Môn văn hóa các dân tộc thiểu số việt nam Đề tài tìm hiểu về dân tộc Ê Đê

Những ngôi nhà dài của người Ê đê, ngày nay chúng ta còn thấy chỉ dài khoảng 20 -30m.. Những nhà dài hàng trăm mét hầu như không còn.Kết cấu bộ khung nhà Bộ khung nhà của người Êđê cũng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI

KHOA: DU LỊCH

MÔN: VĂN HÓA CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ VIỆT NAM

LỚP: N01 – SÁNG THỨ 6 HỌC KỲ I ( NĂM HỌC 2024-2025) GIẢNG VIÊN: NGUYỄN ANH CƯỜNG

Đ TÀI : TÌM HI U V DÂN T C Ê -ĐÊ Ề Ể Ề Ộ

BÀI LÀM

I KHÁI QUÁT CHUNG VÀ TÊN DÂN T C Ộ

1 Dân s ố

- Theo s li u Đi u tra 53 dân t c thi u s 1/4/2019: T ng dân s : 398.671 ố ệ ề ộ ể ố ổ ố

người Trong đó, nam: 195.351 người; n : 203.320 ngữ ườ xếp thứ 11 trong các dâni tộc ở Vệt Nam T l dân s s ng khu v c nông thôn: 88,9%.Dân t cỷ ệ ố ố ở ự ộ  Ê Đê bao

g m kho ng g n m t n a tri u (~490.000 ngồ ả ầ ộ ử ệ ười) đang sinh s ng các nố ở ước trên th gi i nhế ớ ư Campuchia, Vi t Namệ , Thái Lan, Hoa Kỳ, Canada, Pháp, Ph n ầLan, Th y Đi nụ ể Trong đó mi n trung cao nguyên c aề ủ  Vi t Namệ  là quê hương

b n đ a lâu đ i c a ngả ị ờ ủ ười Ê Đê Đây là nhóm dân t c có ngu n g c t nhóm t c ộ ồ ố ừ ộ

người nói ti ngế  Mã Lai t các h i đ oừ ả ả  Thái Bình Dươ  đã có m t lâu đ i Đông ng ặ ờ ở

C trú t i 59 trên t ng s 63 ư ạ ổ ố t nh, thành phỉ ố Người Ê-đê c trú t p trung t i ư ậ ạ

t nh:ỉ

 Đ k L kắ ắ (298.534 người, chi m 17,2% dân s toàn t nh và 90,1% t ng s ế ố ỉ ổ ố

người Ê-đê t i Vi t Nam),ạ ệ

 Phú Yên (20.905 người),

 Đ k Nôngắ (5.271 người),

 Khánh Hòa (3.396 người)

 T i m t s qu c gia khác, nh ạ ộ ố ố ưCampuchia, Hoa Kỳ, Canada và các nướ B c c ắ

Âu cũng có m t ít ngộ ười Ê-đê sinh s ng, song ch a có s li u chính th c.ố ư ố ệ ứ  

3 L ch s hình thành ị ử

Theo chân các nhà dân t c h c ngộ ọ ược v quá kh đi tìm c i ngu n c a cácề ứ ộ ồ ủdân t c ngộ ười Tây Nguyên: t th k I đ n th k X trừ ế ỉ ế ế ỉ ước Công nguyên, các t cộ

người trên th gi i đã có nh ng cu c di c l ch s đi tìm vùng đ t c trú Tiêu bi uế ớ ữ ộ ư ị ử ấ ư ể

là cu c di c c a các t c ngộ ư ủ ộ ười thu c mi n Nam n Đ đi v phía Nam theo dòngộ ề Ấ ộ ềsông Mekong r i đi ra bi n Đông và d ng l i c trú t i các qu n đ o Malaysia,ồ ể ừ ạ ư ạ ầ ảIndonesia, Philippines, Singapore,… M t s t c ngộ ố ộ ười thu c nhóm ngôn ng Mã Laiộ ữ

- Đa Đ o và Môn Kh me vào đ nh c t i đ t li n T i đây hai nhóm ngả ơ ị ư ạ ấ ề ạ ười này đã

đ ng đ v i nhau đ tranh giành vùng đ t c trú Sau đó, h ch n vùng r ng núiụ ộ ớ ể ấ ư ọ ọ ừ

cao nguyên đ đ nh c (nay là Tây Nguyên - Vi t Nam) Trong các nhóm ngể ị ư ệ ườ ịi đ nh

c t i cao nguyên lúc b y gi có ngư ạ ấ ờ ười Ê-Đê

Theo tài li u “ Kh o c h c ti n s Đ k L k “ c a PGS.TS Nguy n Kh c S ,ệ ả ổ ọ ề ử ắ ắ ủ ễ ắ ử

Vi n Kh o c h c Vi t Nam, Nxb Khoa h c Xã h i, Hà N i, 2005: con ngệ ả ổ ọ ệ ọ ộ ộ ười đã có

m t trên cao nguyên Đ k L k cách đây kho ng t 3000 đ n 4000 năm M t sặ ắ ắ ả ừ ế ộ ố

tr ng đ ng Đông S n cùng các công c lao đ ng c a ngố ồ ơ ụ ộ ủ ườ ềi ti n s tìm th y t i diử ấ ạ

ch kh o c huy n Krông Năng, Ea Kar, Krông Păk, t nh Đ k L k tìm th y đãỉ ả ổ ở ệ ỉ ắ ắ ấ

ch ng minh đi u đó Các di ch này đã kh ng đ nh nh ng c dân có m t s m nh tứ ề ỉ ẳ ị ữ ư ặ ớ ấ đây chính là t tiên c a các dân t c b n đ a Tây Nguyên trên dãy Tr ng S n

ngày nay, trong đó có dân t c Ê- Đê.ộ

II Văn hóa m u sinh ư

1, Nông nghi p ệ

a, Tr ng tr t ồ ọ

S n xu t nông nghi p t lâu đ i đã tr thành ngu n thu nh p chính trongả ấ ệ ừ ờ ở ồ ậ

đ i s ng c a đ ng bào Ê-Đê Trong s n xu t nông nghi p, vi c làm r y chi m v trờ ố ủ ồ ả ấ ệ ệ ẫ ế ị ị

tr ng y u ọ ế  Nh ng kho nh r ng th a, tr ng c tranh hay trên nh ng sữ ả ừ ư ả ỏ ữ ườn đ i làồ

n i thơ ường được đ ng bào ch n đ phát cây làm r y đ tìm đồ ọ ể ẫ ể ược 1 kho ng đ tả ấ

t t làm r y, đ ng bào đã m t khá nhi u công s c và ph i tuân theo khá nhi u thố ẫ ồ ấ ề ứ ả ề ủ

t c nh ch n ngụ ư ọ ười tìm đ t, ch n ngày đi tìm đ t, th c hi n nh ng nghi th cấ ọ ấ ự ệ ữ ứ

trước khi khai kh n đ t hoang, ẩ ấ

Khí h u Tây Nguyên chia làm 2 mùa: mùa m a và khô nên đ ng bào Ê-Đê chậ ư ồ ỉcanh tác, c y tr ng 1 v trong năm vào th i kì có m a Cu i mùa khô tháng 2,3ấ ồ ụ ờ ư ố

đ ng bào b t đ u ch n r y, phát r y, d n c ,… sang tháng t lồ ắ ầ ọ ẫ ẫ ọ ỏ ư ượng m a ít đi, khôư

h n thu n ti n cho vi c đ t r y, cho đ n tháng 5,6 là lúc c n m a đ u mùa đạ ộ ệ ệ ố ẫ ế ơ ư ầ ổ

xu ng và b t đ u gieo h t.ố ắ ầ ạ

Trong tr ng tr t, ngồ ọ ười Ê đê h u h t dùng phầ ế ương pháp ch c l , chia h t,ọ ỗ ạ

nh ng ngày nay đ ng bào đã bi t dùng cu c, trâu bò, các thi t b máy móc cày b aư ồ ế ố ế ị ừ

r y nên năng su t lao đ ng đã cao h n và ngẫ ấ ộ ơ ười dân đ m t h n, tuy nhiên v nỡ ệ ơ ẫ

ph i ph thu c nhi u vào th i ti t.ả ụ ộ ề ờ ế

Ngoài lúa, ngô cũng là lương th c quan tr ng d i v i đ ng bào, cũng là th cự ọ ố ớ ồ ứ

ăn ch y u trong chăn nuôi N u nh ngô và lúa đủ ế ế ư ược tr ng trên các sồ ườn d c thìốcác lo i rau, đ u, bí, cà,… l i thạ ậ ạ ường được tr ng g n nhà đ ti n cho vi c cung c pồ ầ ể ệ ệ ấhàng ngày Đ ng bào Ê Đê làm r y theo t p t c du canh.ồ ẫ ậ ụ

Công c làm r y c a ngụ ẫ ủ ười ê đê làm r y cũng nh làm ru ng thẫ ư ộ ường gi ngốnhau và ít ki u lo i, nh ng r t đ c đáo h phôt bi n là rìu, chà g c (Lể ạ ư ấ ộ ở ọ ế ạ ưỡidao),wăng brieng,( cu c lố ưỡ ắi s t nh ) cu c, wăng wit, g y ch c l ,….ỏ ố ậ ọ ỗ  

b, Chăn nuôi.

Bên c nh tr ng tr t, ngạ ồ ọ ười Ê Đê còn chăn nuôi trâu, bò, l n, gà, dê, v t,…Trâu,ợ ị

bò, l n, dê đợ ược nuôi theo th rông Trâu, bò đ i v i ngả ố ớ ườ ới v i người Ê- Đê r t quýấ

b i đó v a là v t đ nh giá trong các cu c trao đ i hàng hóa, bên c nh đó còn làở ừ ậ ị ộ ổ ạ

nh ng v t hi n t th n linh đ ph c v nh ng nghi l trong năm c u gia đình vàữ ậ ế ế ầ ể ụ ụ ữ ễ ả

g m làm ra các đ dùng trong nhà Ngh d t phát tri n không ch ph c v nhu c uố ồ ề ệ ể ỉ ụ ụ ầ

mà còn đem trao đ i v i các dân t c khác Ngh đan lát t o ra các lo i đ dùng ,ổ ớ ộ ề ạ ạ ồ

nh t là chi c gùi trên l ng ph n Ê đê S thay đ i c a đi u ki n t nhiên và sấ ế ư ụ ữ ự ổ ủ ề ệ ự ựtác đ ng c a kinh t th trộ ủ ế ị ường đã t ng bừ ước làm mai m t ngh th công truy nộ ề ủ ề

th ng c a ngố ủ ười Ê-đê Trước năm 1975 , trong các ngh th công , quan tr ngề ủ ọ

nh t là ngh rèn ,đ cung c p công c s n xu t nh lấ ề ể ấ ụ ả ấ ư ưỡi rìu , trà g t , cán li c , cácạ ế

lo i lạ ưỡi cu c và vũ khí t v khi đi săn b t Đ ng bào ngố ự ệ ắ ồ ười Ê-Đê cũng có m tộngh th công truy n th ng ph bi n n a là ngh tr ng bông d t v i áo váy , áoề ủ ề ố ổ ế ữ ề ồ ệ ả

kh , khăn và m m b ng khung d t Ngố ề ằ ệ ười Ê-đê có câu :” Đ con gái ph i d y nghẻ ả ậ ề

d t v i , đ con trai ph i d y ngh b n n , đi r ng “ Do đó , trong các buôn làngệ ả ẻ ả ậ ề ắ ỏ ừ

người Ê đê nhà nào cũng có hai đ n ba khung d t Bên c nh đó h còn ngh tr ngế ệ ạ ọ ề ồcói , d t chi u , ngh đan lát tre , mây thành các v t d ng trong sinh ho t Ngoài ra ,ệ ế ề ậ ụ ạ

h còn duy trì ngh t c tọ ề ạ ượng , ch y u là t c tủ ế ạ ượng nhà , m ph c v nghi l tâmồ ụ ụ ễlinh Vi c tr ng lúa c a ngệ ồ ủ ười Ê đê trước kia g n v i ngh th công gia đình , trongắ ớ ề ủ

đó có ngh rèn luôn gi v trí hàng đ u.ề ữ ị ầ  Hi n nay,ệ  ngh rèn truy n th ng c aề ề ố ủ

người Ê đê đã b mai m t Ngh đan v n còn t n t i các s n ph m nh gùi, gi tu tị ộ ề ẫ ồ ạ ả ẩ ư ỏ ốlúa, nong, nia nh ng cũng không đóng vai trò quan tr ng nh trư ọ ư ước do cây lúa

m t đi vai trò kinh t ch đ o.ấ ế ủ ạ  Do tác đ ng c a kinh t th trộ ủ ế ị ường , s bi n đ i vự ế ổ ề

th y u trong y ph c , có lúc ngh d t , ngh làm g m c a ngị ế ụ ề ệ ề ố ủ ười Ê-đê g n nh bi nầ ư ế

m t G n đây v i s đ ng và giúp đ viên c a các c p chính quy n , trong đó cóấ ầ ớ ự ộ ỡ ủ ấ ềngành văn hóa , hai ngh ph này đã d n khôi ph c , nh ng s ngề ụ ầ ụ ư ố ười tham gia còn

ít và đóng vai trò kinh t không cao.ế

ho t đ ng th trạ ộ ị ường t i m t làng ngạ ộ ười Ê-Đê , tác gi Hà Th Mai cho bi t vai tròả ị ế

c a các thủ ương nhân người Kinh t i m t buôn ngạ ộ ười Ê đê “ Ch h p phiên vào bu iợ ọ ổsáng , có 11 c s kinh doanh cá th v i hình th c buôn bán nh l , m t doanhơ ở ể ớ ứ ỏ ẻ ộnghi p t nhân buôn bán nông s n Ho t đ ng kinh doanh buôn bán m t s khuệ ư ả ạ ộ ở ộ ố

v c trung tâm khá sôi đ ng và có chi u hự ộ ề ướng phát tri n ể

 4, Săn b n ắ

S ng g n bó v i núi r ng, vi c săn b t hái lố ắ ớ ừ ệ ắ ượm có vai trò r t quân tr ng đ iấ ọ ố

v i cu c s ng hàng ngày c a đ ng bào X a cũng nh nay, bên trong chi c gùi trênớ ộ ố ủ ồ ư ư ế

l ng ngư ười ph n khi đi r y v không bao gi thi u n m rau r ng, vài con cá, conụ ữ ẫ ề ờ ế ắ ừ

c, c , qu Đ ng bào l y rau r ng , m t ong , hoa qu , tre g làm nhà và d ng c

gia đình Theo nghiên c u c a Vứ ủ ương Xuân Tình công b vào năm 2005 , quaốnghiên c u m t làng Ê đêứ ộ   - buôn Chàm B huy n Krông Bông , t nh Đ k L k , m iệ ỉ ắ ắ ỗnăm người dân có th khai thác để ược 52 lo i rau r ng trong đó các lo i khai thácạ ừ ạ

được nhi u nh t là rău bép , đ t mây và măng V n m, ngề ấ ọ ề ấ ười dân khai thác được

14 lo i, ch y u vào mùa m a Qu r ng l y r i rác t tháng hai đ n tháng chín ,ạ ủ ế ư ả ừ ấ ả ừ ếxong nhi u nh t vào các tháng t , năm, sáu C r ng trề ấ ư ủ ừ ước đây t ng gi v trí quanừ ữ ị

tr ng trong c u đói, vào th i đi m đi u tra v n đọ ứ ờ ể ề ẫ ược các h nghèo s d ng và khaiộ ử ụthác vào các tháng hai, ba, t Bên c nh s d ng trong b a ăn hàng ngày , đ ng bàoư ạ ử ụ ữ ồcòn bán m t s s n ph m thu hái độ ố ả ẩ ược ( măng , đ t mây , lá bép ).ọ  

Săn b n chim thú cũng đem l i m t lắ ạ ộ ượng th t đáng k nhi u n i , đ ngị ể Ở ề ơ ồbào có th t chim thú đê ăn quanh năm.ị   Đánh cá cũng đem l i ngu n thu không nhạ ồ ỏ

nh ng vùng g n h , sông, su i Khi săn b t v , n u dùng không h t s n ph m,ữ ầ ồ ố ắ ề ế ế ả ẩ

đ ng bào sẽ đem s y khô đ dùng lâu dài ho cồ ấ ể ặ  đem trao đ i l y th khác Vi c sănổ ấ ứ ệ

b t c a h cũng k t h p ch t chẽ v i nông nghi p v i m c đích ch ng l i thú r ngắ ủ ọ ế ợ ặ ớ ệ ớ ụ ố ạ ừphá ho i mùa màng Đây cũng là m t sinh ho t văn hóa c ng đ ng, m t thú vui c aạ ộ ạ ộ ồ ộ ủcác thành viên nam gi i khi tham gia H u nh gia đình nào cũng có d ng c sănớ ầ ư ụ ụ

b n nh cung, n , các lo i tên, lao, giáo Hình th c săn b n ti n hành theo cáắ ư ỏ ạ ứ ắ ếnhân ho c t p th Ngày nay, do r ng b c n ki t và c m săn b t nên các ho tặ ậ ể ừ ị ạ ệ ấ ắ ạ

đ ng săn b n c a ngộ ắ ủ ười Ê đê r t h n ch ấ ạ ế

Người Ê đê trước đây còn có tên là Ra đê sinh sống chủ yếu ở Đắc Lắc Người Ê

đê có nhiều nhóm nhỏ: Kpă, Adtham, Krung, Mthur, Ktul, Ruê, Blô, Kđrao Người Ê đê sống trong các ngôi nhà dài Độ mươi nóc nhà quân tụ hai bên con đường tạo thanh một buôn (làng) Mỗi buôn có một người đứng đâu gọi là Pô pin

êa (chủ bến nước) và một số người giúp việc ông ta: k'eng (quân sự), pô phát kdi (sử án), pô riu yang (cúng bái)

Các gia đình lớn mẫu hệ Ê đê sống trong các nhà sàn-dài Tùy theo số lượng người trong mỗi gia đình mà nhà dài, ngắn khác nhau Những ngôi nhà dài của người Ê đê, ngày nay chúng ta còn thấy chỉ dài khoảng 20 -30m Những nhà dài hàng trăm mét hầu như không còn.

Kết cấu bộ khung nhà

Bộ khung nhà của người Êđê cũng hình thành trên cơ sở các vì cột Do vậy bộ khung nhà với bộ nóc là hai bộ phận riêng Nóc úp trên bộ khung cột Mỗi vì cột chỉ có: hai cột (kmek), một quá giang (êda) và các vì cột chung nhau hai đòn tay cái đặt ở đầu cột (Xem hình 32)

Kết cấu mặt sàn (tul): dưới cùng là các dầm ngang cũng có tên gọi là đê cũng như tên quá giang Đặt trên các dầm ngang là các dầm dọc (gắp) thường là các cây

gỗ có đường kính nhỏ hơn Trên dầm dọc đặt một lớp cây nhỏ (t'rung) song song với các dầm ngang ở bên dưới Trên lớp cây này lại được trải một lớp những thanh tre (hoặc lồ ô) nhỏ bản (nê) cùng chiều với dầm dọc Trên cùng là lớp dát sàn (trịa) làm bằng lồ ồ hay tre rừng bổ banh thành từng phá (Xem hình 33)

Bộ sườn của mái, lớp dưới là các "kèo giả" (kèo không ráp vào đầu cột) (mal) Trên kèo là các đòn tay, trên nữa là rui rồi đến mè, trên cùng là lớp cỏ tranh Tụy mái lợp tranh, nhưng cách lợp của người Êđê khá chắc chắn: gốc các phên tranh được đặt vào các đòn tay nhưng quay xuống dưới buộc đề cây mè lên trên, rồi người ta mới bẻ quặt ngọn phên tranh xuống phía dưới Đến lượt các phên tranh khác người ta cũng làm như vậy Với cách lợp này, các lá tranh không thể tụt ra khỏi phên.

Nhà của người Ê đê phổ biến là có hai mái chính Nhưng có nhà có thêm hai mái phụ ở hai đầu hồi thụt sâu vào hai mái chính để tránh hắt mưa vào nhà.

Mặt băng sinh hoạt Nhà người Ê đê có hai cửa chính (CL1, CL2) mở ở hai đầu hồi Cửa trước nhìn ra đường làng, cửa này dành cho khách và các thành viên nam Cửa sau dành cho sinh hoạt của nữ Trước hai cửa là hai sân sàn Sân sàn trước (SS1) bao giờ cũng được làm rộng hơn sân sàn sau (SS2) Thang được đặt vào sân sàn Thang thường là những thân gỗ được đẽo bậc để lên xuống Loại thang thông thường gọi là ghăl Những nhà khá giả, thang rất to Đầu thang vượt khỏi mặt sàn chừng lm Ở phần đầu thang được khắc nổi một đôi vú (k’sâu) Phía trên đôi vú, có khi người ta còn khắc hình trăng non Loại thang này gọi là ênhan pla dang Ngoài thang chính nhiều nhà còn thêm một hoặc hai thang phụ

Đó là cách kết cấu vì cột, mái và cách lợp mái theo kiểu cổ truyền Hiện nay, ở một số nơi người ta đã làm nhà theo kiểu vì kèo, mái lợp "tôn", hoặc lợp ngói và nóc có bốn mái như nhà người Việt.

Có nhà, vào khoảng giữa nhà, về phía Tây người ta còn làm thêm một sân sàn phụ (SS3) (adring kiêu) để trai gái gặp nhau trao đổi tâm tình.

Trên mặt bằng sinh hoạt chia thành hai phần theo chiêu ngang: Từ cửa trước vào khoảng trên hai gian là phần gah, phần này bao giờ cũng có một gian rộng hơn các gian khác Gah là phần không gian để tiếp khách và dành cho sinh hoạt chung của

cả nhà dài Trong gah có cột khách (CK) (kmeh knang) ở vì cột thứ hai về bên trái Cột này ngay cạnh bếp khách (BK) (kpur gah) Xung quanh bếp người ta đặt những chiếc ghế dài để khách ngồi (GK).

Vào những dịp trong nhà có đám (đám ma, đám cưới ), ở đây còn thêm một bếp nữa để sắm cỗ cúng.

Đối diện với cột khách là cột chiêng (CC) (kmeh knah) phía sau cột này là nơi

để cồng chiêng.

Vì cột thứ ba là cột ngăn (CN) (kmeh kpăng), giới hạn giữa không gian của phần gah và phần ôk Cây cột về phía trái là cột chủ Ở đây có một cái ghế độc mộc khá lớn dành cho chủ nhà (GC) (jhưng) Cột đối diện là cột trong (CT) (kmeh hgor) Dọc vách phía trái của phần gah là một dãy ché (CR) đủ loại đủ cỡ khác nhau Còn sát vách phía bên kia (bên phải) là một ghế dài làm bằng gỗ nguyên cây (gỗ)

(kpan) (có cái dài gần 20m) Ghế này để cho các nhạc công ngồi khi trong nhà có đám Dưới gầm ghế là nơi để cồng chiêng.

Phần ôk chia đôi theo chiều dọc: phần về bên trái được coi là "trên", phần đối diện là "dưới" Phần trên chia thành nhiều phòng nhỏ Phòng cuối của phần ôk là của vợ chồng chủ nhà (PC), tiếp là phòng để các đồ đồng, ché, ú đồng thời cũng

là phòng của con gái út (PU) Tiếp nữa là các phòng dành cho từng cặp vợ chồng của em gái vợ hoặc các con gái của chủ nhà (PG1, PG2 ).

Phần dưới là một hành lang thông thoáng để đi lại dễ dàng (Xem hình 34)

lương th c quan tr ng Trự ọ ước đây đ ng bào ăn b c nh ng g n đây đã ph bi nồ ố ư ầ ổ ếdùng đũa, thìa, bát Ngoài c m n u và xôi đ , đ ng bào còn làm nhi u lo i bánhơ ấ ồ ồ ề ạtrong các d p t t l ị ế ễ

 Th c ăn thì có rau qu , cá và th t gia súc hay th t thú r ng Con v t sau khiứ ả ị ị ừ ậ

c t ti t thắ ế ường thui r i m i v t lông k c gà, v t Th t gà thồ ớ ặ ể ả ị ị ường lu c hay ch tộ ặ

nh n u canh Các lo i th t khác thỏ ấ ạ ị ường làm nhi u món h n: th t nề ơ ị ướng (ăm),

th t nị ướng b ng c p tre có gia v (ằ ặ ị ghăng) , th t lu c (ị ộ tuk), th t n u v i rau qu (ị ấ ớ ả

tuk djam), th t kho hay ninh nh , th t h m trong ng tre có gia v (ị ừ ị ầ ố ị chim brông) T

i t canh ế ( Chim luk rah) là Món không bao gi thi u trong các nghi l truy nờ ế ễ ề

th ng c a ngố ủ ười Ê-đê nói riêng và Tây Nguyên nói chung Đ làm ti t canh,ể ế

người ta băm nh th t đã lu c chín c a con v t, nõn cây chu i móc non, xỏ ị ộ ủ ậ ố ương

sườn được nướng chín; sau đó tr n v i thính và ti t s ng c a đ ng v t m i bộ ớ ế ố ủ ộ ậ ớ ị

gi t đ làm v t hi n t Ngoài ra còn có m n tái làm tế ể ậ ế ế ố ừ th t chín băm nh ho cị ỏ ặ

th t tị ươi băm nh nhúng trong nỏ ước sôi tr n v i huy t tộ ớ ế ương (priêng láp), còn mtah là huy t tế ương trâu, bò, dê tr n v i th t s ng băm nh ăn li n Cá thộ ớ ị ố ỏ ề ường

nướng (ăm và ghang), lu c ( ộ tuk djam), gói lá nướng (k um ơ ) Đ ng bào cũngồ

thường làm m m (ắ lih),tôm, cua, cá v i gia v đ trong các vò sành ăn d n.ớ ị ể ầ   

 V ph gia, trề ụ ước h t ph i k t i mu i và b t ng t Trong xã h i truy nế ả ể ớ ố ộ ọ ộ ề

th ng, khi mu i còn r t khan hi m, đ có v m n trong n u nố ố ấ ế ể ị ặ ấ ướng, người Ê-đê

đã ch n nh ng lo i th c v t có đ m n cao, đi n hình là v hoa chu i khô, câyọ ữ ạ ự ậ ộ ặ ể ỏ ốrau d n gai và đ c bi t là c tranh - lo i c tranh đã đề ặ ệ ỏ ạ ỏ ượ ợc l p nhà, khu v cở ựgiàn b p ho c rong m c dế ặ ọ ưới ao h Do đồ ược h nóng quanh năm mà l p tranhơ ớnày b b t b hóng nên r t đen Ngị ắ ồ ấ ười ta l y ph n tranh này đ t cháy thành troấ ầ ốđen Tro được tr n v i nộ ớ ướ ồc r i ngâm trong ng tre, n a ho c l ô t 2 đ n 3ố ứ ặ ồ ừ ếngày Sau đó, h ch t nọ ắ ước trong ra b ng cách: dùng x mằ ơ ướp khô, bu c ch tộ ặvào mi ng ng đ l c l y nệ ố ể ọ ấ ước mu i Lo i nố ạ ước này sau khi được ch t l c sẽắ ọ

r t trong và đấ ượ ấc c t gi đ dành n u ăn Cùng v i tranh lâu năm, rong khô vàữ ể ấ ớrau d n khô là lo i khó tìm h n Mu n có tro rau d n gai, tro rong khô ngề ạ ơ ố ề ười tađem ph i khô, sau đó đ t thành khô đ dành, khi c n l y ra ngâm nơ ố ể ầ ấ ước và l cọ

l y nấ ước trong đ n u cùng th c ăn Ngoài ra, m t lo i rau thay cho v ng tể ấ ứ ộ ạ ị ọtrong các món ăn là lá "b t ng t”, ngộ ọ ười Ê-đê g i là hla êyao Đó là lá c a m tọ ủ ộ

lo i dây leo, màu xanh, b n lá nh h n lá sâm sa r ng m t chút, có v ng t l ,ạ ả ỏ ơ ừ ộ ị ọ ợ

m c t nhiên Lá này thọ ự ường được giã nát m n dùng đ nêm v i lo i th c ănị ể ớ ạ ứ

 M t s món ăn đ c tr ng và cách ch bi n c a ng ộ ố ặ ư ế ế ủ ườ i Ê đê 

+ Điô Brông (cơm lam): Cơm lam được xem là một trong những món ăn đặc trưng của

các dân tộc Tây Nguyên trong đó có dân tộc Ê-đê Muốn nấu cơm lam, người ta ngâm gạo nếp vào nước từ 3 - 5 tiếng đồng hồ, sau đó vớt ra để ráo nước trộn với một ít muối

và cho vào ống lồ ô non, đun lên đến khi phía ngoài của ống của lồ ô khét vàng, tróc bỏ phần bị cháy của ống, chỉ chừa lại lát mỏng bao bọc lấy phần cơm lam, cắt từng khoanh nhỏ dùng để mang đi xa hoặc ăn tạm chỗ, khi ăn có thể chấm với muối đậu phụng và mè rang Món này được bà con làm trong các ngày lễ hội, hoặc các dịp tổ chức đông người Người ta có thể làm cơm bằng cả gạo tẻ và gạo nếp, song làm gạo nếp thì sẽ ngon hơn Cơm lam là món ăn của lễ hội

+ Cà đắng là một trong những món ăn được người Ê-đê sử dụng thường xuyên, kể

cả ngày thường và ngày lễ (xem những món ăn trong lễ hội) Có thể nói, đây là món ăn đặc sản của người Ê-đê Ngoài ra, nó còn được sử dụng như là một gia vị để chế biến các món khác Để làm món ăn, cà đắng được người Ê-đê chế biến bằng cách nấu canh,

ăn sống hoặc nướng.

Nguyên liệu của món canh cà đắng gồm cà đắng, đầu cá trích phơi khô, cá khô cùng một số loại gia vị và rau rừng Khi chế biến, cá kho sẽ được mang đi giã nát rồi cho thêm hành, tỏi vào cho dậy mùi, sau đó cho nước vào nồi và chờ sôi Tiếp đến họ sẽ cho cà đắng các loại rau vào và nêm nếm gia vị Cuối cùng để tạo độ sệt cho canh, người Ê Đê sẽ cho thêm nước vo gạo.

Món canh cà đắng thường được dùng với cơm trắng, vị đắng, cay và hơi hăng của

cà khiến món ăn trở nên ngon hơn Đặc biệt với người Ê Đê đây cũng là món ăn giúp tăng cường sức khỏe Ngoài canh thì trái cà đắng còn được người Ê Đê chế biến thành các món ăn khác như cà đắng xào, cà đắng om ếch, cà đắng kho…

+ Lẩu lá rừng được liệt vào

hàng đặc sản trong các món

ăn của người Ê Đê bởi sự

độc đáo trong việc kết hợp nguyên liệu và hương vị của món ăn Trước đây, chính món ăn này đã từng cứu sống đồng bào trong những năm tháng khốn khó nhất khi mất mùa, đói kém Ngày nay, món lẩu lá rừng chỉ được nấu trong các dịp đặc biệt, thiết đãi khách quý vì nguồn nguyên liệu cũng đã hiếm dần.

Các loại rau, lá sử dụng cho món ăn này rất đa dạng, chủ yếu được hái từ rừng sâu sau đó mang về rửa sạch và nấu cùng thịt heo rừng, ớt, kết hợp với nhiều loại gia vị khác Khi nếm thử, bạn sẽ thấy rõ được vị đắng, chát, bùi của các loại lá rừng, vị thơm, ngọt của thịt và vị nồng của gia vị rất ấn tượng

+ Vếch bò xào măng :Thực chất món ăn của người Ê Đê này chính là món lòng bò

xào măng nướng Điểm khác biệt là người ta không dùng loại lòng bò thông thường mà dùng đoạn ruột nằm ở gần với phần ruột già của con bò gọi là vếch, nơi vẫn còn chứa phân non màu xanh, chính vì vậy nếu ai chưa quen thì sẽ thấy khó ăn nhưng ăn được thì sẽ rất ghiền

Để làm món vếch bò, người Ê Đê sẽ dùng những bắp măng tre nướng trên lửa than hồng rồi mới đem đi rửa sạch và thái vừa ăn Tiếp đến mang xào cùng với vếch bò, cho thêm các loại gia vị như củ nén, ớt để tạo vị cay nồng Món ăn là tổng thể của

vị ngọt từ măng rừng vị ngậy hơi đắng của vếch và vị cay nồng của gai vị tạo nên một hương vị đặc biệt hấp dẫn

+ Canh bột lá yao là món canh truyền thống được người Ê-đê nấu mỗi dịp Tết đến Xuân về và các dịp đặc biệt như cưới hỏi, ma chay Gạo sau khi ngâm sẽ được để ráo nước, sau đó giã chung với lá yao cho tới khi nát đều, mịn như bột Thịt hoặc xương thì được ướp gia vị Các nguyên liệu khác như đu đủ, cây môn thục, lõi chuối được làm sẵn trước khi nấu Khi nấu, cho bột đã giã mịn với lá yao vào nồi nước đang sôi, khuấy đều tay cho đến khi bột chín tới Sau đó cho rau rừng vào nồi nêm nếm các loại gia vị vào là được.Canh bột lá yao khi ăn có vị đắng của các loại rau rừng, mùi thơm của lá yao, vị cay của ớt, vị béo của thịt, vị ngọt sền sệt của nước canh bột gạo.

+ Lá mì xào cà đắng : Để nấu món ăn độc đáo này, người nấu phải trải qua nhiều công đoạn Đầu tiên, đem lá mì rửa sạch, cà đắng và ớt để ráo nước Tiếp đến, vò lá

mì, đây cũng là công đoạn đòi hỏi nhiều thời gian và công sức nhất Lá mì được vò nát bằng tay hoặc giã bằng cối Sau đó bóp nhẹ lá để lọc bớt nước.

Khi xào, người nấu cần cho cà đắng vào nồi trước Khoảng 2 phút sau mới bỏ lá

mì cùng các nguyên liệu khác vào để đảm bảo lá không bị nát Xào khoảng 15 phút, đến khi lá mì khô lại là có thể thưởng thức.

  Mỗi người trong gia đình đều có bầu nước riêng, không dùng lẫn của nhau,

xưa kia là nước suối, nay chủ yếu là nước lã đun sôi để nguội Việc giữ gìn nguồn nước trong sạch là truyền thống tốt đẹp của đồng bào.

 Ăn trầu và hút thuốc lá và điếu khan là khá phổ biến Nhiều gia đình thường xuyên có những ché rượu cần ( Kpiê ceh )để hàng ngày cho mọi người

uống Trong các dịp tết, những ngày có cúng quải, có công việc hoặc có khách thì rượu cần là thức uống đầy hấp dẫn đối với nam, nữ, trẻ, già.

2.Trang ph c ụ

- Trang phục nam giới: Đàn ông Êđê đóng khố và mặc áo cánh, choàng tấm mền, mang một số đồ trang sức Khố (kpin) được dệt sẵn trên khung dệt Chất liệu vải, trang trí hoa văn và độ dài ngắn có khác nhau Màu nền của khố là màu chàm sẫm, trang trí hoa văn dọc rìa khố, hai đầu vạt khố Loại khố sang và đẹp nhất của đàn ông Êđê là khố kteh và đrai, dệt bằng sợi vải đẹp, dài, hai đầu khố có trang trí hoa văn và đính thêm tua khố dài tới 25cm Đây là loại khố dùng trong ngày hội, của những người có vị trí cao trong buôn làng Khi mặc, hai đầu khố rủ dài phía trước và sau đùi Loại khố pirêktrang trí hoa văn trên hai vạt khổ, nhưng không có tua màu Hai loại khố dùng thường ngày trong nhà hay đi nương là khố bơng và mlang, loại này ngắn, ít hoa văn trang trí, không có tua màu Ngày nay chỉ còn những người già sinh sống ở vùng xa đường giao thông, đô thị thì mới đóng khô, còn lại đã chuyển sang mặc quần như người Kinh.

Áo của nam giới là loại áo cánh, may kiểu chui đầu, tay dài hay ngắn tay, gấu áo phủ quá mông, thân sau áo dài hơn thân trước, xe tà, cổ áo tròn, mở rộng hơn về phía ngực áo trước, giữa ngực mở ra một đoạn, có hàng khuyết và khuy cài tết bằng chi đỏ Trên áo cánh này, những đường chỉ màu trang trí thường thấy ở rìa hai nách áo, gấu áo, vai và cổ tay áo Áo cánh đẹp nhất là áo kteh hay còn gọi là đếch kvưh grư, trước ngực áo có mảng hoa văn gọi là "đại bàng dang cánh" Gấu áo phía sau viền đường chỉ màu, gài thêm những hạt cườm trắng và tua chỉ màu dài tới 12cm Mảng trang trí trước ngực, là những đoạn sợi chỉ đỏ đan sít vào nhau thành những mảng hình thang cân lộn ngược Dọc đường xẻ cổ ngực, có dính thêm nhiều khuy đồng (15 chiếc).

Loại áo cánh ngắn mặc thường ngày, tuy cách cắt may giống hệt như áo kteh trên, nhưng không có trang trí cánh đại bàng, viền chỉ màu, hạt cườm và tua chỉ Loại áo đó gọi là ao bal Loại áo không có tay mặc thường ngày gọi là ao kok, áo làm bằng vỏ cây gọi là ao kroh, mà ngày nay hãn hữu còn thấy ở vùng xa xôi.

Về mùa lạnh đàn ông Êđê thường khoác tấm mền abăn dệt bằng sợi bông nhuộm chàm, trên đó trang trí những đường hoa văn Theo lời kể của các cụ già, xưa kia chiến binh Êđê ra trận gấp tấm choàng rồi quấn chéo hình chữ thập trước ngực, một tay cầm lao hay chà gạc, tay kia cầm khiên.

Trước đây đàn ông để tóc dài rồi búi tó sau gáy, nay đã cắt tóc ngắn Những người từ trung niên trở lên ưa chít khăn vải chàm hay khăn màu vàng nhạt, khăn thầy cúng màu đỏ Tay phải thường đeo vòng đồng, vừa làm đẹp vừa mang ý nghĩa nghi lễ, bằng chứng của cuộc kết nghĩa hay giao ước với thần linh Nam giới ra khỏi nhà thường đeo gùi, ngậm tẩu, đó cũng là một cách trang sức thêm cho bộ trang phục cổ truyền.

- Trang phục nữ: Thường ngày đến buôn làng Êđê, ta thường thấy phụ nữ quấn váy, ở trần Váy của họ cũng như váy của hầu hết các dân tộc ở Tây Nguyên, là loại váy mảnh, may bằng vải bông màu chàm hay đen, tùy theo loại váy mà trang trí nhiều hay ít đường nét hoa văn Khi mặc, người ta đặt mép váy ở sườn bên trái, quấn một vòng quanh người từ eo trở xuống, giắt mép váy ngoài về phía sườn bên phải Để cho chặt có thể dùng thêm thắt lưng bằng vải hay bằng kim loại Đó cũng

là vật trang trí cho bộ nữ phục.

Căn cứ vào chất lượng vải may và nhất là hoa văn trang trí trên váy mà người ta phân chúng ra làm nhiều loại với tên gọi khác nhau Trước nhất là váy đếch và đrai, may bằng vải tốt, có nhiều dải hoa văn trang trí trên thân váy ở phần gần cạp, gấu và giữa váy Loại váy này mặc trong những dịp hội hè long trọng, trong cưới xin, nhất là ở những gia đình khá giả Váy kdruếch piêck cũng là loại váy sang, nhưng không đẹp bằng hai loại kể trên Còn váy Bơng thì may bằng vải thô, không trang trí gì, thường mặc khi đi làm Những bà già nghèo khó vẫn mặc loại váy này Hiện nay, ở vùng ven trục lộ hay gần thị trấn, thị xã, các cô gái ưa mặc loại váy ống uyêng mút, đã khâu kín hai mép bên của váy lại, khi mặc gấp phần thừa thành

đường nếp phía trước Loại váy này thường may bằng vải công nghiệp, chất lượng tốt và đẹp hơn, cũng có khi trang trí thêm những đường thêu thùa cho đẹp.

Phụ nữ mặc áo cánh ngắn, may kiểu chui đầu Loại sang và đẹp gọi là ao đếch theo tên của dải hoa văn ở nơi gấu áo Không giống như áo chui đầu của nam giới,

áo chui đầu của phụ nữ khoét cổ cao hơn, mở rộng cổ để chui đầu ở phía vai, có đơm thêm vài hàng khuy để cài Tay áo thường ngắn và hẹp, gấu áo chỉ chấm thắt lưng nên khi mặc làm nổi những đường nét khỏe khoắn của cơ thể phụ nữ Trang trí trên áo thường ở đường bờ vai, nách bả vai, cửa tay Ao băl là loại áo mặc thường ngày, khi đi lao động, tay ngắn, không có trang trí hoa văn Những người già lão còn ưa mặc một loại áo lót trong, gọi là ao yên, chỉ có phần vải che ngực Tuy không phổ biến nhưng phụ nữ cũng có thói quen khoác thêm tẩm mền choàng khi thời tiết lạnh.

Phụ nữ chải tóc rồi búi ở sau gáy, dùng trâm bằng đồng hay ngà voi để cài cho chắc và đẹp Khăn màu chàm đậm quấn ra ngoài tóc theo hai cách: quấn hình chữ

"nhân" trước trán rồi buộc thành mối ra sau gáy, và bịt khăn kín cả trán và đầu, mối vòng ra sau gáy phủ lên búi tóc Phụ nữ Êđê còn đeo những loại vòng tay, vòng chân, nhẫn, dây chuyền bằng đồng hay bằng hạt cườm Cách đây chưa lâu phụ nữ còn đội nón đan, có quai giữ ở cằm, gọi là duôn bai.

3.Ph ươ ng ti n đi l i ệ ạ

Người Ê Đê ch y u v n chuy n b ng cách cõng cái gùi trên l ng , hai quai gùi khoác ủ ế ậ ể ằ ưtrên vai Ngoài ra đ ng bào còn s d ng s c voi, s c ng a đ đi l i và làm phồ ử ụ ứ ứ ự ể ạ ương tiên

v n chuy n ậ ể hàng hóa, kéo g và trong chi n tranh t v Các buôn, làng ven sông su iỗ ế ự ệ ở ố

r ng, trên nừ ương r y, r t quen thu c trong cu c s ng hàng ngày nh ng đa d ng ẫ ấ ộ ộ ố ư ạ

và khá phong phú v s lề ố ượng, cũng nh hình d ng Ngoài các ch t li u b ng kimư ạ ấ ệ ằ

lo i ph i đ i chác đ có nh chiêng, x p xòa, l c l c, …đ phát ra âm thanh, t o ạ ả ổ ể ư ậ ụ ạ ể ạthành ti ng nh c làm phế ạ ương ti n gi i trí, ngệ ả ười ta còn có th s d ng các v t ể ử ụ ạ

li u đá, tre, n a(lô ô), g , thân cây mỳ(s n), v b u khô, s ng trâu, da đ ng v t…ệ ứ ỗ ắ ỏ ầ ừ ộ ậ

đ ch tác nh c c H u h t các v t li u thể ế ạ ụ ầ ế ậ ệ ường được gác lên giàn b p cho khô, ếkhi nào c n m i l y xu ng s d ng Các ngh nhân cho r ng n a c a Đăk Nông ầ ớ ấ ố ử ụ ệ ằ ứ ủ

và l ô c a Krông Bông làm nh c c là t t nh t Tùy theo t ng lo i nh c c mà ồ ủ ạ ụ ố ấ ừ ạ ạ ụ

có nh ng yêu c u riêng cho v t li u Âm thanh c a nh c c phát ra cao hay th p ữ ầ ậ ệ ủ ạ ụ ấtùy thu c vào kích thộ ước to hay nh , dày hay m ng, dài hay ng n… c a v t li u ỏ ỏ ắ ủ ậ ệdùng đ ch tác Đ i v i các nh c c do nhi u ng tre, n a g p l i thì để ế ố ớ ạ ụ ề ố ứ ộ ạ ường

kính ng thố ường g n nh là b ng nhau.ầ ư ằ

C ng chiêng ồ

Trước h t, nh c c ph bi n và đế ạ ụ ổ ế ược đ ng bào yêu thích là c ng) (knah) và ồ ồ

chiêng (ching) B c ng c nh không núm g m 6 chi c, t nh đ n l n b l t ộ ồ ỡ ỏ ồ ế ừ ỏ ế ớ ỏ ọ

vào nhau, đánh b ng dùi g M i cái đ u có tên riêng và ch c năng riêng theo thằ ỗ ỗ ề ứ ứ

t t l n đ n nh là: 1) Knah, 2) Lhiang (còn g i là ana lhiang), 3) Mdũ Kh k ự ừ ớ ế ỏ ọ ơ

(còn g i là Knak Kh k) , 4) Hluê Kh k (còn g i là mong), 5) Hluê lhiang, 6) Hluê ọ ơ ơ ọ

kh k diêt (còn g i là k’khiêk) B chiêng c a ngơ ọ ộ ủ ười Ê Đê có 10 cái (g i là b ọ ộ

chiêng Knăh) v i 1 tr ng H’gor Tên các chiêng t l n đ n nh đớ ố ừ ớ ế ỏ ượ ọc g i theo th ứ

t các thành viên trong gia đình m u h Đó là: tr ng H’gor (bà), chiêng Char ự ẫ ệ ố

(ông), Ana Ching (m ), Mđu Ching (cha), Moong Ching (ông c u), Ching Anadi ẹ ậ

(con gái l n), Ching H’Liăng (con gái th hai), Ching Kh h (con trai l n), Ching ớ ứ ơ ớ

H’Luê Kh h (con trai th hai), Ching H’Luê H’Liăng (con gái th ba), Ching H’Luê ơ ứ ứ

Kh h đr t (con trai út) ơ ế Nh v y, trong b chiêng c a ngư ậ ộ ủ ười Ê Đê có 3 cái núm: Ana Ching, Mđuh Ching, Moong Ching Ngươi Ê Đê đánh chiêng b ng dùi b c v i, ằ ọ ả

v a đánh v a dùng tay trái đ gi nh p chiêng Đi cùng v i chiêng có tr ng cái ừ ừ ể ữ ị ớ ố

(H’gor) t o nên nh c c ng chiêng Ê Đê tr m hùng, ngân vang nh ti ng s m r n ạ ạ ồ ầ ư ế ấ ề

gi a núi r ng đ i ngàn C ng chiêng là di s n văn hóa quý báu c a ngữ ừ ạ ồ ả ủ ười Ê Đê,

được coi là v t thiêng liêng nh t, có giá tr nh t trong m i gia đình, dòng h ậ ấ ị ấ ỗ ọTheo quan ni m c a các già làng, c ng chiêng là linh h n c a s s ng và là ệ ủ ồ ồ ủ ự ố

phương ti n đ con ngệ ể ười giao ti p v i th n linh C ng chiêng không đế ớ ầ ồ ượ ửc s

d ng m t cách b a bãi mà ch đụ ộ ừ ỉ ượ ử ục s d ng trong các l h i c a buôn làng ễ ộ ủ

C ng chiêng Ê Đê t bao đ i đã g n bó m t thi t v i đ i s ng văn hóa, v i nghi ồ ừ ờ ắ ậ ế ớ ờ ố ớ

l - l h i c a buôn làng Nó là th gi i tinh th n, là b n s c văn hóa đ c đáo c a ễ ễ ộ ủ ế ớ ầ ả ắ ộ ủ

người Ê Đê Không gian văn hóa c ng chiêng Tây Nguyên đã đồ ược UNESCO công

nh n là ki t tác truy n kh u và phi v t th c a nhân lo i t năm 2005.ậ ệ ề ẩ ậ ể ủ ạ ừ  

 Tr ng ố

 Tr ng c a ngố ủ ười Ê-Đê được làm t g , da trâu, có kích thừ ỗ ướ ớc l n nh khác nhau ỏ

Đ làm để ược chi c tr ng, ch nhà ph i m i già làng, trai tráng kh e m nh lên ế ố ủ ả ờ ỏ ạ

r ng làm l xin Yàng cho phép đừ ễ ược h cây làm tr ng Tr ng đạ ố ố ược làm tù nguyên

m t thân g , hai đ u đẽo t c tròn, nh h n vùng b ng tr ng, bên trong thân cây ộ ỗ ầ ạ ỏ ơ ụ ốkhoét r ng đ làm tang tr ng cho đ n khi đ t đ dày c n thi t thì m i b t m t ỗ ể ố ế ạ ộ ầ ế ớ ị ặ

tr ng b ng da trâu Tr ng thố ằ ố ường được dùng đ thông báo cho các thành viên ểtrong gia t c bi t gia đình hay buôn làng có s ki n l n đang di n ra.ộ ế ự ệ ớ ễ   

Đing Năm

 Đing Năm g m 6 ng trúc dài ng n khác nhau đồ ố ắ ượ ắc s p x p trên 2 v b u khô, ế ỏ ầ

m i bè g m 3 ng, trên ng thanh trúc đỗ ồ ố ố ược khoét m i l vi trí khác nhau đ ỗ ỗ ở ể

đi u ch nh thành nh ng n t nh c trề ỉ ữ ố ạ ước khi g n n i các ng trúc v i v b u V ắ ố ố ớ ỏ ầ ỏ

b u đầ ược ch n ph i là qu b u đ đ già, đ p, không b sâu b chích hút Ph n ọ ả ả ầ ủ ộ ẹ ị ọ ầ

đ u v b u ph i h i cong theo hình vòng cung và g n thêm ng trúc nh thì m i ầ ỏ ầ ả ơ ắ ố ỏ ớ

có th làm để ược 1 chi c Đing Năm v a ý Đinh Năm thế ừ ường được đàn ông Ê Đê

th i theo đi u hát Ayray và dùng đ ti p đón khách quý hay trong các tang l , maổ ệ ể ế ễchay

 Tù và

 Tù và đượ ấ ừ ừc l y t s ng nh ng con trâu to, kh e ho c con trâu đữ ỏ ặ ược làm v t ậ

hi n sinh L đâm trâu M t đ u l n s ng r ng, đ u nh n còn l i c t b t ế ở ễ ộ ầ ớ ừ ỗ ầ ọ ạ ắ ớ

kho ng 2-3 cm đ t o l th i Trong khi th i 1 tay gi tù và, tay còn l i dùng lòngả ể ạ ỗ ổ ổ ữ ạbàn tay p lên đ u r ng đ úp m t o ra đ vang âm thanh to nh khi th i Tù vàố ầ ỗ ể ở ạ ộ ỏ ổ

ch có m t âm duy nh t, dùng đ t p trung m i ngỉ ộ ấ ể ậ ọ ười và xua đu i muông thú ổphá ho i mùa màng c a gia đình trên nạ ủ ương r y.ẫ

Đàn T’r ng ư

Đàn T’r ng là lo i nh c c t thân vang, chi gõ, lo i đàn do nhi u ng đàn h p ư ạ ạ ụ ự ạ ề ố ợthành Các ng đàn đố ược ch tác t nh ng ng l ô khô, có chi u dài ng n, to ế ừ ữ ố ồ ề ắ

nh khác nhau ng đàn g m 2 ph n: ng h i và thanh c ng hỏ Ố ồ ầ ố ơ ộ ưởng, có quan h ệ

m t thi t t o nên các ng đàn có cao đ chu n, âm thanh vang Đ ng bào Ê Đê sậ ế ạ ố ộ ẩ ồ ử

d ng đàn b ng cách dùng 2 dùi đụ ằ ược làm t g ho c thanh tre đ gõ vào ng sẽ ừ ỗ ặ ể ố

t o ra nh ng âm thanh thánh thót, l ng d u d nghe ạ ữ ắ ị ễ

IV Văn hóa phi v t th ậ ể

1 Ngôn ng ữ

Người Êđê có nhi u nhóm đ a phề ị ương, các nhóm đ a phị ương này có m t s khác ộ ố

bi t v phong t c t p quán và ti ng nói (Êđê) Kpă, Adham, Ktul, Blô,Drao, ệ ề ụ ậ ế  

- V ti ng nói:ề ế

 + Ti ng nói dân t c Ê-đê thu c ng h Nam Đ o nhóm Malayo-Polinesia.ế ộ ộ ữ ệ ả Ở 

nước ta hi n có năm dân t c có ti ng nói thu c h ngôn ng này.Các dân t cệ ộ ế ộ ệ ữ ộ  này đ u sinh s ng ch y u các t nh Nam Trung B Ti ng Ê -đê là ngônề ố ủ ế ở ỉ ộ ế  

ng t c ngữ ộ ườ ủi c a dân t c Ê-đê Trong ngôn ng ng này, “ti ng Ê-đê”ộ ữ ữ ế  

đượ ọc g i chung là Klei blú Ê-đê (Ti ng nói Ê-đê).ế

Theo cách phân lo i c i ngu n ph bi n hi n nay, ti ng Ê-đê thu c ti uạ ộ ồ ổ ế ệ ế ộ ể  

nhóm Cao Nguyên c a nhóm Chăm (Chamic), nhánh Hespronesia ch Namủ ỉ  

Đ o Tây c a ng h Nam Đ o.ả ủ ữ ệ ả

  + Ti ng Ê-đê là m t ngôn ng thu c lo i hình đ n l p, ti u lo i hình “c ”, c nế ộ ữ ộ ạ ơ ậ ể ạ ổ ậ  

âm ti t tính T âm v h c ti ng Ê-đê có th có hình th c đ n ti t ho c songế ừ ị ọ ế ể ứ ơ ế ặ  

ti t Trong ti ng Ê-đê, ranh gi i gi a t âm v h c và âm ti t có th khôngế ế ớ ữ ừ ị ọ ế ể  

trùng nhau Bên c nh các t có hình th c đ n ti t, còn thạ ừ ứ ơ ế ường g p các t cóặ ừ  hình th c song ti t (g m m t ti n âm ti t và m t âm ti t chính-âm ti t mangứ ế ồ ộ ề ế ộ ế ế  

tr ng âm).ọ

 + Ti ng Ê-đê không có thanh đi u Bên c nh các ph âm đ n còn có nhi u tế ệ ạ ụ ơ ề ổ 

h p ph âm Các nguyên âm có đ i l p dài/ng n tợ ụ ố ậ ắ ương đ i đ u đ n.ố ề ặ  

 + Ti ng Kpă có m t v trí đ c bi t trong các ti ng đ a phế ộ ị ặ ệ ế ị ương Êđê, đượ ử  c s

    d ng khá r ng rãi nhi u vùng khác nhau, trong giao ti p các nhóm đ a ụ ộ ở ề ế ị  

    phương Êđê Hi n nay, nhìn chung ngệ ười Êđê các đ a phở ị ương đ u công ề  

    nh n ti ng Kpă là ti ng nói “d nghe d hi u nh t” Ti ng đ a phậ ế ế ễ ễ ể ấ ế ị ương này đã  

    được nh ng ngữ ười làm ch vi t Êđê trữ ế ước đây ch n làm “ti ng đ a phọ ế ị ương  

    c s ” đ xây d ng b ch , đơ ở ể ự ộ ữ ượ ử ục s d ng trên các phương ti n thông tin đ i ệ ạ  

    chúng và nhi u n ph m Các sách, tài li u d y-h c ti ng Êđê, kinh thánh ề ấ ẩ ệ ạ ọ ế  

     b ch này nh ng d u hi u mang nét đ c tr ng c a ch Pháp (ch “H” câm, ộ ữ ữ ấ ệ ặ ư ủ ữ ữ  

     d u ph y’) Sau cách m ng tháng Tám năm 1945, nhà nấ ẩ ạ ước đã xây d ng trên ự  

     c s b ch cái Latinh Hi n nay đơ ở ộ ữ ệ ượ ử ục s d ng r ng rãi trong dân t c Êđê ộ ộ  

     đ ghi chép th ca dân gian, làm phể ơ ương ti n gi ng d y trong giáo d c ti u ệ ả ạ ụ ể  

     h c, ọ

  + Ch Ê-đê thu c h latin, ra đ i cùng th i v i ch Ba Na, Gia Rai, C Ho t ữ ộ ệ ờ ờ ớ ữ ơ ừ  

      đ u th k XX, nh m m c đích chính là d ch kinh thánh sang ti ng Êđê đ ầ ế ỷ ằ ụ ị ế ể       truy n giáo Năm 1935, toàn quy n Đông Dề ề ương đã ra ngh đ nh công nh n ị ị ậ  

      b ch vi t này, và cho phép nó độ ữ ế ượ ử ục s d ng trong đ i s ng ờ ố  

2 Tôn giáo, tín ng ưỡ ng.

Ph n l n ngầ ớ ười Ê-đê theo đ o Tin Lành Công giáo Roma có t l ngạ ỉ ệ ười theo

th p Ph t giáo cũng có m t c ng đ ng ngấ ậ ặ ở ộ ồ ười Ê-đê, ch y u đô th vì k t hônủ ế ở ị ế

v i ngớ ười Kinh hay người Hoa Còn l i, ngạ ười Ê-đê v n theo tín ngẫ ưỡng c truy n,ổ ề

 Tâm th c v th n linh trong s n xu t nứ ề ầ ả ấ ương r yẫ

Người Ê-đê tôn sùng và ngưỡng m th n Lúa (yang Mdie) H tin tộ ầ ọ ưởng sâu

s c r ng n u ng x t t v i th n Lúa thì th n sẽ ban cho mùa màng b i thu, cònắ ằ ế ứ ử ố ớ ầ ầ ộ

n u không th n sẽ gây ra h n hán, m t mùa S sùng bái đó còn đế ầ ạ ấ ự ược người Ê-đê

c m nh n v th n này nh là nhân v t b ng xả ậ ị ầ ư ậ ằ ương b ng th t: khi thu ho ch lúaằ ị ạ

đ u mùa, đ ng bào không dùng li m đ g t, mà tu t b ng tay H s r ng n uầ ồ ề ể ặ ố ằ ọ ợ ằ ếdùng li m đ c t, cây lúa b đau sẽ xúc ph m đ n th n Lúa, th n qu ph t, nămề ể ắ ị ạ ế ầ ầ ở ạsau sẽ b m t mùa.ị ấ

Công vi c làm r y c a ngệ ẫ ủ ười Ê-đê g n li n v i vi c c u cúng các v th nắ ề ớ ệ ầ ị ầsau: 

+ Aê Du, Aê Diê Đây là hai v th n t i cao, ng trên Tr i Các v th n nàyị ầ ố ự ở ờ ị ầgiao cho loài m i r a cây khô t o ra ch t mùn giúp cho đ t thêm màu m , nuôi câyố ỉ ạ ấ ấ ỡlúa và các loài cây tươ ối t t Khi đ n mùa gieo tr a (kho ng tháng 5, tháng 6 dế ỉ ả ương

l ch) ngị ười Ê-đê đ c l i c u kh n, c u mong th n Aê Du, Aê Diê.ọ ờ ầ ấ ầ ầ

+ V ch ng th n Mtao Kla và Hbia Klu trông coi nợ ồ ầ ương r y, ngăn c n thú dẫ ả ữphá ho i cây tr ng Khi cây lúa và hoa màu (cà, đ u, bí, v.v ) chu n b tr bông, raạ ồ ậ ẩ ị ổhoa k t qu thì ch r y luôn kh n ni m trong lòng c u xin hai v th n này phù hế ả ủ ẫ ấ ệ ầ ị ầ ộcho mùa màng b i thu.ộ

+ V ch ng th n Mtao Sri, Yang Bao7 cai qu n các lo i h t gi ng cây tr ng.ợ ồ ầ ả ạ ạ ố ồKhi con người gieo h t gi ng, th n b o v không cho côn trùng phá ho i, t o choạ ố ầ ả ệ ạ ạ

h t n y m m nhanh chóng.ạ ả ầ

+ V ch ng th n Mtao Tlua, Kbua Lăn giúp cho m a thu n gió hòa, làm choợ ồ ầ ư ậ

đ t đai màu m , cây lúa và các lo i cây hoa màu sai hoa k t qu , mùa màng b iấ ỡ ạ ế ả ộthu. 

Liên quan đ n s n xu t nế ả ấ ương r y, còn có các th n khác nh th n S mẫ ầ ư ầ ấ(yang Grăm), th n M a (yang Byut), th n Gió bão (yang Lê) Trong các nghi l cúngầ ư ầ ễ

nương r y, sau khi nh c đ n th n Aê Du, Aê Diê, th y cúng (pô riu yang) bao giẫ ắ ế ầ ầ ờcũng t ra tha thi t, van nài các v v a k đ ng gây ra m a to gió l n làm h i mùaỏ ế ị ừ ể ừ ư ớ ạmàng. 

Tâm th c nguyên th y Ê-đê v th n linh th t sâu đ m và sinh đ ng Hứ ủ ề ầ ậ ậ ộ ọ

ngưỡng m , nhi t tâm, thành kh n v i th n linh nh ng cũng ph n ng quy t li tộ ệ ẩ ớ ầ ư ả ứ ế ệ

v i các th n gây tác h i đ i v i cu c s ng c a con ngớ ầ ạ ố ớ ộ ố ủ ườ ủ ội, c a c ng đ ng.ồ  

Các th n ác nh yang Lê, yang Briêng thầ ư ường xuyên b tránh xa, th m chí hị ậ ọcòn d ng hình n m th n yang Lê đ đánh và xua đu i.ự ộ ầ ể ổ

- Đ i s ng tôn giáo c a b ph n không theo Công giáo, Tin Lànhờ ố ủ ộ ậ  

+ B ph n này v n còn ni m tin vào các v th n b n đ a H v n tin r ngộ ậ ẫ ề ị ầ ả ị ọ ẫ ằ

th n linh có tác đ ng t t ho c x u đ n cu c s ng c a con ngầ ộ ố ặ ấ ế ộ ố ủ ười Đ ng bào làmồ

nương r y, t ch c l m ng lúa m i theo nghi l c truy n đ t n th n linh banẫ ổ ứ ễ ừ ớ ễ ổ ề ể ạ ơ ầ

m a thu n gió hòa, mùa màng b i thu Nhi u ngư ậ ộ ề ười già v n tin r ng c a c i trongẫ ằ ủ ảnhà, đ c bi t là chiêng, ché quý v n đặ ệ ẫ ượ ự ược l c l ng vô hình b o v vì trong đó cóả ệlinh h n c a nh ng ngồ ủ ữ ười trong dòng h đã khu t trú ng L p ngọ ấ ụ ớ ười già, trungniên, nhìn chung là có ni m tin nh v y L p ngề ư ậ ớ ười tr tu i cũng có nh ng r t ít.ẻ ổ ư ấ

H là nh ng ngọ ữ ười không được h c hành, ít ti p xúc v i bên ngoài và các phọ ế ớ ương

ti n thông tin đ i chúng.ệ ạ

+ Nghi l vòng đ i ngễ ờ ườ ẫi v n được ti n hành theo ni m tin và cách th c cế ề ứ ổtruy n nh ng đ n gi n và ít nhu m màu s c th n linh h n Trong nhi u gia đình,ề ư ơ ả ố ắ ầ ơ ềkhi đ a bé sinh đứ ược b y ngày thì b m làm L đ t tên(bi anăn) Khi th y cúngả ố ẹ ễ ặ ầ

đ c l i c u kh n th n linh phù h cho con tr thì “bà đ ” b đ a bé lên, nhai g ngọ ờ ầ ấ ầ ộ ẻ ỡ ế ứ ừ

và th i nh vào tai con tr Vi c “th i tai” nh m m c đích cho đ a tr sáng d , l nổ ẹ ẻ ệ ổ ằ ụ ứ ẻ ạ ớlên bi t nghe theo l i hay lẽ ph i, s ng hòa thu n v i m i ngế ờ ả ố ậ ớ ọ ườ  i

+ L cúng m ng tu i cho con cái cũng đễ ừ ổ ược nhi u b c cha m t ch c Trongề ậ ẹ ổ ứ

l cúng này, ngễ ười Êđê bày ra ba con gà thui, ba ché rượu c n đ m i th n v ănầ ể ờ ầ ề

u ng và phù h cho con tr kh e m nh, chóng l n Khi con cái trong nhà l p giaố ộ ẻ ỏ ạ ớ ậđình, đã có m t, hai đ a con thì cha m t ch c L cúng trộ ứ ẹ ổ ứ ễ ưởng thành cho con cái

v i m c đích c u th n linh ban cho ngớ ụ ầ ầ ườ ượi đ c làm cúng có s c kh e d i dào, conứ ỏ ồcái kh e m nh, làm ăn phátỏ ạ   đ t.ạ   L cúngễ   chúc  thọ  cũng  đượ ổc t ch c cho nh ngứ ữ

ngườ ừi t 50 tu i tr lên.ổ ở

+ Vi c cệ ưới xin, tang ma đượ ổc t ch c theo nghi l c truy n, nh ng đ nứ ễ ổ ề ư ơ

gi n, g n nh h n Ngả ọ ẹ ơ ười Ê-đê đã g p l b m vào ngày chôn c t ngộ ễ ỏ ả ấ ười quá c ố

Vi c th p hệ ắ ương trước hòm người ch t, mang hế ương ra c m trên m ngắ ộ ười thân,v.v., t ngừ ười Kinh đã được người Ê-đê ti p nh n Vào nh ng ngày giáp T t Nguyênế ậ ữ ếđán, bà con dân làng ra m đ a th p hộ ị ắ ương Trong  d p này, h mang l n thui, rị ọ ợ ượu

c n, rầ ượu tr ng, c m n p, hoa qu , bánh ng t đ ăn u ng và “g i cho linh h nắ ơ ế ả ọ ể ố ử ồ

người quá c ” Có ngố ười còn mang theo kèn đing năm đ th i nh ng đi u nh cể ổ ữ ệ ạ

bu n thồ ương, s u não, nam n hát eirei v i l i ca day d t, nh g i nh , g i thầ ữ ớ ờ ứ ư ợ ớ ợ ương.Lúc này, không khí c a l b m c truy n ít nhi u đủ ễ ỏ ả ổ ề ề ược tái hi n.ệ  

+ Quan ni m v linh h n, v th gi i bên kia c a b ph n Công giáo và Tinệ ề ồ ề ế ớ ủ ộ ậLành trong c ng đ ng Ê-đê khác h n quan ni m c a b ph n không theo đ o Hộ ồ ẳ ệ ủ ộ ậ ạ ọquan ni m ch có con ngệ ỉ ười m i có linh h n H không tin vào thuy t m i v t đ uớ ồ ọ ế ọ ậ ề

có linh h n Loài v t sau khi ch t là k t thúc cu c s ng Còn con ngồ ậ ế ế ộ ố ườ ối s ng t tố

đ p, bao dung, đ lẹ ộ ượng thì khi ch t linh h n sẽ đế ồ ược lên Thiên đàng, s ng mi nố ở ề

c c l c K s ng ác khi ch t linh h n sẽ b vào h l a thiêu.+ m t s buôn làng,ự ạ ẻ ố ế ồ ị ồ ử Ở ộ ố

người Êđê v n t ch c L cúng b n nẫ ổ ứ ễ ế ước Nghi th c c a l này c b n đứ ủ ễ ơ ả ược ti nếhành theo cách th c truy n th ng M c đích c a l cúng b n nứ ề ố ụ ủ ễ ế ước là c u mongầ

th n linh quanh năm ban ngu n nầ ồ ướ ạc s ch cho dân làng

*Đ o tin lànhạ

Khi đ o Tin Lành đạ ược truy n t i đây, ni m tin vào các v th n (Yang) cũngề ớ ề ị ầ

có nhi u thay đ i Ngề ổ ười Ê-đê theo đ o Tin Lành không còn tin vào “V n v t h uạ ạ ậ ữlinh”, không còn cúng Yang nh trư ước, ch tin vào m t đ c Chúa Tr i duy nh t; tinỉ ộ ứ ờ ấcon người có linh h n và sau khi ch t sẽ đồ ế ược lên thiên đàng cùng v i Chúa Tr i.ớ ờ

H không ph i th cúng nhi u nh trọ ả ờ ề ư ước, ch c u nguy n h ng ngày Khi c u s cỉ ầ ệ ằ ầ ứ

kh e, c u mùa màng, c u làm ăn g p nhi u may m n, h tìm đ n đ c Chúa Tr i.ỏ ầ ầ ặ ề ắ ọ ế ứ ờ