Sự hội nhập của phật giáo trong nền văn hóa dân tộc, đặc biệt là văn hóa dân gian, một bản sắc văn hóa bình dị, dân dã, mộc mạc và quần chúng của người việt một cách rất tự nhiên, thể hi
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Phật giáo du nhập và phát triển ở nước ta đã hơn 18 thế kỷ, một chiều dài lịch sử khá đủ để phần giáo dục truyền từ ấn độ vào hay từ trung hoa sang được bản địa hóa, dân gian hóa tạo nên bản sắc riêng của phật giáo việt nam Phật giáo đã thấm nhuần trong nếp sống, nếp nghĩ, tư duy và tình cảm của người dân việt nam từ nhiều thế hệ và mọi tầng lớp
Sự hội nhập của phật giáo trong nền văn hóa dân tộc, đặc biệt là văn hóa dân gian, một bản sắc văn hóa bình dị, dân dã, mộc mạc và quần chúng của người việt một cách rất tự nhiên, thể hiện đặc trưng cơ bản nhất của phật giáo việt nam Nhà nghiên cứu nguyễn duy hinh cho rằng, đặc trưng cơ bản của phật giáo việt nam là tính dân gian và tính trội Phật Giáo được tiếp nhận như một tôn giáo Phật giáo Việt Nam tôn giáo hơn hệ tự tưởng, cho nên Thiên về bố thí cứu
độ hơn là tìm giải thoát sinh tử vì là tôn giáo dân gian nên thâm nhập vào tâm hồn nhân dân sâu sắc khiến cho tựa hồ ai ai cũng là tín đồ phật giáo
Có thể nói rằng, Phật giáo là một tổ hợp văn hóa góp phần tạo nên một lát cắt trong nền văn hóa đa diện của việt nam Chính điều này đã khẳng định được sức mạnh trường tồn của một nền văn hóa rất việt nam, một nền văn hóa đa dạng, tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc luôn đồng hành cùng thế kỷ và trường tồn mãi với thời gian
Trang 2Ngày nay, trước xu thế toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế Trước những luồng, tư tưởng, văn hóa ngoại lai, việc nghiên cứu sự tích hợp của các yếu tố văn hóa tạo nên văn hóa dân tộc, trong đó đặc biệt là tôn giáo rất quan trọng nhằm khẳng định căn tính văn hóa Việt, điều này được Đảng và Nhà nước
ta rất quan tâm Theo báo cáo chính trị, văn kiện đại hội IX và X khẳng định:
“Phát huy những giá trị tốt đẹp về văn hóa và đạo đức của tôn giáo” Vì vậy, việc nghiên cứu “Ảnh hưởng của Phật giáo đến văn hóa Việt Nam” không chỉ góp phần làm sáng tỏ sự hội nhập của Phật giáo vào nền văn hóa dân tộc nói chung, mà cụ thể hơn là với văn hóa dân gian nói riêng.Góp phần xây dựng một nền văn hóa Việt nam đáp ứng nhu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở lý luận mác xít về tôn giáo và văn hóa, tiểu luận phân tích, làm sáng tỏ những ảnh hưởng của Phật giáo đến văn hóa dân gian Việt Nam thông qua một số lĩnh vực biểu hiện cụ thể trong văn hóa đời sống và văn hóa tinh thần của người Việt Nam
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện mục đích trên, tiểu luận có 3 nhiệm vụ:
Thứ nhất: Trình bày tổng quan về Phật giáo và văn hóa dân gian
Trang 3Thứ hai: Phân tích những ảnh hưởng của Phật giáo đến văn hóa Việt Nam Qua đó đưa ra một số khuyến nghị nhằm phát huy những giá trị của Phật giáo trong văn hóa Việt Nam
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là những ảnh hưởng của Phật giáo đối với văn hóa Việt Nam
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Do hạn chế về thời gian và nguồn tài liệu phục vụ cho mục đích nghiên cứu nên tiểu luận chỉ nghiên cứu những ảnh hưởng của Phật giáo đến văn hóa Việt Nam trên một số lĩnh vực như: phong tục , tập quán, một số loại hình văn hóa nghệ thuật
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1 Cơ sở lý luận của đề tài
Tiểu luận được xây dựng trên cơ sở vận dụng các nguyên lý, quan điểm mác xít như: Quan điểm duy vật lịch sử về tôn giáo và văn hóa Bên cạnh đó cũng tiếp thu những kết quả của các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước
về Phật giáo và văn hóa Việt Nam
4.2 Phương pháp nghiên cứu
Trang 4Sử dụng phương pháp Tôn giáo và Triết học, phương pháp logic và lịch
sử, phân tích và tổng hợp, đối chiếu và so sánh
5 Kết cấu của tiểu luận
Tiểu luận gồm 4 phần bao gồm: Mở đầu, Nội dung, Kết luận và Tài liệu tham khảo Trong phần Nội dung được chia làm 2 chương như sau:
- Chương 1: Một số vấn đề lý luận chung về Phật Giáo và văn hóa Việt Nam
- Chương 2: Những ảnh hưởng của Phật Giáo đến văn hóa Việt Nam
Trang 5NỘI DUNG CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHẬT GIÁO
VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM 1.1 Khái lược về Phật Giáo và văn hóa Việt Nam
1.1.1 Tổng quan về Phật Giáo
Phật giáo là một tôn giáo bao gồm nhiều truyền thống, phương pháp tu tập dựa trên lời dạy của một nhân vật lịch sử là Tất-đạt-đa Cồ-đàm (zh 悉達多
瞿 曇 , sa siddhārtha gautama, pi siddhattha gotama) Tất-đạt-đa Cồ-đàm thường được gọi là Phật-đà, Bụt-đà (sa., pi buddha), Phật hay Bụt, có nghĩa là
"người tỉnh thức", "người giác ngộ" Theo truyền thống Phật giáo, Phật đã sống
và giảng đạo ở vùng đông Ấn Độ từ khoảng thế kỉ thứ 6 trước Công nguyên đến thế kỉ thứ 4 trước Công nguyên
Giáo lý của Phật, theo người Phật tử (người theo đạo Phật), nhằm vào việc giải thoát chúng sinh hữu tình thoát khỏi cái khổ sanh tử luân hồi, bằng việc không còn bị ô nhiễm Vô Minh hay dục ái Vô minh và dục ái trược trừ do sự trực nhận được Tứ Diệu Đế và Thập Nhị Nhân Duyên Mục đích tối thượng của Phật giáo là đạt được Niết bàn Giáo pháp đó được gọi là Phật pháp (zh 法, sa dharma, pi dhamma)
Phật pháp có 2 nhánh chính: Nguyên Thủy (Theravada, Tiểu Thừa, Trưởng lão bộ) và Đại Thừa (Hữu chúng bộ, Mahayana) Đạo Phật Nguyên Thủy phát triển mạnh ở Sri Lanka và Đông Nam Á (Thái Lan, Lào, Campuchia,
Trang 6Myanmar ….) Đạo Phật Đại Thừa phát triển ở Đông Á (Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật, Việt Nam, Singapore,…) và bao gồm nhiều truyền thống như Tịnh
Độ, Thiền, Phật giáo Tây Tạng, Chân Ngôn Tông, Thiên Thai Tông…Ngoài ra, theo một số cách phân loại, nhánh thứ 3 là Mật Tông (Vajrayana), phát triển ở Tây Tạng và Mông Cổ, nhưng, theo một số phân loại khác, Mật Tông được xếp vào Đại Thừa
Mặc dù phát triển chủ yếu ở Châu Á, nhưng hiện nay Đạo Phật được tìm thấy ở khắp thế giới và là tôn giáo phát triển nhanh nhất Ước tính số người theo đạo Phật vào khoảng 350 triệu đến 1,6 tỷ người Các trường phái Phật giáo khác nhau ở quan điểm về bản chất của con đường đưa đến giải thoát, tính chính thống của các bài giảng đạo và kinh điển, đặc biệt là ở phương thức tu tập
Nền tảng của truyền thống Phật giáo là Tam Bảo: Phật Bảo (Buddha), Tăng Bảo (Sangha) – và Pháp Bảo (Dhamma) Để trở thành Phật tử, trước hết một người phải quy y Tam bảo ( xem là nơi nương tựa Tam Bảo) Ngoài ra, còn
có giữ giới, tu thiền
1.1.2 Khái lược về văn hóa Việt Nam
Văn hóa xuất hiện cùng với loài người là đối tượng được quan tâm nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội Có rất nhiều cách hiểu khác nhau về văn hoá, tuỳ theo góc độ tiếp cận và nghiên cứu, những từ chúng lại có thể hiểu văn hóa theo nghĩa sau: Văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong thực tiễn xã hội, lịch sử và tiêu biểu cho trình độ đạt
Trang 7được trong lịch sử phát triển xã hội.Theo nghĩa hẹp hơn, người ta vẫn quen nói
về văn hóa vật chất (Kỹ thuật, Kinh nghiệm sản xuất, Giá trị vật chất.) Văn hóa tinh thần.( Khoa học, nghệ thuật văn học, triết học, đạo đức giáo dục, ) Văn hóa là một hiện tượng lịch sử, phát triển phụ thuộc vào sự thay thế các hình thái kinh tế - xã hội Như vậy, văn hóa phải do con người tạo ra nhưng vẫn có những thứ không do con người trực tiếp sáng tạo ra, nhưng con người cảm nhận dưới giác độ văn hóa, gắn cho nó một giá trị văn hóa
Văn hóa việt nam rất đa dạng và phong phú, bao gồm nhiều phạm trù và thánh tôn liên kết với nhau thành một chỉnh thể thống nhất Theo nhà nghiên cứu, vũ ngọc khánh có thể phân loại như sau:
Thứ nhất, Folklore ngôn từ: Gồm 2 phạm trù, văn học và ngôn ngữ.Và thường vận dụng các loại hình tự sự trữ tình để thể hiện.Từng thể loại ở trong những phạm trù ấy đều đội giá khối lượng và phong phú về nội dung
Thứ hai, Folklore Biểu diễn hay còn gọi là nghệ thuật biểu diễn dân gian thành tố này bao gồm nhiều thể loại như múa dân gian, nhạc dân gian,Trò diễn sân khấu dân gian
Thứ ba, Folklore Tạo hình hay còn gọi là nghệ thuật tạo hình dân gian Thành tố này gồm nhiều thể loại như hội họa dân gian, điêu khắc kiến trúc và thủ công mỹ nghệ dân gian
Thứ tư, những phạm trù khác như phong tục dân gian, tri thức dân gian, lễ hội dân gian (Vũ Ngọc Khánh, 2003: Văn hóa dân gian, Nxb Nghệ An, tr.30)
Trang 8Văn hóa dân gian đã xuất hiện từ lâu đời là một thành tố quan trọng cấu thành chính thê của văn hóa dân tộc.Nhìn tổng thể văn hóa dân gian là một bức tranh tự nhiên, bao gồm tất cả mọi sự vật, người bình dân đã nhìn nhận theo cảm quan của mình và mặc nhiên đã biểu lộ một thế giới quan nhân sinh quan nhất định Phật giáo và văn hóa dân gian luôn được đặt trong mối quan hệ tổng thể của văn hóa với tôn giáo Tuy nhiên, mối quan hệ giữa chúng ngoài những đặc trưng riêng của quan hệ tôn giáo và văn hóa việt còn mang những đặc điểm riêng biệt khá phong phú và sâu sắc trên mọi bình diện của tổng thể văn hóa người việt
1.2 Sự tác động của Phật Giáo đến Văn hóa Việt Nam
Qua hơn 2000 năm, Phật giáo đã thâm nhập sâu rộng vào đất nước Việt Nam Trải qua những thăng trầm của lịch sử, ảnh hưởng của Phật giáo đối với dân tộc càng thể hiện sâu sắc trong tư duy tình cảm, ngôn ngữ và mọi hoạt động đời sống Với tư cách là một yếu tố cấu thành của văn hóa, Phật giáo đã tác động không nhỏ đến văn hóa Việt Nam Việt Nam đã có các nền văn hóa từ thời đại
đồ đá cũ: Núi Đọ, Xuân Lộc, sau đó là văn hóa Sơn Vi, đến thời đại đồ đá mới
có các nền văn hóa: Văn hóa Hòa Bình, Bắc Sơn và đỉnh cao là văn hóa Đông Sơn đã đưa Việt Nam lên đỉnh cao của các nền văn hóa đương đại
Đạo Phật vốn là một tôn giáo chống lại các chế độ bất bình đẳng của Bà
La Môn giáo, đề cao tinh thần bình đẳng, từ bi, bình đẳng nên dễ phổ biến và
Trang 9được nhiều người biết đến Từ xa xưa, Phật giáo đã làm phong phú thêm nền văn hóa Việt Nam và trở thành văn hóa dân tộc
Ngôi chùa của người Việt được coi là tài sản sở hữu chung gắn bó với sinh hoạt của cả cộng đồng: “Đất vua chùa, làng phong cảnh bụt”, “Trẻ vui, nhà già vui chùa” Trong sinh hoạt thường ngày, phật giáo gắn với cuộc sống lao động của người dân thật giản dị, thật sâu đậm và chan chứa tình:
“Rủ nhau xuống biển câu cua Lên non hái nhãn, vô chùa nghe kinh”
Ngôi chùa trong tâm thức dân gian của người việt được sử dụng như hình ảnh ẩn dụ để khuyên răn mọi người những luân lý đạo đức sâu sắc:
“Thương thay thân phận con rùa
Ra đình đội hạc, lên chùa đội bia”
Ngôi trường là nơi thân thuộc của người bình dân trong sinh hoạt hàng ngày và dù con cái có khó khăn thế nào đi nữa, thấy chùa là tìm đến để lễ Phật, vãn cảnh:
“Dù ai đi đâu về đâu
Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về
Dù ai buôn bán trăm nghề Nhớ ngày mồng tám thì về hội Dâu”
Trang 10Lễ hội chùa Dâu ở Thuận Thành- Bắc Ninh là lễ hội đặc sắc, nói lên sự hội nhập của Phật giáo với tín ngưỡng thờ tứ pháp trong dân gian Việt Nam Lễ hội chùa là một loại hình thiết chế văn hóa góp phần bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc gắn với tín ngưởng tâm linh, giáo dục đạo lý, cố kết cộng đồng
Có những lễ hội gắn với các tích truyện của phật giáo nhưng lại mang màu sắc của dân gian như lễ phật đản, lễ hội chùa Thầy, lễ hội chùa Hương…
Trang 11CHƯƠNG 2: MỘT SỐ ẢNH HƯỞNG CỦA PHẬT GIÁO ĐẾN VĂN
HÓA VIỆT NAM 2.1 Ảnh hưởng của Phật giáo qua phong tục tập quán
2.1.1 Ảnh hưởng của Phật giáo qua tập tục ăn chay, phóng sinh, bố thí
Về ăn chay, hầu như người Việt Nam từ xa xưa đã chịu ảnh hưởng của nếp sống văn hóa này Ăn chay xuất phát từ quan niệm từ bi của đạo Phật Đạo Phật không muốn sát sinh mà phải thương yêu muôn loài Tuy số ngày ăn chay trong mỗi tháng có khác nhau nhưng trong quan niệm từ bi của đạo Phật là như nhau Ăn chay và thờ Phật là hai việc mà người Việt Nam bổ sung cho nhau Ngoài phong tục thờ Phật, phong tục thờ cúng tổ tiên của người Việt cũng có từ lâu đời Phong tục này bắt nguồn từ lòng hiếu thảo với ông bà, cha mẹ và tổ tiên Tín ngưỡng này được một số người bình thường hòa nhập với Phật giáo, có rất nhiều kinh điển trong Phật giáo đề cập đến vấn đề này, chẳng hạn như: “Kinh
Vu Lan”, “Kinh Báo Ân”, v.v Không phải Phật tử nào cũng mua hoa quả và thắp hương trên bàn thờ tổ tiên Cũng xuất phát từ tinh thần từ bi của đạo Phật, phong tục bố thí, phóng sinh chúng sinh đã ăn sâu vào đời sống hàng ngày của người dân lao động
2.1.2 Ảnh hưởng của Phật Giáo qua tập tục cúng rằm, mồng một và lễ chùa
Trang 12Tập tục đến chùa để tìm sự bình an cho tâm hồn, chiêm ngưỡng vẽ đẹp thanh thoát của các pho tượng, lắng nghe tiếng chuông ngân vang, đã trở thành một nét phong tục lâu đời "đi chùa lễ Phật" của tổ tiên Những ngày lễ hội lớn trong năm từ Phật Giáo như: lễ Phật Đãn, lễ Vu Lan, lễ tắm Phật, thật sự đã trở thành ngày hội văn hóa của người dân Việt Điều này phù hợp với nét sinh hoạt cộng đồng, một sinh hoạt truyền thống Đặc biệt đối với đồng bào Khơ-me Nam
Bộ, chịu ảnh hưởng sâu sắc của Phật Giáo Nam tông, có những lễ dân tộc mang đậm nét tưởng Phật Giáo như: lễ mừng năm mới (Chol-ch-nam-thơ-mây); lễ cúng tổ tiên (Donta); lễ cúng trăng (Okcombok) đã trở thành những ngày hội
vô cùng sôi nỗi và đặc sắc của đồng bào Khơ-me Những ngày đại lễ Phật Giáo vừa nêu trên đă là chất keo gắn bó người dân Việt, nâng cao tình yêu thương đồng loại và nảy nở ḷòng hy sinh, tính vị tha, củng cố ḷòng hiếu kính với ông bà, cha mẹ Ảnh hưởng đó ngày càng sâu rộng trong quân chúng nhân dân Phong tục tập quán tại Việt Nam trong quá trình tồn tại và phát triển đă chịu nhiều tác động của trào lưu văn hóa khác nhau nhất là từ Trung Quốc Trong đó Phật Giáo dự phần quan trọng trong việc định hình và duy trì không ít các tập tục dân gian mà chúng ta thấy vẫn còn tồn tại cho tới ngày nay
2.2 Ảnh hưởng của Phật giáo qua các loại hình văn hóa, nghệ thuật
2.2.1 Ảnh hưởng của Phật Giáo qua ca dao thơ ca
Tư tưởng đạo lí của Phật Giáo cũng thường được ông cha ta đề cập đến trong ca dao dân ca để nhắc nhở, khuyên răng dạy bảo, với mục đích xây dựng
Trang 13một cuộc sống an vui, phù hợp với truyền thống đại đức của dân tộc Việt Nam Quan niệm đạo Phật là đạo hiếu, lời dạy của Phật về việc nhớ ơn và báo ơn cha
mẹ là những cảm giác suy tư in đậm trong lòng của người dân Việt Nam, và đã thể hiện linh động và triền miên ngang qua ca dao dân ca:
“Công cha như núi Thái Sơn Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”
Triết lý Phật Giáo còn ảnh hưởng rất rõ nét trong lĩnh vực thơ, văn thông các đại thi hào dân tộc: Nguyễn Du, Nguyễn Gia Thiều qua các tác phẩm: Truyện Kiều, Chinh Phụ Ngâm
“Đã mang lấy nghiệp vào thân Thì đừng trách lẫn trời gần trời xa”
Triết lý bình đẳng hoà bình bác ái của phật giáo phù hợp với bản chất của văn hóa nông nghiệp ở sống ổn định thái bình trong tỉnh nghiêm, thuyết nhân quả nghiệp, báo luân hồi chuyển kiếp của phật giáo đã ăn sâu trong tư tưởng người việt khi khuyên dạy về thuyết nhân quả dân gian có câu :
“Có tiền thì hậu mới hay
Có trồng cây đức mới dầy nên thân”
Dân gian khuyên con người hãy tìm đến chân tu, diệt dục:
“Mặc ai chuộc lợi mua danh Miễn ta học đặng đạo lành thì thôi”
Trang 14“Tu cho trọn kiếp bụi hồng Kẻo già lại tiếc rằng lòng từ bi”
Chính vì thấy được cái ngắn ngủi của kiếp nhân sinh, sự khổ đau không ai tránh khỏi trong cuộc sống: “Tất cả các hành là vô thường và khổ đau” (lời Phật dạy), dân gian có câu:
“Đời người như bóng phù du Sớm còn tối mất, công phu lỡ làng”
Giáo lý của Phật giáo với tư tưởng từ bi, hỉ, xả, vô ngã, vị tha, nhân quả nghiệp báo đã ảnh hưởng rất sâu đậm trong lẽ sống chết của mỗi người dân việt nam dù họ không thực ra vào chùa tu nhưng họ vẫn sống theo tinh thần phật giáo:
“Kiếp sau, xin chớ làm người Làm cây thông đứng giữa trời mà reo”
Đạo phật cũng vận dụng ca dao, tục ngữ như một phương tiện để truyền tải đức tin của mình đến người dân lao động Chắc hẳn đối với mỗi người dân Việt Nam, chúng ta đều rất quen thuộc với câu ca dao:
“Trăm năm tích đức tu hành Chưa đi Yên Tử, chưa thành quả tu”
Tóm lại, hình ảnh Đức Phật với những tư tưởng vô thường, vô ngã, từ, bi,
hỉ, xả, nhân quả, luân hồi nghiệp báo đã trở thành nguồn cảm hứng sáng tác bất