đang cần thu hút luồng vốn lớn dài hạn cho nền kinh tế quốc dân

2 Các khái niệm cơ bản của thị trường chứng khoán

2.1 Chứng khoán

a) Khái niệm

Chứng khoán là những giấy tờ có giá và có khả năng chuyển nhượng, xác định số vốnđầu tư ; chứng khoán xác định quyền sở hữu hoặc quyền đòi nợ hợp pháp, bao gồm các điềukiện về thu nhập và tài sản trong một thời hạn nào đó

Chứng khoán do chính phủ, chính quyền địa phương và các công ty phát hành với mứcgiá nhất định Sau khi phát hành, các chứng khoán có thể được mua đi bán lại nhiều lần trênthị trường chứng khoán với các mức giá khác nhau tùy thuoccj vào cung và cầu trên thịtrường

b) Phân loại

Cổ phiếu là loại chứng khoán vốn được phát hành dưới dạng chứng chỉ hoặc bút toán

ghi sổ, xác nhận quyền sở hữu và lợi ích hợp pháp đối với tài sản hoặc vốn của một công ty

cổ phần Cổ phiếu là công cụ tài chính có thời hạn thanh toán là vô hạn

-Cổ phiếu thường : là cổ phiếu xác định quyền sở hữu của cổ đông trong công ty Cổphiếu thường được đặc trưng bởi quản lý, kiểm soát công ty Cổ đông sở hữu cổ phiếu thườngđược tham gia bầu hội đồng quản trị, tham gia bỏ phiếu quyết định các vấn đề lớn của công

ty Cổ tức của cổ phiếu thường được trả khi hội đồng quản trị công bố Khi công ty giải thểhoặc phá sản, cổ đông sở hữu cổ phiếu thường sẽ được chia số tiền còn lại sau khi thanh toáncác khoản nợ và thanh toán cho cổ phiếu ưu đãi

-Cổ phiếu ưu đãi : là cổ phiếu có cổ tức xác định được thể hiện bằng số tiền được in trên

cổ phiếu hoặc theo tỷ lệ phần trăm cố định so với mệnh giá cổ phiếu Cổ phiếu ưu đãi thườngđược trả cổ tức trước các cổ phiếu thường Cổ đông sở hữu cổ phiếu ưu đãi không được thamgia bỏ phiếu bầu ra hội đồng quản trị Khi công ty giải thể hoặc phá sản, cổ phiếu ưu đãi được

ưu tiên thanh toán trước các cổ phiếu thường

Trái phiếu, điển hình của chứng khoán nợ là một loại chứng khoán quy định nghĩa vụ

của người phát hành (người đi vay) phải trả cho người đứng tên sở hữu chứng khoán (ngườicho vay) một khoản tiền nhất định bao gồm cả vốn lẫn lãi trong những khoảng thời gian cụthể

Trái phiếu có thể phân theo nhiều tiêu chí khác nhau:

- Căn cứ vào chủ thể phát hành: trái phiếu chính phủ, trái phiếu địa phương (do chínhphủ và địa phương phát hành) và trái phiếu công ty (do công ty phát hành)

- Căn cứ vào cách thức trả lãi, trái phiếu được chia thành các loại sau:

+ Trái phiếu có lãi suất cố định: là loại trái phiếu được thanh toán cố định theo kỳ+ Trái phiếu với lãi suất thả nổi: là loại trái phiếu mà khoản lãi thu được thay đổi theo

sự biến động của lãi suất thị trường hoặc bị chi phối bởi biểu giá, chẳng hạn như giá bán lẻ

+ Trái phiếu chiết khấu: là loại trái phiếu không trả thường và được bán theo nguyêntắc chiết khấu Tiền thưởng cho việc sở hữu trái phiếu nằm dưới dạng lợi nhuận do vốn đemlại hơn là tiền thu nhập (nó là phần chênh lệch giữa giá trị danh nghĩa- mệnh giá trái phiếu vàgiá mua)

- Trái phiếu có đảm bảo và trái phiếu không có đảm bảo

Ngoài ra, trên thị trường chứng khoán còn phát hành hình thức hỗn hợp chứng khoánnhằm thích ứng với nhu cầu đặc biệt của thị trường vốn Chứng khoán hỗn hợp có những loạichủ yếu sau:

Trái phiếu công ty có khả năng chuyển đổi : Loại trái phiếu này có một mức lãi suất cố

định, ngoài ra nó còn đảm bảo cho người quyền sở hữu quyền đổi trái phiếu thành cổ phiếutrong một thời hạn với những điều kiện xác định Giá trị của quyền chuyển đổi không chỉ phụthuộc vào quyền chuyển đổi mà còn phụ thuộc vào chất lượng cổ phiếu của công ty

Trái phiếu có quyền mua cổ phiếu : Trái phiếu có quyền mua cổ phiếu tương tự như trái

phiếu nói chung nhưng ngoài khoản lợi tức cố định được nhận, nó còn có quyền mua một sốlượng cổ phiếu nhất định của công ty đang phát hành với một tỷ lệ và thời hạn ưu đãi đối với

cổ đông thực thụ Loại chứng khoán này có một “chứng chỉ quyền mua” được tách ra sau khiphát hành chứng khoán Về nguyên tắc “chứng chỉ quyền mua “ thị trường chứng khoán tách

ra sau khi phát hành chứng khoán một thời gian và được lưu thông độc lập trên thị trường

Trái phiếu thu nhập bổ sung : Loại chứng khoán này đảm bảo một khoản lợi tức cố định

nhưng người sở hữu có thể nhận được một khoản thu nhập bổ sung theo sự dao động tăngcủa cổ tức mà các cổ đông được hưởng

c) Các chứng chỉ có nguồn gốc chứng khoán

- Chứng quyền : là giấy xác nhận quyền được mua cổ phiếu mới phát hành tại mức giảitường bán ra của công ty Các chứng quyền thường được phát hành cho cổ đông cũ, sau đóchúng có thể được đem ra giao dịch

- Chứng khế : là các giấy tờ được phát hành kèm theo các trái phiếu, trong đó xác nhậnquyền được mua cổ phiếu theo những điều kiện nhất định

- Chứng chỉ thụ hưởng : là giấy tờ xác nhận quyền lợi của khách hàng là những nhà đầu

tư cá nhân trong các quỹ đầu tư nhất định Chứng chỉ này có thể được mua bán, giao dịch trên

thị trường chứng khoán như các giấy tờ có giá trị khác Chứng chỉ này do công ty tín thác đầu

tư hay các quỹ tương hỗ phát hành ( là tổ chức chuyên nghiệp thực hiện đầu tư theo sự ủynhiệm của khách hàng)…

2.2 Thị trường chứng khoán là gì?

Thị trường chứng khoán là một thị trường mà nơi đó người ta mua bán, chuyển nhượng,trao đổi các loại chứng khoán như cổ phiếu, trái phiếu, các công cụ phái sinh,…bao gồm cảchứng khoán niêm yết công khai trên sàn giao dịch chứng khoán và chứng khoán giao dịchkhông công khai, nhằm mục đích kiếm lời Tuy nhiên, đó có thể là thị trường chứng khoántập trung hoặc phi tập trung Tính tập trung ở đây là muốn nói đến việc giao dịch được tổchức tập trung theo một địa điểm vật chất

Hình thái điển hình của thị trường chứng khoán tập trung là Sở giao dịch chứng khoán(Stock exchange) Tại sở giao dịch chứng khoán, các giao dịch được tập trung tại một địađiểm, các lệnh được chuyển tới sàn giao dịch và tham gia vào quá trình ghép lệnh để hìnhthành lên giá giao dịch

Thị trường chứng khoán phi tập trung còn gọi là thị trường OTC (over the counter).Trên thị trường OTC, các giao dịch được tiến hành qua mạng lưới các công ty chứng khoánphân tán khắp quốc gia và được nối với nhau bằng mạng điện tử Giá trên thị trường này đượchình thành theo phương thức thỏa thuận

Hàng hóa chủ yếu trên các sàn giao dịch chứng khoán lớn thường là cổ phiếu, còn tráiphiếu và các công cụ phái sinh khác hay được mua bán trên thị trương OTC hơn Quy môchứng khoánủa thị trường trái phiếu toàn cầu được ước tính vào khoảng 45.000 tỷ USD, cònquy mô của thị trường cổ phiếu vào khoảng phân nửa con số đó Quy mô của thị trườngchứng khoán phái sinh vào khoảng 300.000 tỷ USD, tuy nhiên ngời ta không so sánh nó trựctiếp với hai thị trường trên vì đó chỉ là giá trị danh nghĩa của chúng, trong khi các con số nóitrước đó là giá trị thực của cổ phiếu, trái phiếu

II CHỨC NĂNG CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

1 Huy động vốn đầu tư cho nền kinh tế

Khi các nhà đầu tư mua chứng khoán do các công ty phát hành, số tiền nhàn rỗi của họđược đưa vào hoạt động sản xuất kinh doanh và qua đó góp phần mở rộng sản xuất xã hội.Thông qua thị trường chứng khoán, Chính phủ và chính quyền ở các địa phương cũng huyđộng được các nguồn vốn cho mục đích sử dụng và đầu tư phát triển hạ tầng kinh tế, phục vụcác nhu cầu chung của xã hội

2 Cung cấp môi trường đầu tư cho công chúng

Thị trường chứng khoán cung cấp cho công chúng một môi trường đầu tư lành mạnh vớicác cơ hội lựa chọn phong phú Các loại chứng khoán trên thị trường rất khác nhau về tínhchất, thời hạn và độ rủi ro, cho phép các nhà đầu tư có thể lựa chọn hàng hóa phù hợp với khảnăng, mục tiêu và sở thích của mình

3 Tạo tính thanh khoản cho các chứng khoán

Nhờ có thị trường chứng khoán các nhà đầu tư có thể chuyển đổi các chứng khoán họ sởhữu thành tiền mặt hoặc các loại chứng khoán khác khi họ muốn Khả năng thanh khoản làmột trong những đặc tính hấp dẫn của chứng khoán đối với người đầu tư Đây là yếu tố chothấy tính linh hoạt, an toàn của vốn đầu tư Thị trường chứng khoán hoạt động càng năngđộng và có hiệu quả thì tính thanh khoản của các chứng khoán giao dịch trên thị trường càngcao

4 Đánh giá hoạt động của doanh nghiệp

Thông qua chứng khoán, hoạt động của các doanh nghiệp được phản ánh một cách tổnghợp và chính xác, giúp cho việc đánh giá và so sánh hoạt động của doanh nghiệp được nhanhchóng và thuận tiện, từ đó cũng tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh nhằm nâng caohiệu quả sử dụng vốn, kích thích áp dụng công nghệ mới, cải tiến sản phẩm

5 Tạo môi trường giúp Chính phủ thực hiện các chính sách kinh tế vĩ mô

Các chỉ báo của thị trường chứng khoán phản ánh động thái của nền kinh tế cách nhạybén và chính xác Giá các chứng khoán tăng lên cho thấy đầu tư đang mở rộng, nền kinh tếtăng trưởng; ngược lại giá chứng khoán giảm sẽ cho thấy các dấu hiệu tiêu cực của nền kinh

tế Vì thế, thị trường chứng khoán được gọi là phong vũ biểu của nền kinh tế và là một công

cụ quan trọng giúp Chính phủ thực hiện các chính sách kinh tế vĩ mô Thông qua thị trườngchứng khoán, Chính phủ có thể mua và bán trái phiếu Chính phủ để tạo ra nguồn thu bù dắpthâm hụt ngân sách và quản lý lạm phát Ngoài ra, Chính phủ cũng có thể sử dụng một sốchính sách, biện pháp tác động vào thị trường chứng khoán nhằm định hướng đầu tư đảm bảocho sự phát triển cân đối của nền kinh tế

III VỊ TRÍ VÀ CẤU TRÚC THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

1 Vị trí của thị trường chứng khoán trong thị trường tài chính

Thị trường chứng khoán là một bộ phận của thị trường tài chính Đó là một thị trườngvốn dài hạn được dặc trưng bởi quan hệ mua bán các loại cổ phiếu và trái phiếu

Thị trường chứng khoán là hình ảnh đặc trưng của thị trường vốn

Thời gian đáo hạn 1 năm t

2 Cấu trúc và phân loại của thị trường chứng khoán

Thị trường chứng khoán là nơi diễn ra các giao dịch, mua bán những sản phẩm tài chính(cổ phiếu, trái phiếu, các khoản vay ngân hàng… có kỳ hạn trên một năm) Sau đây là một sốcách phân loại thị trường chứng khoán cơ bản:

a X ét về phương diện pháp lý

- Thị trường chứng khoán tập trung: là thị trường hoạt động theo đúng các quy định củapháp luật, là nơi mua bán các loại chứng khoán đã được dăng biểu hay đặc biệt được biểu lệ Chứng khoán đăng biểu là chứng khoán đã được cơ quan có thẩm quyền cho phép bảođảm, phân phối và mua bán qua trung gian các kinh kỷ và công ty kinh kỷ, tức là đã hội đủtiêu chuẩn quy định

Chứng khoán biểu lệ là chứng khoán do Chính phủ hoặc các cơ quan công quyền pháthành và bảo đảm Loại chứng khoán này được miễn giấy phép của cơ quan có thẩm quyền

- Thị trường chứng khoán phi tập trung (OTC): Là thị trường mua bán chứng khoán nằmngoài sở giao dịch, không có địa điểm tập trung những nhà môi giới, những người kinh doanhchứng khoán như tại sở giao dịch Các giao dịch ở đây chủ yếu là dựa vào sự thỏa thuận giữangười mua và người bán, không có sự kiểm soát từ Hội đồng Chứng khoán

Các loại chứng khoán mua bán ở đây thường những chứng khoán không được đăngbiểu, ít người biết đến hoặc ít được mua bán

b Xét về quá trình luân chuyển chứng khoán:

- Thị trường sơ cấp: còn gọi là thị trường cấp một hay thị trường phát hành, hàm ý chỉnơi diễn ra các hoạt động mua bán chứng khoán mới phát hành lần đầu Trên thị trường này,vốn từ nhà đầu tư sẽ được chuyển sang nhà phát hành thông qua việc nhà đầu tư mua cácchứng khoán mới phát hành.Thị trường sơ cấp là thị trường tạo vốn cho đơn vị phát hành

- Thị trường thứ cấp: còn gọi là thị trường cấp hai hay thị trường lưu thông, là nói đếnnơi diễn ra các giao dịch mua bán chứng khoán sau khi đã phát hành lần đầu Nói cách khácthị trường thứ cấp là thị trường mua đi bán lại các loại chứng khoán đã phát hành qua thịtrường sơ cấp

Điểm khác nhau căn bản giữa thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp không phải là sựkhác nhau về hinhg thức mà là sự khác nhau về nội dung, về hình thức mà là sự khác nhau vềnội dung, về mục đích của từng loại thị trường Bởi lẽ, việc phát hành cổ phiếu hay trái phiếu

TT Trái phiếu TT Cổ Phiếu

ở thị trường sơ cấp là nhằm thu hút mọi nguồn vốn đầu tư và tiết kiệm vào công cuộc pháttriển kinh tế Còn ở thị trường thứ cấp dù việc giao dịch còn rất nhộn nhịp có hàng chụcngười

c Xét về phương thức giao dịch

- Thị trường giao ngay: là thị trường mua bán chứng khoán theo giá tại thời điểm giaodịch nhưng việc thực hiện thanh toán và giao hàng có thể diễn ra sau một vài ngày theo thỏathuận

- Thị trường giao sau: là thị trường mua bán chứng khoán theo một loại hợp đồng địnhsẵn, giá cả được thỏa thuận trong ngày giao dịch, nhưng việc thanh toán và giao hàng xảy ratrong một thời hạn ở tương lai

d Xét về đặc điểm hàng hóa lưu hành trên thị trường

- Thị trường cổ phiếu : là thị trường gao dịch và mua bán các loại cổ phiếu, bao gồm cổphiếu thường, cổ phiếu ưu đãi

- Thị trường trái phiếu: là thị trường giao dịch và mua bán các loại trái phiếu đã đượcphát hành, các loại trái phiếu này bao gồm các trái phiếu công ty, trái phiếu đô thị và tráiphiếu Chính phủ

- Thị trường các công cụ chứng khoán phái sinh: là thị trường phát hành và mua đi bánlại các chứng từ tài chính khác như: quyền mua cổ phiếu, chứng quyền, hợp đồng quyềnchọn…

IV VAI TRÒ CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

Thứ nhất, thị trường chứng khoán với việc tạo ra các công cụ có tính thanh khoản cao,

có thể tích tụ, tập trung và phân phối vốn, chuyển thời hạn của vốn phù hợp với yêu cầu pháttriển kinh tế

Ở Hàn Quốc, thị trường chứng khoán đã đóng vai trò không nhỏ trong sự tăng trưởngkinh tế trong hơn ba mươi năm cho tới cuối thập kỷ 90 THị trường chứng khoán Hàn Quốclớn mạnh đứng hàng thứ 13 trên thế giới, với tổng giá trị huy động là 160 tỷ đôla Mỹ, đã gópphần tạo mức tăng trưởng kinh tế đạt mức trung bình 9%/năm, thu nhập quốc dân năm 1995

là trên 10.000USD/người

Yếu tố thông tin và yếu tố cạnh tranh trên thị trường sẽ đảm bảo cho việc phân phối vốnmột cách có hiệu quả Thị trường tài chính là nơi tiên phong áp dụng công nghệ mới và nhạycảm với môi trường thường xuyên thay đổi Thực tế trên thị trường chứng khoán, tất cả cácthông tin được cập nhập và được chuyển tải tới tất cả các nhà đầu tư, nhờ đó họ mới có thểnhận được vốn với chi phí rẻ trên thị trường

Thị trường chứng khoán tạo một sự cạnh tranh có hiệu quả trên thị trường tài chính, điềunày buộc các ngân hàng thương mại và các tổ chức tài chính phải quan tâm tới hoạt động củachính họ và làm giảm chi phí tài chính

Việc huy động vốn trên thị trường chứng khoán có thể làm tăng vốn tự có của các công

ty và giúp họ tránh các khoản vay chi phí cao cũng như sự kiểm soát chặt chẽ của các Ngânhàng Thương mại Thị trường chứng khoán khuyến khích tính cạnh tranh của các công ty trênthị trường Sự tồn tại của thị trường chứng khoán cũng là yếu tố quyết định để thu hút vốnđầu tư nước ngoài Đây chính là yếu tố đảm bảo cho sự phân bố có hiệu quả các nguồn lựctrong một quốc gia cũng như trong phạm vi quốc tế

Thứ hai, thị trường chứng khoán góp phần tái phân phối công bằng hơn, thông qua việcbuộc các tập doàn gia đình phát hành chứng khoán ra công chúng, giải tỏa sự tập trung quyền

lực kinh tế của các tập đoàn song vẫn tập trung vốn cho việc phát triển kinh tế Việc tăngcường tầng lớp trung lưu trong xã hội, tăng cường sự giám sát của xã hội đối với quá trìnhphân phối đã giúp nhiều nước tiến xa hơn tới một xã hội công bằng hơn, qua đó tạo hiệu quả

và tăng cường về kinh tế

Thứ ba, thị trường chứng khoán tạo điều kiện cho việc tách biệt giữa sở hữu và quản lýdoanh nghiệp Khi qui mô của doanh nghiệp tăng lên, môi trường kinh doanh trở nên phứctạp hơn, nhu cầu về quản lý chuyên trách cũng tăng theo Thị trường chứng khoán tạo điềukiện cho việc tiết kiệm vốn và chất xám, tạo điều kiện thức đẩy cổ phần hóa doanh nghiệpNhà nước Cơ chế thông tin hoàn hảo tạo khả năng giám sát chặt chẽ của thị trường chứngkhoán đã làm giảm các tiêu cực trong quản lý, tạo điều kiện kết hợp hài hòa lợi giữa lợi íchcủa chủ sở hữu, nhà quản lý và người làm công

Thứ tư , là hiệu quả quốc tế hóa thị trường chứng khoán Việc mở cửa thị trường chứngkhoán làm tăng tính lỏng và cạnh tranh trên thị trường quốc tế Điều này cho phép các công ty

có thể huy động nguồn vốn rẻ hơn, tăng cường đầu tư nguồn tiết kiệm bên ngoài, đồng thờităng cường khả năng cạnh tranh quốc tế và mở rộng các cơ hội kinh doanh của các công tytrong nước

Hàn Quốc, Singapore, Thái Lan, Malaysia là những minh chứng điển hình về việc tậndụng các cơ hội do thị trường chứng khoán mang lại Tuy nhiên, chúng ta cũng phải xem xétcác hoạt động tiêu cực có thể xảy ra như việc tăng cung tiền qua mức, áp lực lạm phát, vấn đềchảy máu vốn, hoặc sự thâu tóm của người nước ngoài trên thị trường chứng khoán

Thứ năm, thị trường chứng khoán tạo cơ hội cho chính phủ huy động các nguồn tàichính mà không tạo áp lực về lạm phát, đồng thời tạo các công cụ cho việc thực hiện chínhsách tài chính tiền tệ của chính phủ Đây chính là điểm thể hiện rõ nhất vị trí quan trọng củathị trường chứng khoán trong nền kinh tế và hệ thống tài chính quốc gia.

Thứ sáu, thị trường chứng khoán cung cấp một dự báo tuyệt vời về các chu kỳ kinhdoanh trong tương lai Việc thay đổi giá chứng khoán có xu hướng đi trước chu kỳ kinhdoanh, cho phép chính phủ cũng như các công ty đánh giá kế hoạch đầu tư cũng như việcphân bổ nguồn lực cho họ Thị trường chứng khoán cũng tạo điều kiện tái cấu trúc lại nềnkinh tế

Ngoài những tác động tích cực trên, thị trường chứng khoán cũng có những tiêu cựcnhất định Thị trường chứng khoán làm việc trên cơ sở thông tin hoàn hảo Song ở các thịtrường mới nổi, thông tin được chuyển tải tới các nhà đầu tư không đầy đủ và không giốngnhau Như vậy, giá cả chứng khoán không phản ánh giá trị kinh tế cơ bản của công ty vàkhông trở thành cơ sở để phân phối một cách có hiệu quả các nguồn lực

Một số tiêu cực khác của thị trường chứng khoán như hiện tượng đầu cơ, hiện tượngxung đột quyền lực làm thiệt hại cho các cổ đông thiểu số, việc mua bán nội gián, thao túngthị trường làm nản lòng nhà đầu tư và như vậy, sẽ tác động tiêu cực tới tiết kiệm và đầu tư.Nhiệm vụ của các nhà quản lý thị trường là giảm thiểu các tiêu cực của thị trường nhằm bảo

vệ quyền lợi của các nhà đầu tư và đảm bảo cho tính hiệu quả của thị trường

Như vậy, vai trò của thị trường chứng khoán được thể hiện trên khía cạnh khác nhau.Song vai trò tích cực hay tiêu cực của thị trường chứng khoán có thực sự được phát huy hayhạn chế phụ thuộc đáng kể vào các chủ thể tham gia vào thị trường và sự quản lý của Nhànước

V CÁC NGUYÊN TẮC HOẠT ĐỘNG CỦA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

1 Nguyên tắc trung gian

Mọi hoạt động giao dịch, mua bán chứng khoán trên thị trường chứng khoán đều đượcthực hiện thông qua các trung gian, hay còn gọi là các nhà môi giới (công ty chứng khoán).Các nhà môi giới thực hiện giao dịch theo lệnh của khách hàng và hưởng hoa hồng, họ còn cóthể cung cấp các dịch vụ khác như cung cấp thông tin và tư vấn cho khách hàng trong việcđầu tư…

Theo nguyên tắc trung gian, các nhà đầu tư không thể trực tiếp thỏa thuận với nhau đểmua bán chứng khoán Họ đều phải thông qua các nhà môi giới của mình để đặt lệnh Cácnhà môi giới sẽ nhập lệnh vào hệ thống để khớp lệnh

2 Nguyên tắc công khai

Chứng khoán là loại hàng hóa trừu tượng nên thị trường chứng khoán phải được xâydựng trên cơ sở hệ thống công bố thông tin tốt Theo luật định, các tổ chức phát hành cónghĩa vụ phải cung cấp thông tin (tài chính định kỳ hàng năm của công ty, các sự kiện bấtthường xảy ra đối với công ty, nắm giữ cổ phiếu của giám đốc, người quản lý cổ đông, cổđông đa số…) đầy đủ theo chế độ thường xuyên và đột xuất thông qua các phương tiện thôngtin đại chúng, Sở giao dịch, các công ty chứng khoán và các tổ chức có liên quan Các thôngtin càng được công bố công khai minh bạch, thì càng thu hút được nhà đầu tư tham gia vàothị trường chứng khoán

Nguyên tắc công khai của thị trường chứng khoán nhằm đảm bảo quyền lợi cho ngườimua chứng khoán không bị “hớ” trong mua bán chứng khoán

3 Nguyên tắc đấu giá

Giá chứng khoán được xác định thông qua việc đấu giá giữa các lệnh mua và lệnh bán.Tất cả các thành viên tham gia thị trường đều không thể can thiệp vào việc xác định giá này

Có hai hình thức đấu giá là đấu giá trực tiếp và đấu giá tự động

Đấu giá trực tiếp là việc các nhà môi giới gặp nhau trên sàn giao dịch và trực tiếp đấugiá

Đấu giá tự động là việc các lệnh giao dịch từ các nhà môi giới được nhập vào hệ thốngmáy chủ của Sở giao dịch cứng khoán Hệ thống máy chủ này sẽ xác định mức giá sao cho tạimức giá này chứng khoán giao dịch với khối lượng cao nhất

Trên thị trường thứ cấp, các nhà đầu tư cũng cạnh tranh tự do để tìm kiếm cho mình mộtlợi nhuận cao nhất, và giá cả được hình thành theo phương thức đấu giá

5 Nguyên tắc công bằng

Công bằng có nghĩa là mọi người tham gia thị trường đều phải tuân thủ những quy địnhchung, được bình đẳng trong việc chia sẻ thông tin và trong việc gánh chịu các hình thức xửphạt nếu vi phạm vào những quy định đó

VI CÁC THÀNH PHẦN THAM GIA THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

Các tổ chức và cá nhân tham gia thị trường chứng khoán có thể được chia thành các nhómsau: nhà phát hành, nhà đầu tư và các tổ chức liên quan đến chứng khoán

- Công ty là nhà phát hành các cổ phiếu và trái phiếu công ty

- Các tổ chức tài chính là nhà phát hành các công cụ tài chính như trái phiếu, chứng chỉthụ hưởng …phục vụ cho hoạt động của họ

3 Các tổ chức kinh doanh trên thị trường chứng khoán

Là những công ty hoạt động trong lĩnh vực chứng khoán, có thể đảm nhiệm một hoặcnhiều trong số các nghiệp vụ chính là môi giới, quản lý quỹ đầu tư, bảo lãnh phát hành, tưvấn đầu tư chứng khoán và tự doanh

- Công ty chứng khoán

- Quỹ đầu tư chứng khoán

- Các trung gian tài chính

4 Các tổ chức có liên quan đến thị trường chứng khoán

- Cơ quan quản lý Nhà nước: là cơ quan thuộc Chính phủ thực hiện chức năng quản lýnhà nước đối với TTCK ở Việt nam

- Sở giao dịch chứng khoán: là cơ quan thực hiện vận hành thị trường và ban hànhnhững quyết định điều chỉnh các hoạt động giao dịch chứng khoán trên Sở phù hợp với cácquy định của luật pháp và ủy ban chứng khoán

- Hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khoán làcầu nối giữa các nhà kinh doanh chứng

khoán với các cơ quan quản lý nhà nước và công chúng đầu tư cũng như tham gia vào việcban hành các cơ chế, chính sách

- Tổ chức lưu ký và thanh toán bù trừ chứng khoán thường là các ngân hàng lưu ký(ngân hàng thương mại được phép hoạt động lưu ký chứng khoán), các công ty chứng khoán,được gọi chung là các tổ chức lưu ký Các tổ chức thanh toán tiền cho các giao dịch chứngkhoán là các ngân hàng thanh toán

- Công ty dịch vụ máy tính chứng khoán: là tổ chức phụ trợ, phục vụ các giao dịchchứng khoán

- Các tổ chức tài trợ chứng khoán

- Công ty đánh giá hệ số tín nhiệm: là công ty chuyên cung câp dịch vụ đánh giá nănglực thanh toán các khoản vốn gốc và lãi đúng thời hạn và theo những điều khoản đã cam kếtcủa công ty phát hành đối với một đợt phát hành cụ thể

VII CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN

1 Giao dịch chứng khoán

Hoạt động mua bán chứng khoán trên thị trường chứng khoán có thể diễn ra trên thị trườngtập trung (Trung tâmgiao dịch chứng khoán, Sở giao dịch chứng khoán) và thị trường phi tậptrung

a) Mua chứng khoán của tổ chức phát hành

Đối với loại chứng khoán này, ta có thể thực hiện theo 2 hình thức:

- Mua trực tiếp tại tổ chức phát hành (công ty): nhà đầu tư phải đăng ký mua và nộp tiền trựctiếp tại tổ chức phát hành chứng khoán Hình thức này rất bất cập, nhất là về mặt địa lý

- Mua thông qua trung gian: tức là mua thông qua các nhà đại lý hoặc bảo lãnh phát hànhthông thường là các công ty chứng khoán và các Ngân hàng Thương mại

Nếu bạn mua chứng khoán của tổ chức phát hành chưa niêm yết trên Trung tâm giao dịchchứng khoán thì việc chuyển nhượng hoặc bán lại chứng khoán đó cho người khác hiện naygặp nhiều khó khăn vì không dễ tìm được người mua và bạn cũng phải trực tiếp dến tổ chứcphát hành (hoặc quyền) để thực hiện chuyển nhượng cho người mua

b)Mua bán chứng khoán niêm yết trên Trung tâm giao dịch chứng khoán

Chứng khoán niêm yết là chứng khoán có đủ điều kiện và tiêu chuẩn được đăng ký để muabán tại Trung tâm giao dịch chứng khoán

Khi mua chứng khoán niêm yết, phải tuân thủ theo một số nguyên tắc sau:

- Mọi giao dịch mua bán chứng khoán đều phải qua hệ thống tại Sở Giao dịch, Trung tâmGiao dịch chứng khoán theo phương thức khớp lệnh hoặc phương thức thỏa thuận

- Giao dịch chứng khoán thực hiện theo phương thức khớp lệnh trên nguyên tắc ưu tiên vềgiá và ưu tiên về thời gian

- Giao dịch chứng khoán niêm yết lô lẻ được thực hiện trực tiếp giữa người đầu tư với công

ty chứng khoán thành viên là thành viên của Trung tâm giao dịch chứng khoán trên nguyêntắc thỏa thuận về giá

Quy trình giao dịch chứng khoán niêm yết tại trung tâm giao dịch chứng khoán:

(Toàn bội quy trình này được tiến hành theo 5 bước:

- Bước 1: Nhà đầu tư đến mở tài khoản và đặt lệnh mua bán chứng khoán tại một công tychứng khoán

- Bước 2: Công ty chứng khoán chuyển lệnh đó cho đại diện của công ty tại Trung tâm giaodịch chứng khoán để nhập vào hệ thống giao dịch của Trung tâm

- Bước 3: Trung tâm giao dịch chứng khoán thực hiện ghép lệnh và thông báo kết quả giaodịch cho công ty chứng khoán.

- Bước 4: Công ty chứng khoán thông báo kết quả giao dịch cho nhà đầu tư

- Bước 5: Nhà đầu tư nhận được chứng khoán (nếu là người mua) hoặc tiền (nếu là ngườibán) trên tài khoản của mình tại công ty chứng khoán sau 3 ngày làm việc kể từ ngày muabán

2 Điều kiện và cách thức để một công ty có thể lên sàn giao dịch chứng khoán

Để được phép niêm yết và giao dịch cổ phần của mình trên sàn giao dịch các công ty cầnthiết đáp ứng được yêu cầu của sàn giao dịch cũng như thực hiện đầy đủ các thủ tục pháp lýquy định của pháp luật

Điều kiện và thủ tục để tiến hành niêm yết cổ phiếu trên sàn giao dịch, Trung tâm giao dịchchứng khoán được quy định chi tiết tại Nghị định số 14/2007/NĐ – CP do Thủ tướng ChínhPhủ ký ngày 19/1/2007 Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Chứng khoán Cụ thểnhư sau:

2.1 Điều kiện niêm yết cổ phiếu:

2.1.1 Điều kiện niêm yết cổ phiếu tại Sở Giao dịch chứng khoán

a) Là công ty cổ phần có vốn điều lệ đã góp tại thời điểm đăng ký niêm yết từ 80 tỷ đồngViệt Nam trở lên tính theo giá trị ghi trên sổ kế toán

b) Hoạt động kinh doanh hai năm liền trước năm đăng ký niêm yết phải có lãi và không có lỗlũy kế tính đến năm đăng ký niêm yết

c) Không có các khoản nợ quá hạn chưa được dự phòng theo quy định của pháp luật , côngkhai mọi khoản nợ đối với công ty của thành viên Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Giámđốc hoặc Tổng giám đốc, Phó giám đốc hoặc Phó Tổng giám đốc, Kế toán trưởng, cổ đônglớn và những người liên quan

d) Tối thiểu 20% cổ phiếu có quyền biểu quyết của công ty do ít nhất 100 cổ đông nắm giữ, e) Cổ đông là thành viên Hội đồng quản trị , Ban kiểm soát, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc,Phó giám đốc hoặc Phó Tổng giám đốc và kế toán trưởng của công ty phải cam kết nắm giữ100% số cổ phiếu do mình sở hữu trong thời gian 6 tháng kể từ ngày niêm yết và 50% số cổphiếu này trong thời gian 6 tháng tiếp theo, không tính số cổ phiếu thuộc quyền sở hữu Nhànước do các cá nhân trên đại diện nắm giữ

e) Có hồ sơ dăng ký niêm yết cổ phiếu hợp lệ theo quy định

2.1.1 Điều kiện niêm yết cổ phiếu tại Trung tâm giao dịch chứng khoán

a) Là công ty cổ phần có vốn điều lệ đã góp tại thời điểm đăng ký niêm yết từ 10 tỷ đồngViệt Nam trở lên tính theo giá trị ghi trên sổ kế toán

b) Hoạt động kinh doanh của năm liền trước năm đăng ký niêm yết phải có lãi, không có cáckhoản nợ phải trả quá hạn trên một năm và hoàn thành các nghĩa vụ tài chính với nhà nước.c) Cổ phiếu có quyền biểu quyết của công ty do ít nhất 100 cổ đông nắm giữ;

d) Cổ đông là thành viên Hội đồng quản trị, Ban Kiểm soát, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc,Phó Giám đốc hoặc Phó Tổng giám đốc và Kế toán trưởng của công ty phải cam kết nắm giữ100% số cổ phiếu do mình sở hữu trong thời gian 6 tháng kể từ ngày niêm yết và 50% số cổphiếu này trong thời gian 6 tháng tiếp theo, không tính số cổ phiếu thuộc sở hữu Nhà nước docác cá nhân trên đại diện nắm giữ;

đ) Có hồ sơ đăng ký niêm yết cổ phiếu hợp lệ theo quy định;

e) Việc niêm yết cổ phiếu của các doanh nghiệp thành lập mới thuộc lĩnh vực cơ sở hạ tầnghoặc công nghệ cao, doanh nghiệp 100% vốn nhà nước chuyển đổi thành công ty cổ phầnkhông phải đáp ứng điều kiện quy định tại điểm b.

2.2 Cách thức để một công ty có thể niêm yết cổ phiếu trên SGD, Trung tâm GDCK:

Để có thể niêm yết cổ phiếu của mình trên SGD chứng khoán, Trung tâm GDCK, tổ chứcđăng ký niêm yết cổ phiếu phải nộp hồ sơ đăng ký niêm yết cho SGD chứng khoán, Trungtâm GDCK Hồ sơ đăng ký niêm yết cổ phiếu bao gồm:

a) Giấy đăng ký niêm yết cổ phiếu;

b) Quyết định của Đại hội đồng cổ đông thông qua việc niêm yết cổ phiếu;

c) Sổ đăng ký cổ đông của tổ chức đăng ký niêm yết được lập trong thời hạn một tháng trướcthời điểm nộp hồ sơ đăng ký niêm yết;

d) Bản cáo bạch theo quy định tại Điều 15 Luật Chứng khoán;

đ) Cam kết của cổ đông là thành viên Hội đồng quản trị, Ban Kiểm soát, Giám đốc hoặc TổngGiám đốc, Phó Giám đốc hoặc Phó Tổng Giám đốc và Kế toán trưởng nắm giữ 100% số cổphiếu do mình sở hữu trong thời gian 6 tháng kể từ ngày niêm yết và 50% số cổ phiếu nàytrong thời gian 6 tháng tiếp theo;

e) Hợp đồng tư vấn niêm yết (nếu có);

g) Giấy chứng nhận của Trung tâm lưu ký chứng khoán về việc cổ phiếu của tổ chức đó đãđăng ký lưu ký tập trung.Trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, SGDchứng khoán, Trung tâm GDCK có trách nhiệm chấp thuận hoặc từ chối đăng ký niêm yết.Trường hợp từ chối đăng ký niêm yết, SGD chứng khoán, Trung tâm GDCK phải trả lời bằngvăn bản và nêu rõ lý do

3 Phát hành và niêm yết chứng khoán

Việc chào bán lần đầu tiên chứng khoán mới gọi là phát hành chứng khoán Việc đưa cácchứng khoán có đủ tiêu chuẩn vào đăng ký và giao dịch tại thị trường giao dịch tập trung(Trung tâm Giao dịch Chứng khoán, Sở Giao dịch Chứng khoán) gọi là niêm yết chứngkhoán

3.1 Phát hành chứng khoán

3.1.1 Khái niệm về phát hành chứng khoán: Việc chào bán lần đầu tiên chứng khoán mới

gọi là phát hành chứng khoán

Nếu đợt phát hành dẫn đến việc đưa một loại chứng khoán của một tổ chức lần đầu tiên

ra công chúng thì gọi là phát hành lần đầu ra công chúng Nếu việc phát hành đó là việc phát

hành bổ sung bởi tổ chức đã có chứng khoán cùng loại lưu thông trên thị trường thì gọi là

đợt phát hành chứng khoán bổ sung Tuy nhiên, không phải mọi đối tượng đều được phát

hành chứng khoán mà chỉ những chủ thể phát hành mới có được quyền này

3.1.2 Phương thức phát hành chứng khoán

Có 2 phương thức phát hành chứng khoán trên thị trường sơ cấp Đó là phát hành riêng lẻ và

phát hành ra công chúng

a) Phát hành riêng lẻ(Private Placement)

Phát hành riêng lẻ là việc công ty phát hành chào bán chứng khoán của mình trong phạm vimột số người nhất định (thông thường là cho các nhà đầu tư có tổ chức có ý định nắm giữchứng khoán một cách lâu dài) như công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí với những điều kiện hạnchế chứ không phát hành rộng rãi ra công chúng Các ngân hàng đầu tư cũng có thể tham giavào việc phát hành riêng lẻ với tư cách nhà phân phối để hưởng phí phát hành Đa số các đợt

phát hành trái phiếu đều thực hiện dưới hình thức phát hành riêng lẻ, việc phát hành cổ phiếuthường - cổ phiếu phổ thông ít khi được thực hiện dưới hình thức này.

Có sự khác nhau giữa việc phát hành cổ phiếu và trái phiếu ra công chúng:

* Phát hành cổ phiếu ra công chúng được thực hiện theo một trong hai hình thức sau:

- Phát hành lần đầu ra công chúng (IPO): là việc phát hành trong đó cổ phiếu của công

ty lần đầu tiên được bán rộng rãi cho công chúng đầu tư

- Chào bán sơ cấp (phân phối sơ cấp): là đợt phát hành cổ phiếu bổ sung của công ty đạichúng cho rộng rãi công chúng đầu tư

* Phát hành trái phiếu ra công chúng được thực hiện bằng một hình thức duy nhất, đó là chàobán sơ cấp (phân phối sơ cấp)

Việc phát hành chứng khoán ra công chúng phải chịu sự chi phối của pháp luật vềchứng khoán và phải được cơ quan quản lý nhà nước về chứng khoán cấp phép Những công

ty phát hành chứng khoán ra công chúng phải thực hiện một chế độ báo cáo, công bố thôngtin công khai và chịu sự giám sát riêng theo quy định của pháp luật chứng khoán

Ở Việt Nam, việc phát hành chứng khoán ra công chúng để niêm yết tại Trung tâm giaodịch chứng khoán phải tuân theo các qui định tại Nghị định 48/1998/NĐ-CP ngày 11/7/1998của Chính phủ về chứng khoán và thị trường chứng khoán Nghị định này qui định việc pháthành chứng khoán ra công chúng để niêm yết tại thị trường giao dịch tập trung phải được Uỷban chứng khoán cấp phép trừ việc phát hành trái phiếu Chính phủ Các chứng khoán này saukhi được phát hành ra công chúng sẽ được niêm yết tại Trung tâm giao dịch choán

Mục đích của việc phân biệt hai hình thức phát hành (phát hành riêng lẻ và phát hành racông chúng như trên là nhằm có các biện pháp bảo vệ cho công chúng đầu tư, nhất là nhữngnhà đầu tư nhỏ không hiểu biết nhiều về lĩnh vực chứng khoán Nhằm mục đích này, để đượcphép phát hành ra công chúng, tổ chức phát hành phải là những công ty làm ăn có chất lượngcao, hoạt động sản xuất kinh doanh có hiệu quả, đáp ứng được các điều kiện do cơ quan quản

lý nhà nước về chứng khoán( Ủy ban chứng khoán nhà nước)

c) Ý nghĩa cơ bản của việc phân biệt giữa phát hành riêng lẻ và phát hành ra công chúng

Việc phân biệt phát hành riêng lẻ và phát hành ra công chúng là để xác định nhữngngười phát hành rộng rãi ra công chúng phải là những công ty có chất lượng cao, hoạt độngsản xuất kinh doanh tốt, nhằm bảo vệ cho công chúng đầu tư nói chung, nhất là những nhàđầu tư nhỏ thiếu hiểu biết Đồng thời, đây cũng là điều kiện để xây dựng một thị trườngchứng khoán an toàn, công khai và có hiệu quả

Việc phát hành chứng khoán riêng lẻ thông thường chịu sự điều chỉnh của Luật Công

ty Chứng khoán phát hành dưới hình thức này không phải là đối tượng được niêm yết vàgiao dịch trên thị trường chúng khoán sơ cấp

3.1.3 Bảo lãnh phát hành chứng khoán

a) Khái niệm: Bảo lãnh phát hành là việc tổ chức bảo lãnh giúp tổ chức phát hành thực hiện

các thủ tục trước khi chào bán chứng khoán, tổ chức việc phân phối chứng khoán và giúpbình ổn giá chứng khoán trong giai đoạn đầu sau khi phát hành Trên thế giới, các ngân hàngđầu tư thường là những tổ chức đứng ra làm bảo lãnh phát hành

Tổ chức bảo lãnh là người chịu trách nhiệm mua hoặc chào bán chứng khoán của một

tổ chức phát hành nhằm thực hiện việc phân phối chứng khoán để hưởng hoa hồng

b) Các phương thức bảo lãnh phát hành

Việc bảo lãnh phát hành thường được thực hiện theo một trong các phương thức sau:

Bảo lãnh với cam kết chắc chắn: là phương thức bảo lãnh mà theo đó tổ chức bảo lãnh

cam kết sẽ mua toàn bộ số chứng khoán phát hành cho dù có phân phối được hết chứngkhoán hay không Trong hình thức bảo lãnh tổ hợp theo "cam kết chắc chắn", một nhóm các

tổ chức bảo lãnh hình thành một tổ hợp để mua chứng khoán của tổ chức phát hành với giáchiết khấu so với giá chào bán ra công chúng (POP) và bán lại các chứng khoán đó ra côngchúng theo giá POP Chênh lệch giữa giá mua chứng khoán của các tổ chức bảo lãnh và giáchào bán ra công chúng được gọi là hoa hồng chiết khấu

Bảo lãnh theo phương thức dự phòng: đây là phương thức thường được áp dụng khi

một công ty đại chúng phát hành bổ sung thêm cổ phiếu thường ở các nước phát triển Trongtrường hợp đó, công ty cần phải bảo vệ quyền lợi cho các cổ đông hiện hữu, và như vậy,công ty phải chào bán cổ phiếu bổ sung cho các cổ đông cũ trước khi chào bán ra công chúngbên ngoài Dĩ nhiên, sẽ có một số cổ đông không muốn mua thêm cổ phiếu của công ty Dovậy, công ty cần có một tổ chức bảo lãnh dự phòng sẵn sàng mua những quyền mua khôngđược thực hiện và chuyển thành những cổ phiếu để phân phối ra ngoài công chúng Có thểnói, bảo lãnh theo phương thức dự phòng là việc tổ chức bảo lãnh cam kết sẽ mua nốt sốchứng khoán còn lại chưa được phân phối hết của tổ chức phát hành và bán lại ra côngchúng Tại các nước đang phát triển, khi các tổ chức bảo lãnh còn non trẻ và chưa có tiềm lựclớn thì phương thức bảo lãnh phát hành dự phòng lại là phương thức bảo lãnh thông dụngnhất

Bảo lãnh với cố gắng cao nhất: là phương thức bảo lãnh mà theo đó tổ chức bảo lãnh tổ

chức bảo lãnh thoả thuận làm đại lý cho tổ chức phát hành Tổ chức bảo lãnh không cam kếtbán toàn bộ số chứng khoán mà cam kết sẽ cố gắng hết sức để bán chứng khoán ra thị trường,nhưng nếu không phân phối hết sẽ trả lại cho tổ chức phát hành phần còn lại

Bảo lãnh theo phương thức bán tất cả hoặc không: trong phương thức này, tổ chức phát

hành yêu cầu tổ chức bảo lãnh bán một số lượng chứng khoán nhất định, nếu không phânphối được hết sẽ huỷ toàn bộ đợt phát hành

Bảo lãnh theo phương thức tối thiểu - tối đa: là phương thức trung gian giữa phương

thức bảo lãnh với cố gắng cao nhất và phương thức bảo lãnh bán tất cả hoặc không Theophương thức này, tổ chức phát hành yêu cầu tổ chức bảo lãnh bán tối thiểu một tỷ lệ chứngkhoán nhất định (mức sàn) Vượt trên mức ấy, tổ chức bảo lãnh được tự do chào bán chứngkhoán đến mức tối đa quy định (mức trần) Nếu lượng chứng khoán bán được đạt tỷ lệ thấphơn mức yêu cầu thì toàn bộ đợt phát hành sẽ bị huỷ bỏ

3.2 Niêm yết chứng khoán.

Niêm yết chứng khoán là việc đưa các chứng khoán có đủ tiêu chuẩn vào đăng ký và

giao dịch tại thị trường giao dịch tập trung (Trung tâm Giao dịch Chứng khoán, Sở Giao dịchChứng khoán) Hay nói cách khác, để có thể được niêm yết tại một Sở giao dịch chứng khoánnào đó thì công ty xin niêm yết phải đáp ứng đủ các tiêu chuẩn do Sở đó đặt ra Mỗi Sở giaodịch chứng khoán có những điều kiện đặt ra khác nhau để đảm bảo cho sự hoạt động an toànđồng thời phù hợp với mục đích hoạt động của Sở giao dịch đó

4 Phương thức tổ chức và giao dịch

Sau khi chứng khoán mới được phát hành trên thị trường sơ cấp, chúng sẽ được giao dịch trênthị trường thứ cấp Khác với thị trường sơ cấp, tiền bán chứng khoán trên thị trường thứ cấpthuộc về các nhà đầu tư và nhà kinh doanh chứ không thuộc về các công ty phát hành chứngkhoán.

Xét về phương thức tổ chức và giao dịch, thị trường chứng khoán bao gồm 3 loại: Sở giaodịch chứng khoán, Thị trường phi tập trung (OTC), và thị trường thứ 3

- Thị trường tập trung (Sở giao dịch chứng khoán): là thị trường trong đó việc giao dịch

mua bán chứng khoán được thực hiện tại một địa điểm tập trung gọi là sàn giao dịch (trading floor) Các chứng khoán được niêm yết tại Sở giao dịch thông thường là chứng khoán của những công ty lớn, có danh tiếng, đã qua thử thách của thị trường Phương thức giao dịch tại

Sở giao dịch là phương thức đấu giá, trong đó các lệnh mua, bán được ghép với nhau để hình thành giá cả cạnh tranh tốt nhất

- Thị trường phi tập trung (OTC): là thị trường trong đó việc giao dịch mua bán chứng

khoán không diễn ra tại một địa điểm tập trung mà thông qua hệ thống computer nối mạnggiữa các thành viên của thị trường Các chứng khoán được giao dịch trên thị trường phi tậptrung là chứng khoán của các công ty vừa và nhỏ

Phương thức giao dịch tại thị trường OTC là phương thức thỏa thuận, giá cả chứng khoánđược xác định trên cơ sở thỏa thuận giữa các thành viên của thị trường

- Thị trường thứ 3: là thị trường, trong đó hoạt động giao dịch mua bán chứng khoán không

được thực hiện thông qua hệ thống đấu giá của các Sở giao dịch và hệ thống computer của thịtrường OTC

4.1 Sở giao dịch chứng khoán:

4.1.1 Hình thức sở hữu của Sở giao dịch

Sở giao dịch chứng khoán là một tổ chức có tư cách pháp nhân được thành lập theo quy địnhcủa pháp luật Lịch sử phát triển Sở giao dịch chứng khoán các nước đã và đang trải qua cáchình thức sở hữu sau đây:

- Hình thức sở hữu thành viên: Sở giao dịch chứng khoán do các thành viên là công tychứng khoán sở hữu, được tổ chức như một công ty trách nhiệm hữu hạn, có Hội đồng quảntrị mà thành phần đa số do các công ty chứng khoán thành viên cử ra VD: Sở giao dịchchứng khoán Hàn Quốc, New York, Tokyo, Thái Lan

- Hình thức công ty cổ phần: Sở giao dịch chứng khoán được tổ chức dưới hình thứccông ty cổ phần đặc biệt do các công ty chứng khoán thành viên, ngân hàng, công ty tàichính, bảo hiểm sở hữu với mục tiêu là lợi nhuận theo qui định của Luật công ty VD: Đức,Malaysia, London, Hongkong…- Hình thức sở hữu nhà nước: Sở giao dịch chứng khoán doNhà nước sở hữu (phần lớn hoặc toàn bộ) như trường hợp Sở giao dịch chứng khoánWarsawar, Istabul, Việt Nam…

Trong các hình thức trên, hình thức sở hữu thành viên là phổ biến nhất Hình thức nàycho phép Sở giao dịch chứng khoán có quyền tự quản ở mức độ nhất định, nâng cao đượctính hiệu quả và sự nhanh nhạy trong vấn đề quản lý hơn là hình thức sở hữu nhà nước

Tuy nhiên, trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định, việc Chính phủ nắm quyền sở hữu

và quản lý Sở giao dịch sẽ cho phép ngăn ngừa sự lộn xộn, không công bằng khi hình thức sởhữu thành viên chưa được bảo vệ bằng hệ thống pháp lý đầy đủ và rõ ràng

Ví dụ :như trường hợp của Hàn Quốc, Sở giao dịch chứng khoán được thành lập từ năm 1956

nhưng đến năm 1963 bị đổ vỡ phải đóng cửa 57 ngày do các thành viên sở hữu Sở giao dịch

chứng khoán gây lộn xộn trong thị trường; sau đó Nhà nước đã phải đứng ra nắm quyền sởhữu Sở giao dịch chứng khoán trong thời gian khá dài từ năm 1963 đến 1988.

4.1.2 Mô hình tổ chức của Sở giao dịch

a) Hội đồng quản trị

Hội đồng quản trị bao gồm các đại diện là những người có liên quan trực tiếp hoặc giántiếp đến thị trường chứng khoán Nói chung, thành viên Hội đồng quản trị gồm đại diện củacác công ty chứng khoán thành viên, và một số người bên ngoài như đại diện các công ty cóchứng khoán niêm yết, các tổ chức công nghiệp, các nhà chuyên môn và đại diện của Chínhphủ

b) Các vụ chức năng:

Thông thường các Sở giao dịch chứng khoán các nước có khoảng 20 – 30 Vụ chức năng Tuynhiên, trong giai đoạn đầu, các sở có mức tối thiểu khoảng 7 vụ chức năng như sau:

- Các Vụ chuyên môn: Vụ giao dịch, Vụ niêm yết, Vụ kinh doanh

- Các Vụ phụ trợ: Vụ công nghệ tin học; Vụ nghiên cứu và phát triển; Vụ kế toán; Văn

phòng

c) Thành viên Sở giao dịch chứng khoán:

Thành viên Sở giao dịch chứng khoán là các công ty chứng khoán được Uỷ ban chứng khoáncấp giấy phép hoạt động và được Sở giao dịch chứng khoán chấp nhận là thành viên của Sởgiao dịch chứng khoán

* Tiêu chuẩn để trở thành thành viên :

Các Sở giao dịch chứng khoán khác nhau có những tiêu chuẩn khác nhau trong việc kết nạpthành viên Sự khác nhau này do trình độ phát triển thị trường qui định Dưới đây là một sốtiêu chuẩn chính trong việc kết nạp thành viên

- Yêu cầu về tài chính:

Các chỉ tiêu về vốn cổ đông, vốn điều lệ, và tổng tài sản có là những chỉ tiêu chủ yếuthường được sử dụng khi xem xét kết nạp thành viên Vốn cổ đông là tổng tài sản có trừ tàisản nợ của công ty

Vốn cổ đông bao gồm vốn cổ phần, thặng dự vốn và các khoản lợi nhuận giữ lại Tại

Mỹ, vốn cổ đông quy định tối thiểu là 250.000 USD ở Thái Lan là 200 triệu Baht

Ngoài ra, tỷ lệ nợ trên vốn cổ đông và thu nhập trên cổ phiếu cũng là những chỉ tiêu hayđược tính đến khi xét kết nạp thành viên Thông thường tỷ lệ nợ trên vốn cổ đông khôngđược vượt quá 1,5 lần và thu nhập trên cổ phiếu phải đạt một tỷ lệ nhất định trong vòng 2-3năm

- Tiêu chuẩn về nhân sự:

Công ty chứng khoán thành viên phải có đội ngũ cán bộ kinh doanh có đủ trình độ, cóhiểu biết trong kinh doanh chứng khoán và tư cách đạo đức tốt

- Cơ sở vật chất kỹ thuật:

Công ty xin làm thành viên phải có địa điểm và trang thiết bị điện tử cần thiết cho quátrình nhận lệnh, xác nhận kết quả giao dịch và hệ thống bảng điện tử

* Quyền hạn và trách nhiệm của thành viên:

Tuỳ theo hình thức sở hữu của Sở giao dịch chứng khoán, thành viên có các quyền hạn sauđây:

- Quyền bỏ phiếu quyết định các vấn đề quan trọng của Sở giao dịch chứng khoán

- Quyền được giao dịch tại Sở giao dịch chứng khoán

- Quyền được nhận các dịch vụ do Sở giao dịch chứng khoán cung cấp

- Quyền bầu đại biểu đại diện cho thành viên tại Hội đồng quản trị

Ngoài các quyền hạn trên, các thành viên phải có trách nhiệm tuân thủ các quy định của Sởgiao dịch chứng khoán, phải thực hiện chế độ báo cáo định kỳ và báo cáo bất thường theo quyđịnh

4.2 Hệ thống giao dịch

Hoạt động giao dịch mua bán chứng khoán được khởi đầu bằng việc đặt lệnh mua bántại Văn phòng giao dịch của Công ty chứng khoán đặt tại các địa điểm khác nhau trong cảnước Trước khi đặt lệnh, khách hàng phải làm thủ tục mở tài khoản tại Công ty chứng khoán.Lệnh của khách hàng được chuyền từ Văn phòng công ty chứng khoán đến người đại diệncủa công ty tại sàn giao dịch của Sở giao dịch chứng khoán Các lệnh mua bán được đấu giávới nhau Kết quả giao dịch sẽ được thông báo lại cho công ty chứng khoán và khách hàngcủa công ty Những lệnh được thực hiện sẽ chuyển sang hệ thống thanh toán và lưu ký chứngkhoán làm các thủ tục thanh toán chuyển giao chứng khoán và tiền

Khách hàng ↔ Công ty Chứng khoán ↔ Sở giao dịch chứng khoán

b) Loại tài khoản:

- Tài khoản lưu ký:

Hầu hết tài khoản của khách hàng là tài khoản lưu ký Khách hàng mua và bán chứng khoánthông qua tài khoản này trên cơ sở giao ngay Nếu khách hàng không thực hiện được việcthanh toán vào ngày thanh toán quy định, công ty chứng khoán có quyền bán chứng khoán cótrên tài khoản để lấy tiền thanh toán

- Tài khoản lưu ký quỹ:

Khách hàng có thể sử dụng tài khoản này để vay tiền hoặc chứng khoán của công ty chứngkhoán

- Tài khoản ủy thác:

Là tài khoản qua đó khách hàng uỷ thác cho nhà môi giới quyền mua và bán chứng khoán màkhông cần khai báo hoặc có sự đồng ý của khách hàng

c) Báo cáo tài khoản

Hàng tháng, công ty chứng khoán phải gửi cho khách hàng bản báo cáo về tình trạng tàikhoản của khách hàng Báo cáo phải ghi rõ mọi sự thay đổi trên tài khoản

4.2.3 Đặt lệnh và loại lệnh

a) Đặt lệnh

Khi khách hàng muốn giao dịch, họ phải đặt lệnh bằng một trong các hình thức sau đây:

- Đặt lệnh trực tiếp tại phòng lệnh của công ty chứng khoán.

- Đặt lệnh qua điện thoại

- Qua mạng vi tính nối mạng trực tiếp với phòng lệnh của công ty chứng khoán

Nội dung của mẫu lệnh gồm các thông tin sau:

- Lệnh đó là Mua hay Bán, được in sẵn với mẫu khác nhau

* Lệnh giới hạn(Limit order): Đối với việc chào bán, giá giới hạn là giá thấp nhất sẵn sàng.

Đối với việc chào mua, là giá cao nhất sẵn sàng mua

* Lệnh dừng( Stop order):

+ Lệnh dừng để bán: Khách hàng mua 100 cổ phần với giá 12 ngàn đồng/cổ phần Sau

một thời gian giá cổ phiếu này lên tới 20 ngàn đồng/cổ phần Khách hàng chưa muốn bán vìông ta cho rằng giá còn tăng nữa Nhưng để đề phòng trường hợp giá không tăng mà lạigiảm, khách hàng này đặt lệnh dừng với người đại diện công ty chứng khoán để bán với giá

19 ngàn đồng/cổ phần chẳng hạn Nếu thực tế giá cổ phiếu đó không tăng mà lại giảm thì giá

cổ phiếu đó giảm tới 19 ngàn người môi giới sẽ bán cho ông ta

+ Lệnh dừng để mua: Lệnh này thường được dùng trong trường hợp bán khống để giới

hạn sự thua lỗ Chẳng hạn khách hàng vay của công ty chứng khoán một số cổ phần và bán đivới giá 30 ngàn đồng/cổ phần với hy vọng giá cổ phiếu giảm xuống tới 20 ngàn đồng/ cổphần, ông ta sẽ mua để trả Nhưng để đề phòng trường hợp giá cổ phiếu không giảm mà lạităng, khách hàng đó đặt một lệnh dừng để mua với giá 35 ngàn đồng Khi giá lên tới 35 ngànđồng, người môi giới sẽ mua cổ phiếu đó cho ông ta và ông ta đã giới hạn sự thua lỗ củamình ở mức 5 ngàn đồng/ cổ phiếu

Một lệnh dừng để mua được đưa ra trên mức giá thị trường hiện hành còn một lệnh dừng đểbán được đưa ra thấp hơn giá thị trường hiện hành

Các lệnh khác: các loại lệnh được đưa ra nhằm những mục đích nhất định

+ Lệnh giới hạn dừng( stop limit): cũng giống như một lệnh dừng nhưng nó sẽ chuyển

thành một lệnh giới hạn chứ không chuyển thành một lệnh thị trường khi đạt tới điểm dừng

+ Lệnh thực hiện ngay hoặc huỷ bỏ (Immediate or cancel IOC): lệnh được thực hiện

ngay một phần nào đó, phần còn lại bị huỷ bỏ

+ Lệnh toàn bộ hoặc không (All or None, AON): với một thời hạn cho trước, chẳng hạn

một ngày, lệnh phải được thực hiện toàn bộ, nếu không khách hàng sẽ không chấp nhận việcthực hiện đó

VIII NGUYÊN TẮC CAN SLIM TRONG ĐÀU TƯ CHỨNG KHOÁN

William J O'Neil là một mẫu nhà đầu tư chứng khoán thành công tại Mỹ Khởi nghiệp bằngnghề kế toán viên, ông đã trở thành một nhà “phù thuỷ” tại Wall Street khi thu về hàng triệuUSD lợi nhuận mỗi năm từ cổ phiếu

CAN SLIM là tập hợp bảy chữ cái đầu tiên của bảy yếu tố cơ bản mà theo William là rất hiệuquả khi đánh giá cổ phiếu.

C: Current Quaterly Earnings Per Share (lãi ròng trên mỗi cổ phiếu của quý gần nhất)

William nhận định rằng, hầu hết các cổ phiếu tốt đều có sự gia tăng lợi nhuận so vớicùng quý năm trước đó và tỷ lệ tăng càng cao thì chứng tỏ cổ phiếu càng có nhiều triển vọng.Theo ông, các nhà đầu tư trước khi bỏ tiền ra mua cổ phiếu cần xem xét tới sự gia tăng mạnh

mẽ lợi nhuận của cổ phiếu đó, cụ thể là mức tăng trưởng của lãi ròng trên mỗi cổ phiếu trong

3 tháng gần nhất

A: Annual Earnings Increases (sự gia tăng lãi ròng hàng năm)

Theo ONeil, cổ phiếu tốt là cổ phiếu có mức gia tăng lợi nhuận đều đặn trong vòng 5năm trước đó Các nhà đầu tư cần đặc biệt lưu ý tới các cổ phiếu có mức gia tăng lợi nhuậnhàng năm ổn định và đạt trên 25%, tuy nhiên nên chú ý tới chu kỳ kinh doanh của từngngành, từng công ty Theo Oneil, tiêu chí này có thể giúp bạn loại bỏ khoảng 80% các cổphiếu tồi

Để có được sự chính xác về mức gia tăng lợi nhuận, nhà đầu tư cần nghiên cứu tất cảcác thông tin liên quan đến công ty mà họ muốn đầu tư Các thông tin này bao gồm lịch sử vàđặc điểm của công ty, tình hình tài chính, các chi tiết của đợt phát hành cổ phiếu và tổ chứcbảo lãnh phát hành cổ phiếu Nhà đầu tư có thể tìm các thông tin này trong Bản thông cáophát hành, trong Báo cáo tài chính của công ty hoặc từ các công ty dịch vụ tư vấn đầu tư Cácquyết định đầu tư chỉ nên đưa ra khi bạn đã có đủ cơ sở thông tin về cổ phiếu cũng như vềmức tăng trưởng lãi ròng hàng năm

N: New Products, New Management, New Highs (sản phẩm mới, sự quản lý mới, mức giá trần mới)

Những nghiên cứu của William chỉ ra rằng giá cổ phiếu tăng sẽ bắt nguồn từ một sốnhân tố nội tại nào đó Những nhân tố này thường là sản phẩm mới của công ty, ban giám đốcmới, phương thức quản lý mới hay mức giá trần mới của cổ phiếu trên thị trường chứngkhoán

Do vậy, sẽ không bao giờ thừa nếu các nhà đầu tư quan tâm đến những nhân tố nội tạinày Nếu xét thấy những nhân tố này có sự ổn định, không có biểu hiện đột biến theo chiềuhướng xấu, thì đó sẽ là một cổ phiếu có nhiều triển vọng tăng trưởng trên thị trường chứngkhoán

S: Supply and Demand (nguồn cung và cầu)

Trong kinh doanh, quy luật cung cầu luôn có ảnh hưởng rất lớn đến giá thành sản phẩm,

và đầu tư chứng khoán cũng không phải là một ngoại lệ Giá cổ phiếu cũng chịu tác động từquy luật cung cầu William cho rằng cổ phiếu của các công ty đại chúng, có quy mô lớn, sảnphẩm chất lượng không phải lúc nào cũng đáng để mua, bởi lượng cầu của những cổ phiếunày khá lớn, trong khi nguồn cung lại ít nên giá thường bị đẩy lên cao giả tạo, không phảnánh đúng giá trị thực tế của cổ phiếu cũng như rất khó sinh lợi nhuận lớn

Chính những cổ phiếu có số lượng lưu hành thấp trên thị trường mới có nhiều triển vọng

và có khả năng tăng giá hơn so với các cổ phiếu có số lượng lưu hành lớn Từ đó suy ra, cổphiếu được các nhà quản trị hàng đầu nắm giữ với tỷ lệ lớn thường là những cổ phiếu có độ

an toàn cao William đặc biệt lưu ý tới các cổ phiếu được công ty mua lại và cổ phiếu của cáccông ty có tỷ lệ nợ dài hạn trên vốn tự có vừa phải, bởi theo ông thì tỷ lệ này càng cao baonhiêu công ty sẽ càng phải đương đầu với áp lực trả lãi trong tương lai nhiều bấy nhiêu Cácnhà đầu tư nên so sánh tỷ số này ở công ty mình dự định đầu tư với tỷ số nợ bình quân ở các