Ha Noi van hoa va phong tuc(Q3)_787.pdf

Ha Noi van hoa va phong tuc(Q3)_787.pdf

Muåc luåc

CHÛÚNGI: PHUåC TRANG 3

CHIÏËC AÁO DAÂI VIÏÅT NAM 4

ÀÖI ÀIÏÌU VÏÌ CHIÏËC VAÁY 7

CAÁI YÏËM 10

TOÁC BOÃ ÀUÖI GAÂ 14

NOÁN 16

CHÛÚNGII: VUI CHÚI 20

HÖÅI CÚÂ NGÛÚÂI ÚÃ CHUÂA VUA HAÂ NÖÅI 21

XUÊN XÛA QUAÃNG LAÅC 24

THUÁ CHÚI CÊY CAÃNH 28

TROÂ CHÚI LÖËI XOÁM 31

CAÁ VAÂNG HAÂ NÖÅI 33

CHÛÚNG III: NGHÏÅ THUÊåT 36

NGHÏå THUÊåT MUÁA RÖËI NÛÚÁC 37

MUÁA CHEÂO 41

HAÁT GIAO DUYÏN 43

DIÏÎN XÛÚÁáNG TROÂâ MUÅC LIÏN - THANH TRÒ 47

NEÁT TUÖNG 51

TRANH SÚN MAÂI 54

TRUYÏÅN VÏÌ BÛÁC TRANH “HÛÁNG DÛÂA” 57

MÊËY BÖNG HOA NGHÏÅ THUÊÅT 59

VEÄ MÙÅT TAÂO THAÁO 63

CA TRUÂâ DOÂNG NHAÅC DÊN CA HAÂ NÖÅI 65

GIOÅNG HAÁT XÊÍM BÊNG KHUÊNG 69

CHUYÏÅN VÏÌ NHAÅC HIÏËU XÛA 72

CHÊÌU AÃ ÀAÂO CUÖËI NÙM 76

NGHÏÅ THUÊÅT HAÁT AÃ ÀAÂO 79

SÖËNG CHÏËT VÚÁI NGHÏÌ DIÏÎN 84

CHÛÚNGI: PHUåC TRANG

CHIÏỊC AÂO DAĐI VIÏƠT NAM

Coâ ngûúđi baêo em tûđ kiïíu aâo ngûúđi Tađy, ngûúđi Mûúđng mađ ra Coâ ngûúđi baêo úê em coâ vađi chi tiïịt núi aâo cuêa caâc chõ em Húị, Chùm.Laơi coâ ngûúđi cho rùìng em thađnh hònh tûđ böơ aâo múâ ba múâ bííy cuêa ăíịt Kinh Bùưc huýìn thoaơi Nhûông yâ kiïịn ăoâ ăïìu coâ nhûông tyê lïơ chñnh xaịc nhíịt ắnh nađo ăoâ Nhûng, ăuâng ra, em tiïịp nhíơn hònh aênh vađ húi hûúâng cuêa nhiïìu miïìn trong caê nûúâc gom goâp laơi, böí sung cho nhau mađ thađnh Em ăaô coâ mùơt úê Phaâp vađ úê Anh tûđ nhûông nùm 1913 Höìi ăoâ vađ sau ăoâ ñt nùm, em víîn cođn ăún sú vađ ặúơc cùưt, may toađn bùìng tay caê Cuêa hađng hoa mađ

Thoaơt ăíìu lađ caâi aâo dađi, cöí trođn, mađu níu tam giang, múô gađ, höì thuyê Vaơt aâo thùỉng, tay boâ, xeê möơt ăoaơn úê cöí tay, cađi cuâc bïn sûúđn Nhûông nùm 1936-1938, tûđ cú súê sùĩn coâ, chiïịc aâo dađi ăaô ặúơc hoơa sô Caât Tûúđng thiïịt kïị vađ böị trñ laơi ăaô ra ăúđi Phaêi noâi möơt chuât vïì öng Caât Tûúđng öng ăaô íịp uê nhiïìu yâ ăöì caêi caâch y phuơc Viïơt Nam, nhíịt lađ chiïịc aâo dađi Öng say sûa vúâi caê nhûông bûâc thïu röìng phûúơng, nhûông bûâc tranh Hađng Tröịng Nhûng öng thúđ phuơng chiïịc aâo dađi Öâng lađ sinh viïn trûúđng Cao ăùỉng Myô thuíơt Ăöng Dûúng, hoơc hïịt 5 nùm vađ ăaô töịt nghiïơp Öng cuông coâ möơt söị tranh Nhûng moơi ngûúđi biïịt ăïịn öng chuê ýịu qua chiïịc aâo dađi vúâi cöng trònh caêi tiïịn cuêa öng öng lađ ngûúđi ăíìu tiïn duđng maây khíu ăïí may chiïịc aâo dađi Ăöơng taâc nađy ruât ngùưn ặúơc ríịt nhiïìu thúđi gian so vúâi khíu tay Leô dô nhiïn cođn möơt vađi võ trñ quan troơng, hoa myô ăïí quýịt ắnh chíịt lûúơng chiïịc aâo phaêi duđng ăïịn bađn tay kheâo leâo cuêa ngûúđi thúơ öng caêi tiïịn caâi cöí aâo, ặa noâ lïn thađnh cöí ặâng cao 2 centimeât Öng cođn “lùng xï” kiïíu cöí cûâng, cöí bùưt cheâo vađ cöí caânh hoa öng quy ắnh võ trñ nhûông chiïịc khuy bíịm vađ ặa ra nhiïìu kiïíu khuy, khuýịt, boê ăi tađ aâo phuơ, ngùưn ăïơm trong Tađ aâo dađi buöng xuöịng caâch mùơt ăíịt 20cm öng chuâ yâ lađm cho ăöơ dađi cuêa hai mùơt trûúâc sau coâ ăöơ “ăöí” chuíín xaâc ăïí cho khi mùơc vađo ặúơc cùng, lûúơn saât, boâ khñt líịy nhûông ặúđng neât cuêa cú thïí, tön cao böơ ngûơc, lađm cho eo thon thaê, thùưt ăaây lûng ong

Chñnh vò víơy, aâo dađi Caât Tûúđng Lú muya (Ie mûr theo tiïịng Phaâp lađ Caât Tûúđng) ặúơc nhiïìu ngûúđi ûa chuöơng Trong söị nađy, ăa söị lađ nhûông nûô sinh, nhûông chõ em thñnh ùn mùơc ăeơp AÂo dađi lađ thúđi trang tuýơt ăöịi cho nhûông nhín víơt tiïíu thuýịt nhû cö Liïn trong “Gaânh hađng hoa”, cö Loan trong “Ăoaơn tuýơt cö Mai trong “Nûêa chûđng xuín vađ ñt líu sau cö

“thiïịu nûô bïn hoa húơ” cuêa Tö Ngoơc Vín, cho cö gaâi trong bûâc “ Hiïơn veê hoa “ cuêa hoơa sô Nguýîn Tûúđng Lín Höìi ăoâ, öng Caât Tûúđng cođn treê, öng gíìy gíìy tíìm thûúâc Muđa haơ hay mùơc böơ tuöơt so soa, ăeo cađ vaơt

Khuön mùơt thanh tao, tûơ lûơ, húi xanh xao Öng nhanh nheơn, luön lui túâi nhûông cûêa hađng thïu úê phöị Hađng Tröịng, Hađng Gai ÚÊ ăíy, öng kïịt thín vúâi öng Thûâc lađ möơt nghïơ nhín thïu, coâ cûêa hađng Öng Thûâc ríịt ýu quyâ chađng hoơa sô Tíy hoơc cao ăùỉng mađ laơi nùơng tònh vúâi nghïì nghiïơp töí tiïn, ăïí yâ ăïịn nhûông caâi cuêa ngađy xûa” Öng keâo hoơa sô Caât Tûúđng vïì qú phöị Ninh Xaâ, Bùưc Ninh, gaê ngay cö chaâu gaâi tïn lađ Nöơi cho hoơa sô Cö Nöơi lađ möơt tay thïu gioêi, lađ con gaâi öng chuê möơt cûêa hađng thïu nöíi tiïịng Sau ăoâ, hoơa sô ặa vúơ vïì phöị Lođ Ăuâc Vađi thaâng sau, hoơ múê möơt cûâa hang may aâo dađi úê gíìn ngaô nùm Bađ Triïơu Cûêa hađng coâ biïín ăïì : Coupe Caât Tûúđng Noâ nöíi tiïịng khùưp núi Khaâch ăïịn nûúđm nûúơp Em gaâi

cö Nöơi chuýn mùơc nhûông chiïịc aâo do öng anh rïí thiïịt kïị vađ may Vö tònh, cö ăaô lađm caâi viïơc “lùng xï” möịt cho cûêa hađng Caât Tûúđng Cö ặúơc moơi ngûúđi goơi lađ Nga Caât Tûúđng, cuông lûđng líîy möơt thúđi

Tûđ sau 1945 vađ nhíịt lađ tûđ sau 1975, chiïịc aâo dađi ặúơc lïn ngöi Noâ chiïịm võ trñ ăöơc tön trong caâc dõp lïî höơi, giao dõch quöịc tïị Noâ xuíịt hiïơn trïn caâc diïn ăađn, caâc sín víơn ăöơng trong vađ ngoađi nûúâc Trong caâc buöíi biïíu diïîn nghïơ thuíơt, thúđi trang, thi hoa híơu Chiïịc aâo dađi ăaô nhû cíu ca quan hoơ, bay ăi khùưp thïị giúâi, úê ăíu noâ cuông coâ möơt võ trñ xûâng ăaâng Noâ ặúơc caêi tiïịn thïm vađ mang sùưc thaâi riïng tûđng miïìn trong nhûông chi tiïịt nhoê ăïí ăaâp ûâng ặúơc súê thñch vađ ýu cíìu thíím myô cuêa thúđi ăaơi

Nhùưc laơi, nhûông nùm 1930, 1936, 1937, trong caâc cuöơc thò hoa híơu

úê Hađ Nöơi, Hađ Ăöng vađ trong caâc chúơ phiïn (kermesse), eaâe cö gaâi ăeơp nhû aâi Liïn, cö Ăiïơp, cö Hoađn, cö Siu ăïìu ăùng quang vúâi chiïịc aâo dađi

Cö Slu lađ con gaâi nhađ tiïíu thuýịt kiïịm hiïơp Lyâ ngoơc Hûng

Caâc nghïơ sô nûúâc ngoađi nhû Kirienko, Francine Vande, Catherine.v.v ăïìu mùơc aâo dađi Dûơ höơi nghõ Parls, chõ Nguýîn Thõ Bònh huđng biïơn vúâi chiïịc aâo dađi

Nhađ sûê hoơe Myô lađ J.S.Ten son, viïịt: “Xin pheâp cho töi ặúơc mùơc chiïịc aâo dađi Viïơt Nam, chiïịc aâo dađi cuêa ngûúđi meơ Viïơt Nam Nhûông ngûúđi meơ ăaô sinh ra nhûông anh huđng cuêa nhiïìu thúđi ăaơi ăaô mùơc chiïịc aâo dađi Meơ cuêa Chuê tõch Höì Chñ Minh cuông mùơc chiïịc aâo dađi”

Chiïịc aâo dađi Viïơt Nam lađ möơt dođng söng, möơt cún gioâ, möơt nïịp míy bay Noâ tûúơng trûng cho sûơ mađu múô, höìi sinh, tííy tríịn vađ phöìn thûơc

Coâ khi trïn thín aâo ặúơc in hoùơc thïu lïn hònh aênh nhûông röìng, phûúơng, hoa, laâ ăïí thïm phíìn híịp díîn Nhûng, noâ khöng coâ nhûông maêng mađu sùơc súô Nhûông hònh veô trïn aâo dađi phaêi xinh, goơn ăïí ùn yâ vúâi veê ăeơp mađ chuâng gûêi mònh vađo ăoâ Coâ ngûúđi laơi in lïn chiïịc aâo quaâ nhiïìu hònh aênh, nhûông vaơch ngang doơc chi chñt hoùơc quaâ nhiïìu mađu sùưc, chiïịm caê bïì mùơt chiïịc aâo dađi Nhû víơy khöng ùn nhõp, lađm cho ngûúđi mùơc aâo phaêi mang caê möơt bûâc tranh trïn mònh Noâi chung, viïơc pha hoùơc choơn mađu aâo, in hoùơc thïu hònh trïn aâo lađ möơt cöng viïơc ríịt phûâc taơp Phaêi coâ con mùưt myô thuíơt, vùn hoơc nghïơ thuíơt, laơi phaêi coâ con mùưt tím linh

Trong möơt cuöơc trao ăöíi giûôa caâc nghïơ sô kõch noâi Trung Quöịc vúâi Viïơt Nam, möơt nûô diïîn viïn kõch noâi Trung Quöịc noâi vúâi chõ Diïơp Bñch:

“aâo dađi” cuêa chõ ăeơp hún aâo “Sûúđng saâm” Thûúơng Haêi cuêa em” Chiïịc aâo dađi lađ möơt neât ăeơp vùn hoaâ ríịt riïng cuêa Viïơt Nam

ĂÖI ĂIÏÌU VÏÌ CHIÏỊC VAÂY

Nguöìn göịc xa xûa vađ thín thiïịt nhíịt cuêa chiïịc vaây lađ caâi núm uâp caâ ÚÊ caâc nûúâc aê Ríơp, noâ ặúơc goơi lađ Djoubba, coâ nghôa lađ linh thiïng Ngûúđi Trung Quöịc duđng chiïịt tûơ goơi lađ xuíín chûđ, göìm hai böơ phíơn gheâp laơi vúâi nhau: chûô y “raâch” gheâp vúâi chûô “quín” Cuông lađ chûô tûơ, gheâp vúâi chûô quín Coâ nghôa lađ sûơ trang trñ vađ sûơ súê hûôu cuêa “quín” Tûđ quín chó caâc bíơc nam nhi vúâi yâ nghôa tön vinh

Thuúê Ăöng Sún, ngûúđi Laơc Viïơt duđng vaây laâ cíy hoùơc löng vuô, xoeđ

ra Sau ăoâ lađ vaây múê ngùưn, lađ möơt maênh vaêi quíịn vađo thín Röìi ăïịn vaây kñn göìm hai meâp dñu laơi vúâi nhau thađnh hònh núm

Vaây ăaơi diïơn cho nûô giúâi Ngađy 23-1-1911, trûúâc cûêa Viïơn Hađn lím khoa hoơc Phaâp coâ cuöơc tranh caôi lúân vïì viïơc kïịt naơp hay khöng kïịt naơp nûô giúâi vađo Viïơn Hađn lím vađ Manh Curie bõ thua taơm thúđi Ngûúđi ta goơi cuöơc tranh caôi lúân nađy lađ cuöơc tranh caôi giûôa caâi vaây vađ böơ ríu

Nùm 1960, úê Anh bùưt ăíìu coâ phong trađo mùơc vaây ngùưn phaên ăöịi maơnh meô nhíịt loaơi vaây nađy lađ caâc võ giaâo sû Hoơ noâi rùìng caâc nûô sinh viïn mùơc vaây ngùưn lađm cho hoơ khöng giaêng bađi ặúơc

Xa xûa, ngûúđi Trung Quöịc ăïìu mùơc vaây Sau ăoâ, nhûông ngûúđi Höì (Möng Cöí) lađ dín du muơc ăaô trađn sang Trung Quöịc Ngûúđi Höì mùơc quíìn cho goơn gheô ăïí cûúôi ngûơa ặúơc tiïơn lúơi Caâi quíìn, do ăoâ, coâ mùơt úê khùưp Trung Quöịc, möơt böơ phíơn úê Viïơt Nam vađ úê möơt söị nûúâc laâng giïìng

Trûúâc ăíy, vađ nhíịt lađ vađo khoaêng nùm 1990, nhiïìu nhađ myô hoơc vađ taơo möịt phaât biïíu rùìng hoơ ăaô hoơc nhiïìu ăiïìu úê caâi vaây Viïơt Nam Coâ nghôa lađ möơt vađi daâng díịp vađ ặúđng neât cuêa caâi vaây Viïơt Nam ăaô ặúơc truýìn sang caâc nûúâc íu Myô

Möơt thúđi gian ríịt dađi, ngûúđi ta duđng tíịm vaây lûúâi trai baêy bûâc bùìng lônh hay söìi dađi chíịm goât, caơp vaây thûúđng röơng baên, khoaêng tûđ 5 ăïịn 10

cai vúâi caâc mađu sùưc xanh, vađng, höìng Ăïí tö ăiïím thïm cho caâi vaây lađ daêi thùưt lûng mađu múô gađ, hoa lyâ, höìng ăađo thùưt so le, buöơc muâi, ruê xuöịng vûđa dõu dađng, vûđa coâ mađu sùưc Vaây thûúđng mùơc nhûông luâc khöng lađm viïơc lam luô, vò vaây keâo dađi xuöịng tíơn mùưt caâ chín Khi phaêi lao ăöơng thíơt sûơ, ngûúđi ta mùơc chiïịc vaây ngùưn ăïịn trïn ăíìu göịi, thïịt liïơu vaêi thö kïơch mađ bïìn, goơi lađ caâi “söịng” Meơ Ăöịp trong trođ Meơ Ăöịp - lyâ trûúêng (vúê Quan ím Thõ Kñnh) mùơc caâi “söịng”, ăi rao moô Trong bûâc tranh “Hûâng dûđa” (Ăöng Höì), cö gaâi hûâng dûđa mùơc caâi “söịng ra veê vûđa ăi lao ăöơng vïì Thõ Míìu lùỉng lú mùơc chiïịc vaây xöơc xïơch Caâc thõ nûô trong cung ằnh mùơc vaây röơng, coâ nhiïìu nïịp vúâi chíịt lûúơng vaêi luơa haơng sang vađ quyâ, nïn khöng goơi lađ vaây mađ goơi lađ “xiïm” cho coâ phíìn cao sang, cung ăiïơn

Ngûúđi ăađn bađ gioêi giang, cheđo chöịng, biïịt lo toan cho gia ằnh, ặúơc moơi ngûúđi khen lađ: “veân vaây phíịt cúđ ” Khi cuöơc söịng khoâ khùn, ngûúđi ăađn bađ coâ quýịt tím vađ yâ chñ maơnh meô noâi: “Ta phaêi veân vaây phíịt cúđ múâi ặúơc” Ngûúđi ăađn öng vuơng daơi, chó ru ruâ trong nhađ bõ coi lađ “Ăöì chó biïịt coâ cúm nhađ, vaây vúơ” Mađ vaây vúơ cuông lađ núơ ăúđi Laơi coâ cíu: “Cö kia cùưt coê ven söng, caâi vaây thò ngùưn, caâi löng thò dađi,” Cö cùưt coê mùơc mi-ni juyâp tûđ ngađy xa xûa íịy röìi Möơt viïơc lađm ăiïn daơi, thiïịu suy nghô ặúơc goơi lađ

“veân vaây giûôa chúơ” Trûúâc ăíy trong höơi xuín, caênh ăaânh ău tûng bûđng lïn búêi nhûông tíịm vaây bay lïn böìng bïình, chöng chïnh cuêa caâc cö gaâi uöịn lûng ong Thûê nghô, nïịu khöng coâ caâi ăoâ thò cođn gò lađ hûúng võ muđa xuín nûôa Ngûúđi ta, nhíịt lađ tuöíi thú, ai cuông coâ caâi haơnh phuâc tuýơt ẳnh lađ ặúơc baâm vaây meơ Nhûng ngûúđi ăađn öng súơ vúơ vađ vuơng vïì cuông bõ coi thûúđng lađ anh chađng baâm vaây vúơ

Chiïịc vaây Viïơt Nam ăoâng khung, lađm nöíi bíơt caâi vođng thûâ ba kyđ diïơu cuêa thín thïí ngûúđi phuơ nûô Ăoâ lađ vođng möng Mađ chñnh noâ cuông lađm cho vođng ngûơc vađ vođng eo ặúơc nöíi ằnh nöíi ăaâm hún “Vaây Ăònh Baêng buöng truđng cûêa voông”? cíu thú thíơt lađ thín tònh Ngađy xûa, nhûông caâi vaây ăeơp nhíịt, thûúât tha nhíịt lađ nhûông chiïịc vaây cuêa chõ em úê vuđng ăöìng bùìng söng Höìng, ăùơc biïơt lađ vuđng Ăònh Baêng, Hađ Bùưc Víơy, caâi vaây cuông lađ möơt hònh aênh thiïng liïng trong tím linh vađ trong con mùưt cuêa moơi ngûúđi Sau nađy, Tuâ Xûúng múâi “haơ” ặúơc cíu: “vaây lônh cö

kia queât saơch heđ ” Khuýn nhau ặđng lađm viïơc gò quaâ sûâc, ngûúđi ta noâi chua ngoa: “Ăûđng cùng vaây hûâng dûđa mađ khöng vaây”

Ngûúđi phuơ nûô mùơc vaây, thùưt daêi ruât röìi phuê ngoađi bùìng chiïịc thùưt lûng mađu Daêi ruât ặúơc tïịt, bïơn kiïn cö.ị Mùơc vaây phaêi luön coâ yâ tûâ Nhiïìu khi phaêi kheâp neâp, giûô gòn trong luâc ăi ặúđng gioâ to, luâc ăi chúơ, luâc ngöìi tûơa maơn thuýìn v.v

ÚÊ nûúâc ta, nhûông nùm 1954-1959 coâ caâi kiïíu vaây dađi quaâ ăíìu göịi, may phöìng vađ húi khum phíìn dûúâi (vaây chuöng) Ăïịn nùm 1960, vaây ặúơc may thùỉng, xeê chuât ñt úê giûôa thín sau, xïịp thađnh ly hoùơc may boâ Nùm 1968, vaây mi ni ra ăúđi, ngùưn ăïịn ăíìu göịi Nùm 1980 xuíịt hiïơn vaây dađi ăïịn chín, coâ cađi khuya bíịm Thöi thò ăuê kiïíu: vaây xïịp, vaây löìng, vaây núm, vaây kiïíu Paris, vaây kiïíu Thûúơng Haêi, vaây kiïíu Ăöng íu, vaây ngùưn, vaây dađi, vaây kïịp v.v vađ v.v Nhûông nùm 1990 ăïịn 1993, vaây lïn ngöi Vaây phaât triïín theo xu hûúâng cuêa nïìn kinh tïị thúđi múê cûêa ÚÊê ăíu ta cuông thíịy phuơ nûô ăua nhau mùơc vaây Hoơ ăua nhau nhuân nhûông bûúâc chín trïn ặúđng phöị, tiïịn vađo cöng súê, cú quan, vađo tûđng gia ằnh vađ ăöí böơ vïì nhûông maênh ăíịt sau luôy tre xanh ÚÊê ăíu ta cuông thíịy phuơ nûô mùơc vaây Caâc chõ em úê thađnh phöị Höì Chñ Minh vađ Hađ Nöơi mùơc vaây ăeơp lùưm Hoơ ríịt gioêi vađ ríịt sađnh trong viïơc lûơa choơn míîu,

mađu, kiïíu daâng Hoơ sûêa chûôa, gia cöng, caêi tiïịn nhûông böơ vaây tûđ Tíy, Tíìu mang ăïịn theo caâch nhòn vađ gu thíím myô cuêa hoơ Caâc hađng may mùơc cuông dûơa theo caâc ca-ta-lö cuêa nhiïìu nûúâc trïn thïị giúâi mađ saên xuíịt ra nhûông chiïịc vaây sao cho vûđa lođng caâc chõ em Nhûông chiïịc vaây thađnh phíím phaêi ûa nhòn, ríịt íu mađ víîn coâ caâi gam mađu truýìn thöịng, dín töơc Nhađ vùn Phaâp A Fournier noâi: “Caâc cö gaâi Hađ Nöơi mùơc vaây ăeơp lùưm Khöng chï vađo ăíu ặúơc Nhòn maôi cuông khöng chaân mùưt”

Chiïịc vaây víîn töìn taơi trong cuöơc söịng möơt caâch oanh liïơt Noâ luön luön ặúơc caêi tiïịn vađ níng cao

CAÂI ÝỊM

Chuýơn cuô kïí:

Ba cö ăöơi gaơo lïn chuđa

Möơt cö ýịm thùưm boê buđa cho sû

Möơt trong ba cö lađm cho sû say mï vađ chñnh caâi ýịm thùưm ăaô goâp phíìn tñch cûơc lađm cho sû ngíy ngíịt Coâ cö gaâi mong moêi:

Ûúâc gò söng heơp tađy gang

Bùưc cíìu daêi ýịm cho chađng sang chúi

Cö gaâi ăi chuđa Hûúng cuêa Nguýîn Nhûúơc Phaâp xuâng xñnh:

Nho thoê ăuöi gađ cao

Em ăeo daêi ým ăađo

Trong Truýơn Kiïìu, khi Hoaơn Thû biïịt toêng Thuâc Sinh mï Kiïìu mađ cođn chöịi quanh, ăaô noâi toaơc ra “Dïî loađ ýịm thùưm trön kim” nghôa lađ viïơc ăaô roô rađng, súđ súđ ra ăoâ nhû chiïịc ýịm thùưm chûâ khöng phaêi nhû caâi trön kim ăíu mađ lođe em ặúơc

ÚÊê lađng quan hoơ, cö gaâi coâ mûúđi ăiïìu ăaâng ýu thò ăiïìu thûâ nùm lađ? Nùm thûúng daêi ýịm ăeo buđa ÚÊ nhûông bûâc chaơm khùưc thïị kyê 17, 18 nöíi tiïịng cuêa ằnh Liïn Hiïơp vađ Kim Hoađng ăïìu coâ nhûông vuô nûô mang ýịm laâ söìi hoùơc laâ sen böìng bïình trïn nhûông böơ ngûơc ngöìn ngöơn, nhíịp nhö nhûông ăöi nhuô hoa baânh giíìy, chuôm cau, bònh vöi, quaê mûúâp Ngađy xûa, chuýơn trai gaâi ýu nhau ăïịn mûâc chađng trai cíìm líịy cöí tay cö gaâi lađ ăaô xong möơt nûêa cuêa cao trađo Nhûng ăïịn caâi mûâc cíìm ăïịn daêi ýịm lađ ăaô “xong hùỉn” Thõ Míìu cođn múê mang trñ túơ cho anh Nö: “Gioâ xuín töịc daêi ýịm ăađo anh tröng thíịy oaên, sao khöng vađo thùưp hûúng ”?

Höì Xuín Hûúng gúơi yâ vïì trònh tûơ cuêa tònh ýu: Quín tûê coâ ýu thò boâc ýịm

Laơi coâ cíu:

Trúđi mûa líịy ýịm mađ che

Coâ anh ặâng gaâc cođn e nöîi gò?

Anh chađng noơ laơi sađm súô vúâi cö gaâi:

Yïịm trùưng anh ngúô lađ cođ

Anh quyđ göịi xuöịng, anh thođ hoêa mai

Ngađy sau em ăeê con trai

Noâ lúân noâ giöịng öng cai bùưn cođ

Ngûúđi ta ăaô noâi ríịt nhiïìu vïì caâi ýịm Noâ lađ möơt bađi thú nöìng chaây Noâ lađ chiïịc bònh phong söịng vađ húđ hûông ghe böơ ngûơc Mađ böơ ngûơc lađ tiïịn hađnh khuâc cuêa ngûúđi ăađn bađ Noâ vûđa lađ víơt cíìn duđng, vûđa lađ víơt trang ăiïím khöng keâm gò hoa tai, son phíịn, nhíîn, xuýịn Khöng coâ noâ thò cuöơc ăúđi keâm phíìn hûúng sùưc

ÚÊê nûúâc ta, caâi ýịm xuíịt hiïơn tûđ xa xûa Vađ cöị nhiïn noâ cuông luön luön ặúơc caêi tiïịn Caâi ýịm ặúơc ắnh hònh tûđ ăúđi Lyâ Ăïịn nùm 1696, ăađn bađ lao ăöơng thûúđng mùơc ýịm cöí xíy Vúâi nûô giúâi quyâ töơc thò trûúâc ýịm coâ thïm möơt vađi ặúđng díy tïịt laơi vúâi nhau thađnh hònh lûúâi quaê traâm Tûđ nùm 1802 trúê ăi, ýịm lađ möơt miïịng vaêi vuöng ăùơt cheâo lïn ngûơc ngûúđi mùơc ÚÊ goâc (trïn) coâ khoeât hònh trođn lađ cöí ýịm Ăoâ lađ ýịm cöí xíy Nïịu khoeât hònh chûô V thò goơi lađ ýịm cöí xeê Nïịu xeê xuöịng síu nûôa goơi lađ ýịm caânh nhaơn Ăïịn nùm 1920, ngûúđi ta phín chia ra nhiïìu loaơi ýịm: ýịm cuêa ngûúđi lao ăöơng mađu níu non, níu giađ, ýịm cho caâc cö gaâi coâ nhiïìu mađu khaâc nhau Caâc cö gaâi ùn chúi khoeât cöí ýịm xuöịng thíơt síu ăïịn gíìn núi böơ ngûơc chia ra ăöi ngaê, mađu sùơc súô Treê thò duđng mađu maât nhû mađu hoa lyâ, höì thuêy, ăađo phai Ăûâng tuöíi thò duđng mađu síîm hún ÚÊê goâc nhoơn cöí ýịm coâ thïm ba ặúđng chó hoùơc vaêi nhoê taâch ra hai bïn lađm cho cöí ýịm ặúơc bïìn hún, nhûng cuông lađ ăïí trang trñ Sau nađy laơi coâ ngûúđi thïu hoa vađo chöî nađy

Hai ăíìu cöí ýịm coâ hai daêi nhoê ăïí buöơc ra sau gaây, phíịt phú Hai daêi nhoê nađy ặúơc trang trñ mađu nöíi bíơt ùn khúâp vúâi mađu ýịm Coâ ngûúđi

cíìu kyđ cođn khíu möơt tuâi nhoê vađ dađi ặơng hûúng thúm, xaê vađo ngay trong daêi ýịm ăïí luâc nađo cuông coâ muđi thúm ngíy ngíịt Daêi ýịm boê buđa lađ úê chöî nađy ăíy Coâ ngûúđi laơi quíịn vađo daêi ýịm möơt miïịng tríìu dađnh cho ngûúđi tònh Goơi lađ khííu tríìu daêi ýịm

Hai daêi goâc hai bïn caơnh sûúđn goơi lađ “daêi caâi” hoùơc ăai ýịm vò noâ ặúơc thùưt laơi ăïí boơc líịy caê böơ phíơn ngûơc, röìi buöơc ra sau lûng vađ thùưt daêi ngûơc laơi Viïơc thùưt “,daêi caâi” nađy cuông lađ möơt ăöơng taâc hïơ troơng Ăïí lao ăöơng thò thùưt chùơt vađo lađ xong, goơi lađ goâi gheâm Nhûông luâc ăi chúi hoùơc khöng phaêi lađm viïơc nùơng thò thùưt loêng hoùơc thaâo khoaân Coâ khi laơi ăïí quaâ loêng ăïịn mûâc hûông húđ Caâc chõ em Khím Thiïn hoùơc ùn chúi thò vûđa thùưt hûông húđ vûđa thùưt lïơnh daêi cöí ýịm líîn daêi ăai Nhû víơy lađ caâi ýịm chó lađm caâi viïơc che böơ ngûơc möơt caâch khöng nghiïm khùưc lùưm Nhòn vađo caâi ýịm thoaâng thíịy böơ ngûơc phíơp phöìng nhûông bïịn búđ Ăöi nhuô hoa kheô tung tùng vađ chuýín ăöơng Trong möơt phuât chöịc nađo ăoâ, tinh yâ coâ thïí qua caâi ýịm mađ chúâp ặúơc nhûông thöng tin vö cuđng quan troơng vïì chó söị híịp díîn cuêa ngûúđi mang ýịm Ăöi luâc caâi ýịm cuông taơo möơt vađi trûúđng ăoaơn húê hang mađ khöng ai núô traâch Caâi ýịm coâ mùơt ýịu lađ khöng ăúô ặúơc ngûơc, luön coâ xu hûúâng xïơ xuöịng vađ khöng níng ặúơc chuâng lïn Nhûng ăiïìu ăoâ khöng cíìn vò ngûúđi ta cûâ ăïí khöng tûơ nhiïn nhû noâ víîn töìn taơi kiïíu nhû hoa quaê trïn cađnh víơy

Nhûông cö gaâi kyô tñnh mua ýịm úê chúơ vïì, röìi gia cöng, sûêa sang laơi cho húơp vúâi yâ mònh Viïơc nađy ăođi hoêi sûơ kheâo tay vađ tó mó

Sau khi mùơc ýịm, caâc cö gaâi mùơc ra ngoađi chiïịc aâo caânh trùưng khöng cađi cuâc cöí lađm tön mađu ýịm hoa hiïn hoùơc ăoê thùưm Khi ăi ra ngoađi, mùơc thïm chiïịc aâo dađi Bïn dûúâi mùơc vaây lûúôi trai bùìng lônh hay söìi ăen dađi chíịm goât Lûng coâ daêi thùưt mađu múô gađ, höìng ăađo hoùơc hoa lyâ dõu dađng Phña caơnh sûúđn ăeo xađ tñch baơc coâ chuđm öịng vöi vađ con dao con böí cau Chín ăi deâp Ăíìu víịn khùn nhiïîu hoùơc nhung vúâi ặúđng ngöi úê giûôa hoùơc bïn caơnh Truđm ngoađi lađ chiïịc khùn moê quaơ coâ ngûúđi ăïí toâc boê ăuöi gađ hoùơc víịn ăíìu tríìn, coâ cađi chiïịc lûúơc Nïịu ăi xa hoùơc ăi xem höơi,

cö gaâi ăöơi chiïịc noân quai thao Caâi noân nùơng vïì lađm duýn Tíịt caê nhûông caâi ăoâ phöịi húơp vúâi caâi ýịm lađm nïn daâng neât cuêa ngûúđi con gaâi mïìm maơi, duýn daâng, gíìn vúâi thiïn nhiïn mađ kñn ăaâo, hiïơn hûôu trong

cuöơc ăúđi vađ thoaâng hiïơn trong nhûông giíịc mú cuđng vúâi nhûông con cođ con vaơc Viïơt Nam

Caâi ýịm ùn úê vúâi ngûúđi phuơ “nûô Viïơt Nam suöịt caê chiïìu dađi lõch sûê Noâ ăaô töìn taơi möơt caâch ăeơp ăeô vađ huđng biïơn Nay noâ bõ caâi aâo nõt chiïịm míịt ûu thïị úê nhiïìu núi Tuy víơy, noâ víîn cođn töìn taơi Noâ cođn ặúơc nghiïn cûâu ăïí hoaâ thín, biïịn daơng vađ hoađn thiïơn Ăiïìu ăoâ cođn ăang chúđ sûâc saâng taơo cuêa caâc nhađ taơo möịt, caâc nhađ y phuơc hoơc, xaô höơi hoơc, myô hoơc v.v

Nhiïìu khaâch vađ caâc nhađ nghiïn cûâu nûúâc ngoađi ríịt ngûúông möơ vađ hoơc tíơp ặúơc nhiïìu ăiïìu úê caâi ýịm Noâ ăaô sang chíu íu vađ hònh thûâc thùưt daêi hai bïn sûúđn cuêa noâ ăaô ặúơc thay vađo hai hađng khuy bíịm kiïíu Tíy

Caâi ýịm ăaô vûúơt biïn giúâi Viïơt Nam ăïịn vúâi thïị Giúâi

TOÂC BOÊ ĂUÖI GAĐ

Maâi toâc tûúơng trûng cho sûơ súê hûôu, lađ gia tađi cuêa cha meơ ăïí laơi cho Coâ nhûông dín töơc thúđ maâi toâc

Nhiïìu ngûúđi giûô laơi möơt maâi toâc, chiïịc rùng sûôa lađm kyê víơt Hoơ muöịn lađm söịng laơi tím höìn cuêa ngûúđi mang noâ Toâc ăaơi diïơn cho möơt vađi ăùơc tñnh, khaê nùng, nùng lûơc sinh thûơc nhû úê chuýơn cöí tñch Sam son ÚÊ Viïơt Nam, toâc cùưt ăi hoùơc chaêi ra khoêi lûúơc ặúơc giûô laơi vò noâ coâ sûơ gùưn boâ huýìn bñ vúâi chuê cuêa noâ Sûơ cùưt toâc ặúơc coi nhû lađ möơt sûơ hy sinh, quy thuíơn hoùơc hođa nhíơp

Maâi toâc ặúơc coi nhû lađ baên doanh cuêa linh höìn, söị phíơn ûúâc mong vađ tònh ýu Toâc cođn gùưn vúâi coê lađ toâc cuêa ăíịt bao la Toâc lađ vuô khñ cuêa ngûúđi phuơ nûô Chaêi toâc cho möơt ngûúđi lađ möơt cûê chó thín míơt lùưm, lađ mï say nhau lùưm Ngûúđi Seâe vađ Xlövakia liïơt toâc vađo cuđng hoơ hađng vúâi löng vađ ríu Hoơ baêo: “Ăíu coâ ríu, ăíịy ngon” Theo taơp chñ Chíu aâ, cö Sinh Chong Min ăaô chûâng Minh maâi toâc thiïịu nûô dađy vađ ăeơp ăeô mang laơi vûúng miïơn sùưc ăeơp cho cö taơi cuöơc thi hoa híơu Nam Triïìu Tiïn höìi thaâng 5 nùm 1990 Kyê luơc vïì toâc dađi trïn thïị giúâi hiïơn nay lađ 2 meât 95 Nhûông ngön tûđ cuêa Viïơt Nam vïì maâi toâc ríịt phong phuâ, ăaô noâi lïn nhiïìu ăiïìu: Toâc míy, toâc suöịi, caâi rùng caâi toâc lađ goâc con ngûúđi, lađn suöịi toâc, toâc

em dađi ăïịn thíìn thoaơi, mùưt quíìng toâc röịi tú vûúng, toâc thïì, toâc xoôa ngang vai, toâc chõ Hoađi (cuêa Nguýîn Tuín), lúđi toâc tú, toâc em vûđa kñn traân, toâc rïî tre, míy nuâi buöìn nghiïng nuâi toâc xanh, cuđng chađng kïịt toâc

xe tú nhûông ngađy, toâc ăuöi sam, toâc ăuöi gađ, ngaơt ngađo hûúng toâc phíịn, coê toâc tiïn, toâc röịi ăöíi keơo, toâc ăïí traâi ăađo, cùưt toâc ăaânh ghen, cùưt toâc ăi

tu, goơt gaây böi vöi

Tûđ trûúâc ăïịn nay, ăaô xuíịt hiïơn nhiïìu kiïíu toâc khaâc nhau nhû: Toâc buâi toâ, reô ặúđng ngöi giûôa, reô ặúđng ngöi caơnh, toâc boê ăuöi gađ (tha thûúât duýn daâng, ăoâ lađ möơt trong 10 tiïu chuíín ăaâng ýu cuêa cö gaâi Viïơt

Nam), víịn khùn, toâc víịn tríìn coâ ăñnh caâi lûúơc (ăeơp tûơ nhiïn coâ veê phong tònh, thõnh hađnh khoaêng nhûông nùm 1930-1940) Nhûông nhín víơt nûô cuêa Tûơ Lûơc Vùn Ăoađn nhû Lan, Loan, Liïn, Nhung ăïìu ríịt quýịn ruô vïì kiïíu víịn ăíìu tríìn Cö hađng xeân rùng ăen cuêa Hoađng Cíìm cuông víịn ăíìu tríìn Maâi toâc uöịn quùn hoùơc lûúơn theo kiïíu phûúng Tíy (kiïíu Ăeâtăïmöna, kiïíu Marillin Monroe), maâi toâc Hó Nhi (möơt hađng toâc buöng ăïìu xuöịng traân theo nhín víơt nûô trong phim Baơch mao nûô).Laơi cođn coâ nhûông maâi toâc giaê böìng bïình, ăúơi chúđ, ngíơp ngûđng, nöìng nađn v.v

Möîi möơt thúđi kyđ thõnh hađnh möơt hoùơc vađi kiïíu toâc riïng ríịt ăùơc trûng Coâ kiïíu töìn taơi líu dađi, coâ kiïíu xuíịt hiïơn trong thúđi gian ngùưn nguêi röìi bõ laông qún Ai cuông muöịn coâ maâi toâc ăeơp, möơt kiïíu toâc nađo ăoâ phuđ húơp cho mònh, tön ặúơc veê ăeơp cuêa mònh lïn Sûơ trang ăiïím ăùơc biïơt seô lađm cho khuön mùơt thïm duýn, trang nhaô, sang troơng Noâ cođn che giíịu ặúơc nhûông nhûúơc ăiïím trïn khuön mùơt cuêa ngûúđi phuơ nûô Ngûúơc laơi, nïịu khöng coâ kiïíu toâc phuđ húơp seô lađm giaêm veê ăeơp cuêa khuön mùơt

“Caâi rùng caâi toâc lađ goâc con ngûúđi Ăuâng víơy Chuýơn vïì caâi toâc cuông nhû chuýơn vïì tònh ýu, noâ vûđa lađ hiïơn thûơc cuông vûđa lađ huýìn thoaơi

NOÂN

Ngađy Xûa, Chađng traâch nađng rùìng:

Xûa kia gùưn boâ möơt hai

Giúđ ăíy gheâ noân ngang hai chùỉng chađo!

Böơ trang phuơc tûúng ăöịi ăíìy ăuê cuêa cö gaâi Kinh Bùưc ặúơc taê nhû sau:

Ăöơi noân ba tím

Quai thao möơt nhuâm, aâo tríìm möơt ăöi

Caâi thùưt lûng em, baêy taâm vuöng söìi

Caâi noân ăïí che mûa che nùưng, ăïí phuơc trang, ăúô ngûúơng, che giíịu tònh caêm, thïm duýn, lađm ăeơp Laơi coâ cíu:

Chođng chađnh nhû noân khöng quai,

Nhû thuýìn khöng laâi, nhû ai khöng chöìng

Hoùơc nhû cíu ăöịi laơi:

Noân khöng quai noân nghiïng noân nghaê,

Lađm caê chađng phaêi ngaê phaêi nghiïng

Ngađy noâng nûơc quaâ, cö gaâi khaât nûúâc xin ruöơt gíìu nûúâc giïịng maât ăöí ngay vađo chiïịc noân, uöịng cho ăúô khaât röìi rûêa mùơt, rûêa tay Hai anh chõ ăi bïn nhau, ăïịn möơt quaông nađo ăoâ muöịn nghó ngúi, hoơ khöng cíìn chiïịu, khöng cíìn gò caê mađ traêi noân ra, ngöìi ngay lïn noân: “Ăaô ýu nhau

ta traêi noân ra ngöìi” Thónh thoaêng cö gaâi soi chiïịc gûúng trong noân, cûúđi möơt mònh, tin vađo mònh, nghô buơng: nhan sùưc nhûúđng nađy, ta chùỉng súơ coâ luâc caâi noân duđng ăïí phe phííy cho maât Luâc ăoâ, caâi noân thay cho caâi quaơt Caâi noân trong tay ngûúđi sûê duơng sinh ra nhiïìu ăöơng taâc vađ yâ nghô:

Qua ằnh ngaê noân tröng ằnh,

Ăònh bao nhiïu ngoâi thûúng mònh bíịy nhiïu

Khöí , “Giaô baơn” trong caênh quan hoơ, caâc liïìn anh, liïìn chõ haât ríịt buöìn: “Khùn, noân i öi ăïí laơi ăíy”? Lađ luâc caâc cö gaâi tùơng cho caâc baơn trai caâi noân quai thao thín thiïịt cuêa mònh Caâi noân lađ tíịm lođng cuêa cö gaâi, lađ víơt nùơng tònh: “Yïu nhau, cúêi noân cho nhau”

Chađng trai Bùưc Ninh khöng muöịn cho cö baơn gaâi cuêa mònh phaêi ra chúơ mua noân Anh ta tûơ cheê tre ăan líịy noân Cho nađng ăöơi ăïí ăi xem höơi ăïm rùìm Anh ta muöịn caâi noân ăoâ phaêi mang húi thúê vađ nöîi lođng cuêa mònh

Trong tiïíu thuýịt Tùưt ăeđn, chõ Díơu vađo nhađ Nghõ Qúị, che nghiïng caâi noân raâch Ăoâ lađ möơt kiïíu chađo Ngađy xûa, Lyâ trûúêng hoùơc Chaânh töíng ăöơi caâi noân dûâa coâ choêm Noâ tûúơng trûng cho uy quýìn vađ cao sang

Cö gaâi muöịn tûđ giaô ra vïì, chađng trai liïìn giûô laơi:

Mònh vïì ta chùỉng cho vïì

Ta giûô caâi noân, ta ăïì cíu thú

Cö gaâi ăöơi noân quai thao ặúơc coi lađ “quai thao dõu dađng” Baâc xíím chòa caâi noân nhíìu nhônh ra ăïí nhíơn tiïìn thûúêng cuêa ngûúđi nghe sau khi ăaô haât bađi “Anh khoâa” bíng khuíng

Caâi noân duđng ăïí thïì böìi:

Tònh em trao noân nùơng thïì,

Anh vïì bíím meơ liïơu bïì sang xin

Cö gaâi coâ lúđi ăïì nghõ vúâi baơn trai:

Chađng úi boê noân em ra

Ăïí em ăi chúơ keêo mađ chúơ trûa

Viïơt Nam lađ qú hûúng cuêa ba loaơi noân: noân ba tíìm, noân quai thao, noân bađi thú Vađ cuông coâ nhiïìu loaơi noân khaâc nûôa nhû: noân laâ göìi, noân laâ coơ, noân sún, noân Nghïơ, noân lođng chaêo, noân thuâng, noân giang, noân mïơnh phuơ, noân xíím, noân quaê bûâa, noân tiïịn vua, noân dûâa, noân díịu, noân thúđ, noân löng, noân ăi biïín, noân tu cúđ (nhađ sû) noân choâp v.v Phöí biïịn

hún caê lađ noân laâ coơ, noân bađi thú, noân Húị, noân lađng Chuöng, noân Hûôu Bùìng, noân Vín Ăònh Caâi noân Húị trùưng ăïịn loâe mùưt Noân bađi thú cođn ặúơc goơi lađ noân “ngûúđi tònh” Cö gaâi ăaô díơy thi goơi lađ cö gaâi sùưp ăïịn tuöíi cùưp noân theo chöìng

Chiïịc noân quai thao thíơt ăùơc biïơt Noân coâ ặúđng kñnh chûđng 70cm Thađnh noân cao trïn 7cm Mùơt dûúâi coâ gùưn möơt öịng hònh trođn bùìng nan tre ăïí ăöơi vađo ăíìu cho cín goơi lađ chuôm noân Quanh chuôm noân lađ nhûông vođng tre chuöịt nhoê, khíu bùìng chó mađu, ăan cheâo súơi ríịt cöng phu Noân cođn ặúơc trang trñ bùìng nhûông böng hoa, caânh bûúâm Quai noân lađm bùìng díy thao ăen göìm tûđ möơt ăïịn ba díy chíơp laơi, buöng voông dađi xuöịng

Nguýn liïơu cuêa noân laâ göìm: laâ göìi, nan tre vađ chó khíu bùìng súơi moâc Ngûúđi ta lađm khuön trođn bùìng nan tre röìi lúơp lïn hai lúâp göìi moêng chuöịt pheđn Tûđ ăaây noân lïn ăïịn choêm coâ 15 vođng nan tre vađ chó khíu bùìng súơi moâc

Ngûúđi ta lađm khuön trođn bùìng nan tre röìi lúơp lïn hai lúâp göìi moêng chuöịt pheđn Tûđ ăaây noân lïn ăïịn choêm coâ 15 vođng nan tre, tûâc lađ coâ 15 ặúđng khíu vođng trođn

Caâc baơn nûúâc ngoađi ăïịn Viïơt Nam thûúđng phaêi mua bùìng ặúơc möơt vađi chiïịc noân ăïí lađm kyê niïơm Caâc diïîn viïn, nghïơ sô ngöi sao nûúâc ngoađi ăïịn Viïơt Nam luön tranh thuê cú höơi ăöơi caâi noân Viïơt Nam röìi chuơp aênh, ăaânh díịu sûơ coâ mùơt cuêa mònh úê qú hûúng cuêa noân

Suöịt caê chiïìu dađi lõch sûê dín töơc, qua míịy cuöơc trûúđng kyđ, caâi noân lađ hònh aênh, biïíu trûng cuêa ngûúđi phuơ nûô Viïơt Nam Chuâng ta khöng thïí nađo qún ặúơc hònh aênh nhûông chiïịc noân mï, noân taê túi trong cuöơc söịng lam luô möơt thúđi, cuông nhû nhûông chiïịc noân cuêa nöng dín cûúâp kho thoâc Nhíơt, ăi dín cöng phuơc vuơ caâc chiïịn dõch lõch sûê Nhûông chiïịc noân giaên dõ mađ kiïn cûúđng! Laơi cođn nhûông chiïịc noân nhíịp nhö trong caâc phiïn chúơ lađng Möơt maâi toâc, möơt vađnh noân lađ caê möơt íịn tûúơng síu sùưc, ăíơm ăađ, lađ nhúâ, lađ mong Caâi noân lađ hònh aênh vađ ím hûúêng cuêa qú hûúng

Thiïịt tûúêng trong caâc baêo tađng vùn hoâa, lõch sûê, nghïơ thuíơt, chuâng

ta nïn coâ hùỉn möơt phođng trang troơng giûô laơi hònh aênh cuêa nhûông chiïịc

noán Viïåt Nam têìn taão, nhêîn naåi, bi huâng vaâ trûä tònh Chuáng goáp möåt neát àêåm àaâ khoá quïn trong nïìn vùn hoáa truyïìn thöëng

CHÛÚNGII: VUI CHÚI

HÖƠI CÚĐ NGÛÚĐI ÚÊ CHUĐA VUA HAĐ NÖƠI

- Höơi múê trong 4 ngađy

- “Phi chuđa Vua bíịt thađnh danh thuê”

- Tríơn tađi tûê giûôa hai ăíịu thuê kiïơt xuíịt

- Tuýín choơn quín cúđ ngûúđi lađ möơt cuöơc thi hoa híơu

Hađng nùm, cûâ vađo nhûông ngađy 6, 7, 8, 9 thaâng giïng ím lõch, chuđa Vua úê lađng Thõnh Yïn (chúơ Giúđi) múê höơi Chuđa Vua lađ möơt quíìn thïí di tñch coâ tiïịng, vûđa lađ núi cuêa Phíơt, cuêa Ăaơo giaâo vađ cuêa Nho giaâo Chuđa Vua ặúơc xíy dûơng tûđ ăúđi Lï, lađ möơt böơ phíơn cuêa cung Thûđa Lûúng Ăoâ lađ núi ăïí Vua vađ caâc ăaơi thíìn nghó ngúi vađi ngađy trong nùm, chuíín bõ ra tïị trúđi ăíịt úê ăađn Nam Giao (nay lađ ắa ăiïím nhađ maây cú khñ Tríìn Hûng Ăaơo) Chuđa dađnh riïng möơt gian thúđ thíìn cúđ Ăïị Thñch Ngûúđi ta khen nhau “Cúđ cao nhû Ăïị Thñch” Höơi chuđa Vua, ngoađi phíìn lïî ngùưn goơn, chuê ýịu lađ nhûông tríơn ăíịu cúđ ngûúđi truýìn thöịng suöịt míịy ngađy ăïm Tûđ xûa ăïịn nay, híìu nhû tíịt caê nhûông cuöơc thi ăíịu cúđ tûúâng lúân ăïìu diïîn ra

úê chuđa Vua Caâc ăíịu thuê qua ặúơc “Nhõ thùưng”! lađ quaân quín, ặúơc ghi tïn vađo bia ăaâ Tûđ nhûông nùm 1930-1940, bia ăaâ chuđa Ăïị Thñch ghi tïn nhûông danh thuê: Du, Yïịn, Lõch, Luơc (vö ắch Bùưc Kyđ), Chu Vùn Böơt, Ăöî Tím (vö ắch Nam Ăõnh), Laơi (vö ắch Haêi Phođng), höí tûúâng Nguýîn Thađnh Höơi, Nguýîn Vùn Haêi v.v Caâc ăíịu thuê siïu haơng úê caâc tónh mađ chûa ặúơc tó thñ úê chuđa Vua lađ möơt ăiïìu ín híơn: “Phi chuđa Vua bíịt thađnh danh thu ê” Treê, giađ, trai, gaâi lađng Thõnh Yïn ăïìu gioêi cúđ Nïịu hoơ khöng lađ ăíịu thuê thò cuông lađ nhûông ngûúđi bònh luíơn, cöí vuô, ăöơng viïn nhiïơt tònh Chuđa Vua cuông lađ núi ăi laơi tíịp níơp cuêa caâc “súêi” cúđ trong toađn quöịc

Höơi Chuđa Vua nùm 1995 coâ 64 ăíịu thuê chuýn nghiïơp, nghiïơp dû vađ tađi tûê cuêa caâc cíu laơc böơ cúđ: Chuđa Vua, Quín ăöơi, Ăöịng Ăa, Hađ Bùưc, Hađ Tíy, Quaêng Ninh, Nöng nghiïơp tham gia Thađnh tñch nöíi bíơt ăaô thuöơc vïì lúâp treê Hoơ döìi dađo sûâc khoêe (ăiïìu nađy quan troơng lùưm), kiïn trò,

hùng haâi, nùơng vïì tíịn cöng, coâ tû duy khoa hoơc, giađu trñ tûúêng tûúơng, trònh ăöơ vùn hoâa cao Vođng ăíịu loaơi diïn ra tûđ ngađy 6 ăïịn ngađy 8 ăïí cođn laơi 4 ăíịu thuê tranh ngöi ba, tû vađ nhíịt, nhò Trong vođng ăíịu loaơi, nhiïìu ngûúđi “ maâu” cúđ, tiïịc cho míịy danh thuê khöng hïì keâm ai, nhûng chó vò möơt chuât sú húê mađ khöng vađo ặúơc vođng trong Thi ăíịu lađ nhû víơy? Coâ nhûông vaân keâo dađi míịy tiïịng ăöìng höì, ăíịu thuê ăi vïơ sinh cuông phaêi coâ ngûúđi ăi theo, phođng ăíịu thuê vö danh chúi cúđ bïn ngoađi

Troơng tađi cođn phaêi caênh giaâc vúâi nhûông aâm hiïơu maâch nûúâc cho caâc ăíịu thuê nhû: Giú tay traâi lađ thoaâi, giú tay phaêi lađ tiïịn, ăïí tay ngang buơng lađ cíìm cûơ Nhûông ăöơng taâc cuêa caâc ngoân tay, viïơc múđi ăíịu thuê ăiïịu thuöịc laâ chím lûêa sùĩn hoùơc chûa chím, ăöơng taâc vuöịt muôi, nhûông lúđi bònh luíơn v.v ăïìu coâ thïí lađ nhûông aâm hiïơu

Ngađy möìng 8 coâ möơt tríơn ăíịu cúđ giûôa hai ăíịu thuê loaơi kiïơt xuíịt nhûng khöng dûơ giaêi Hai ăíịu thuê phaêi xöng pha trïn sín cúđ gíìn suöịt buöíi ăïí ăi nhûông nûúâc cúđ hađo hoa Tríơn nađy goơi lađ tríơn tađi tûê, coâ nhiïìu nûúâc ăi tađi hoa, bay bûúâm lađm cho ngûúđi xem luön xuyât xoa, khen ngúơi

Saâng ngađy möìng 9, ăoađn quín cúđ cuêa xaô Ăöìng Cöí, lađng Dûúng Xaâ (Nhöín) ăïịn chiïịm lônh sín cúđ Ăoađn göìm 16 quín nûô mùơc quíìn aâo xanh, mûúđi saâu quín nam mùơc quíìn aâo ăoê, hai töíng cúđ nam vađ nûô Hoơ ùn mùơc giöịng nhû caâc hònh aênh trong cöî bađi tam cuâc Hai töíng cúđ ra lïơnh cho hai ăíịu thuê ăaơi diïơn ra lïî vua cúđ trûúâc khi cho tríơn ăíịu bùưt ăíìu Hai ăíịu thuê lađm lïî kiïíu con nhađ voô vúâi míịy ăöơng taâc nhanh, goơn, keđm theo míịy ăöơng taâc vo thuíơt hoa myô truýìn laơi tûđ ngađy xûa Sau ăoâ, tûúâng sô hai bïn xanh vađ ăoê ăi kiïím tra lûơc lûúơng, quan saât biïn giúâi bùìng nhûông bûúâc ăi caâch ăiïơu coâ chíịt vuô ăaơo röìi vïì võ trñ Hai töíng cúđ phíịt cúđ, ra lïơnh bùưt ăíìu tríơn ăíịu Chó huy bïn xanh lađ danh thuê Nguýîn Tíịn Cûúđng, 27 tuöíi, thuöơc súêi cúđ Quín ăöơi Anh ăaô xöng pha “tríơn maơc” tûđ nhûông nùm cođn úê tuöíi thiïịu niïn, laơi lađ con nhađ nođi Chó huy bïn ăoê lađ Buđi Dûúng Trín, 31 tuöíi, thuöơc súêi cúđ Nöng nghiïơp Anh nöíi tiïịng vïì nhûông “tríơn ăaânh” chuýín baơi thađnh thùưng Tríơn ăíịu nađy lađ tríơn tranh ngöi nhíịt nhò vúâi giaêi thûúêng khaâ lúân Bïn ngoađi, tröịng liïn höìi, möîi võ chó huy ăïìu bõ möơt tiïíu ăöìng ăi saât caơnh, ăaânh lïn nhûông tiïịng tröịng con giuơc giaô Hoơ ăíịu ríịt thíơn troơng Luâc thùm dođ, luâc cíìm cûơ, luâc tiïịn

nhûê möìi Hoơ phaêi úê tû thïị ặâng vađ ăi laơi ăïí ăiïìu binh khiïín tûúâng suöịt

5 giúđ liïìn Cuöịi cuđng, tríơn ăíịu hođa, phaêi ăíịu vaân thûâ hai, keâo dađi thïm hún 3 tiïịng ăöìng höì nûôa Nguýîn Tíịn Cûúđng múâi haơ ặúơc Buđi Dûúng Trín Nûúâc cúđ ăíìy nhûông ýịu töị bíịt ngúđ Moơi ngûúđi vöî tay rađo rađo, hođ reo íìm yđ röìi ngûđng laơi xem lïî thu quín Luâc nađy, ăoađn quín cúđ lađng Dûúng Xaâ trònh diïîn ăiïơu muâa thu quín, chaơy cúđ, quíịn cúđ, baâi töí Hoơ ặâng thađnh hai hađng

Ăuâng lađ möơt böơ tam cuâc söịng Möơt bïn ăen, möơt bïn ăoê, trang nghiïm mađ thín thuöơc Nhúâ laơi ngađy xûa, caâc cuơ cođn chu ăaâo hún Ăöơi quín cúđ göìm toađn nhûông trai chûa vúơ, gaâi chûa chöìng mùơt hoa da phíịn Hoơ ăïìu lađ nhûông ngûúđi coâ thanh sùưc ặúơc lûơa choơn Thïị lađ tûơ nhiïn hònh thađnh möơt cuöơc thi hoa híơu nhoê trong höơi cúđ xuín

Höơi cúđ chuđa Vua kheâp laơi qua vaân cúđ quýịt liïơt Ngûúđi ta laơi chúđ ăoân nhûông ngađy nađy nùm sau

XUÍN XÛA QUAÊNG LAƠC

Daơo íịy, cuöịi nhûông nùm 30, Hađ Nöơi chó cođn hai raơp tuöìng vađ caêi lûúng nöíi tiïịng Ăoâ lađ raơp Hiïơp Thađnh toơa laơc úê cuöịi phöị Taơ Hiïìn vađ raơp Quaêng Laơc, nay úê vađo nhađ söị 50 Ăađo Duy Tûđ Raơp Quaêng Laơc phíìn nađo coâ tiïịng hún Muöịn chím biïịm möơt ai ăoâ lađm ra veê “ta ăíy”, hoùơc noâi nùng haâch dõch, khoe khoang, ngûúđi ta noâi vúâi anh rùìng: “Gúâm, cûâ lađm nhû öng tûúâng Quaêng Laơc íịy”

Raơp nađy thûúđng diïîn möơt ăïm tuöìng vađ hai ăïm caêi lûúng Coâ höm laơi goơi lađ tuöìng caêi lûúng Luâc nađy caêi lûúng húi lïn giaâ möơt chuât Ăađng sau sín khíịu (raơp haât) lađ caê möơt caâi buöìng dađi vađ röơng, húi töịi Núi ăíy ặúơc coi nhû nhađ tíơp thïí cuêa nhûông nam, nûô diïîn viïn khöng coâ núi cû truâ úê ngoađi phöị Möîi ngûúđi hoùơc möîi cùơp vúơ chöìng chiïịm líịy möơt khoaêng nhoê Cuêa caêi chùỉng coâ gò míịy, sang lùưm lađ chiïịc bađn, vađi chiïịc va li göî hoùơc bùìng da cuô Cuông coâ vađi caâi tuê göî con Cûâ traêi caâi chiïịu ra lađ “Vua” vađ “aâi khanh” coâ thïí nùìm xuöịng nghó ặúơc röìi Vïì mùơt xaô höơi, nïịu “Vua” vađ “aâi khanh” khöng coâ thûơc tađi lađm cho khaâch mïịn möơ thò cuông dïî ra khoêi nhađ haât mađ ăi baân phúê hoùơc baân nûúâc úê ăíìu phöị Xen keô coâ vađi khoaêng cho caâc diïîn viïn ăöơc thín

Phña trïn nhuđng nhùìng nhûông súơi díy ăïí mùưc mađn vađ treo quíìn aâo Chùn, göịi cûâ viïơc xïịp lïn phña ăíìu chiïịu Ngûúđi ăíu giang sún ăoâ Giaên ăún thöi, “söịng gûêi thaâc vïì” Ban ngađy thò thïị mađ töịi ăïịn hoơ ăïìu lađ quan to, nhû lađ thû sinh, cöng chuâa caê ăíịy Chó cíìn coâ tiïịng haât vúâi cuöơc ăúđi lađ ặúơc Coâ vađi ngûúđi nghó ngay taơi raơp bùìng caâch gheâp míịy chiïịc ghïị laơi, coi nhû giûúđng ùn uöịng thò gùơp ăíu ùn ăíịy Chùỉng ra bûôa

gò caê cuông coâ khi níịu nûúâng tñ chuât hoùơc goâp gaơo thöíi cúm chung Viïơc gò cuông hònh nhû hûâng lïn thò lađm

Tuy víơy, ngađy Tïịt laơi khaâc hùỉn Nhađ nađo nhađ níịy xađo xađo níịu níịu, chuíín bõ möơt vađi moân ùn keâo dađi ặúơc vađi ngađy nhû thõt bođ om gûđng

hoùơc thõt ăöng Hoơ goâp nhau laơi goâi baânh chûng Vađi gia ằnh ăùơt baât hûúng úê ăíìu chiïịu cuâng cha meơ, öng bađ Nhađ nađo coâ con nhoê thò daân túđ tranh tïịt coâ con lúơn , “ím dûúng” hoùơc “Hûâng dûđa” Coâ anh hay chûô, viïịt ăöi cíu ăöịi chûô Haân lïn ăíìu giûúđng:

Nhín tònh tûơ chó, chûúng chûúng baơc

Thïị suơ nhû kyđ, cuơc cuơc tín

Caâc ăađo keâp ăöơc thín vađ úê daơng Ăöìng íịu ặúơc caâc gia ằnh anh chõ múđi ùn Tïịt cuđng trong vađi ngađy Caâc ăađn em cuông sùưm Tïịt mûđng anh chõ, vađi thûâc goâp vađo

Ngađy 28 Tïịt lađ ngađy ùn uöịng tûng bûđng, vò tûđ ngađy nađy trúê ăi cho ăïịn ngađy 7 thaâng giïng lađ nhûông ngađy vađo Xuín Nhûông ngađy 29, 30, möìng möơt, möìng hai Tïịt ăïìu diïîn tuöìng súâm ăïí moơi ngûúđi cođn chúi Xuín, chúi phöị, thùm baơn beđ Hoơ chúi chùưn, töí töm Nûô chúi tam cuâc, chúi bađi, líơt bađi, ăi ăïm, töịt ăoê ăeđ töịt ăen v.v Nhûông buöíi chúi nađy ăïìu coâ mûât vađ rûúơu Caê nûô cuông uöịnng rûúơu Trong nhûông ngađy nađy xuíịt diïîn ruât ngùưn chó cođn chûđng 1 giúđ ăöìng höì ăïí ăoân nhûông khaâch ăïịn boâi tuöìng, loaơi khaâch nađy nhiïìu vađ thíơt “söơp” Hoơ mua veâ, vađo möơt laât röìi ra ngay Ăïịn ngûúđi khaâc cuông thï.ị Nhû víơy lađ baân ặúơc ríịt nhiïìu veâ Möîi chöî coâ thïí baân ặúơc míịy líìn veâ Ăïí thûúêng caâc ăađo keâp ýu mïịn, nhiïìu ngûúđi tung tiïìn lïn sín khíịu rađo rađo Nhiïìu diïîn viïn ặúơc khaân giaê

“phong bao” Tuđy theo tònh hònh, coâ thïí diïîn thïm buöíi

Trûúâc cûêa raơp, daân möơt ăöi cíu ăöịi giíịy ăoê chûô ăen thíơt nöíi:

Ăađo Ăađo Keâp Keâp, ra ra, ăađo ăađo, vûđa diïîn, vûđa haât, say sûa vúê Nam nam, nûô nûô, nhòn nhòn, nghe nghe, chùỉng cûúđi chùỉng noâi, nghô suy ăúđi

Chiïìu 30 Tïịt, ai muöịn lađm gò thò lađm Nhûng diïîn tûđ 7 giúđ ăïịn 8 giúđ töịi Ăoâ lađ buöíi diïîn tiïîn nùm cuô ăoân nùm múâi Ăïịn 10 giúđ ăïm thò taât caê ăađo keâp, nhín viïn trong raơp tíơp trung laơi Bađn thúđ töí ăaô ặúơc trang trñ vađ bađy biïơn chu ăaâo Coâ ăöi cíu ăöịi mûđng töí:

Bûâc tranh vín cííu treo röìi cuöịn

Thïị sûơ tang thûúng phaâ laơi bađy

Coâ ẵa nguô quaê, baânh chûng, mûât, hûúng, hoa, nïịn Öng chuê Nguýîn Vùn Long ăïịn thùưp hûúng, chuâc tïịt tíịt caê moơi ngûúđi Moơi ngûúđi chuâc laơi, öng chuê múê hađng ăöìng loaơt, möîi ngûúđi hai hađo Ai cuông nhû ai Sau ăoâ, öng ăi ötö vïì Bûúêi Moơi viïơc giao cho öng Nhaô tröng nom Öng Nhaô bûng rûúơu vađ mûât ra ăïí moơi ngûúđi cuđng thûúêng thûâc Möîi diïîn viïn haât lïn möơt bađi hoùơc ăoaơn ngùưn mađ mònh tím ăùưc nhíịt ăïí nhúâ ăïịn töí vađ mûđng xuín Nhûông luâc nađy lađ luâc hoơ haât ặúơc hay hoùơc cöị tònh lïơch laơc

ăi möơt chuât theo ngíîu hûâng Hoơ ríịt nïí nhau vïì tay nghïì Vñ duơ nhû keâp

Ba Thín “ba mûúi hai ăöìng” mađ haât ăoaơn Tö Vuô muơc dûúng thò moơi ngûúđi phaêi nñn thúê Cö Maôo “hai mûúi taâm ăöìng” haât caâi chöî:

Yïịn Phi Long tiïîn chöìng ra tríơn thò ăïịn ăađo keâp nhađ nghïì cuông phaêi “chïịt lõm” chûâ chùỉng noâi gò ăïịn khaân giaê Goơi quen lađ keâp Ba Thín

“ba mûúi hai ăöìng”, lađ vò anh lađ keâp nhíịt, ặúơc lônh 32 ăöìng möơt thaâng Luâc nađy giaâ möơt taơ gaơo coâ möơt ăöìng baơc Anh Syô Tiïịn, öng Míîn ặúơc 28 ăöìng Anh Ăađo Möơng Long lađ cíy nhõ phuơ, ặúơc 6 ăöìng Vang boâng möơt thúđi nhûông keâp nhû Ba Thín, Tû Liïn, Tû An, Tam Huyđnh Kyđ, Baên Vín, nhûông ăađo nhû Kim Chi, Thuây Maôo, Khaânh Húơi lađ nhûông tađi nùng ặúơc cöng chuâng mïịn möơ Coâ mùơt hoơ, bao giúđ cuông ăöng khaâch hún Hoơ ặúơc böịn chûô: diïơn, böơ, thanh, phíìn, tûâc lađ ặúơc vïì böơ mùơt, daâng ăiïơu, tiïịng haât vađ thíìn thaâi Ăi xem Quaêng Laơc mađ coâ möơt trong “nguô nam quaâi” (5 keâp gioêi) hoùơc “tam nûô kiïơt” (ba ăađo kiïơt xuíịt) thò moơi ngûúđi múâi ýn tím Nhíịt lađ vađo dõp Tïịt hoùơc ăíìu xuín Ban nhaơc ngöìi xung quanh ăïơm cho caâc khuâc haât ăoân xuín söi nöíi, phoâng tuâng Thaêng hoùơc coâ möơt, hai ăađo keâp nađo ăoâ nhúâ qú, khoâc lïn rûng rûâc Moơi ngûúđi ăíu vïì ăíịy, ăúơi tiïịng phaâo giao thûđa

Trong míịy ngađy Tïịt, öng Nhaô tröng nom sùn soâc tíịt caê moơi ngûúđi Traâch nhiïơm cuêa öng chó toâm goơn trong möơt cíu: Lađm sao cho buöíi diïîn coâ khaâch Tuy víơy öng phaêi lađm thïị nađo cho thíịy tuöìng vađ caâc ăađo keâp lađm viïơc ùn khúâp vúâi nhau Phaêi biïịt khai thaâc mùơt maơnh cuêa tûđng ngûúđi Phaêi gíìn moơi ngûúđi Trong nhûông ngađy Tïịt, öng giaêng hoađ nhûông míu thuíîn, hiïìm khñch Baên thín öng cuông xin moơi ngûúđi boê qua nïịu öng coâ nhûông ăiïìu gò khöng phaêi vúâi anh em trong nùm cuô Öng phaêi lo

khoaên trúơ cíịp hoùơc cho vay tiïìn möơt söị anh em quaâ ngheđo vò troât ăaânh baơc, huât xaâch hoùơc ùn chúi laông phñ Ăïí lađm quaên lyâ nhû öng Nhaô, trûúâc hïịt phaêi töịt buơng, quñ mïịn moơi ngûúđi Phaêi giûô yâ cíín thíơn Chùỉng haơn nhû tûđ mua baân caâc thûâ nhû rûúơu, mûâc hoa quaê, thuöịc laâ v.v öng ăïìu nhúđ caâc ăađo ăi mua röìi vïì tñnh toaân chûâ khöng bao giúđ ăïí vúơ con öng ăi mua Ngađy thûúđng, trong raơp coâ thïí xaêy ra xñch mñch, caôi coơ gò ăoâ lađ viïơc thûúđng Nhûng trong míịy ngađy Tïịt, ñt nhíịt lađ ăïịn ngađy möìng baêy, nhûông ăiïìu ăoâ khöng xaêy ra hoùơc nïịu coâ xaêy ra thò cuông ặúơc can ngùn vađ dađn xïịp vui veê ngay Ăuâng giúđ tyâ, öng quaên lyâ ăaô treo sùĩn möơt trađng phaâo ăùơt trûúâc cöíng raơp Ngûúđi chím lûêa ăöịt lađ möơt keâp ặúơc moơi ngûúđi ýu mïịn vađ kñnh nïí vïì tađi nùng

Tiïịng phaâo giao thûđa cuêa raơp Quaêng Laơc vûđa dûât, caâc diïîn viïn, tûđng ăöi tûđng ăöi ăi xuíịt hađnh, haâi löơc

THUÂ CHÚI CÍY CAÊNH

Tröìng cíy caênh lađ möơt nghïì ăùơc biïơt cuêa Viïơt Nam noâi chung vađ Hađ Nöơi, Nam Hađ, Thaâi bònh v.v noâi riïng Ăíy lađ möơt nghïì tađi tûê, coâ tûđ ăúđi Lyâ, Tríìn ặúơc cha truýìn con nöịi vúâi nhûông “miïịng” kyô thuíơt bñ truýìn Nhûông lađng tröìng cíy caênh líu ăúđi vađ nöíi tiïịng lađ Quaêng Baâ, Nghi Tađm, Hûôu Tiïơp, Ngoơc Hađ, Võ Khï, Tín Mai, Tûúng Mai, Hoađng Mai, Vônh Tuy Caâc gia ằnh tröìng cíy caênh thûúđng phöịi húơp vúâi nghïì tröìng hoa vađ nuöi chim, caâ caênh úê nhûông núi ăoâ trađn ngíơp muđi hûúng cuêa hoa vađ nuöi chim, hoa ngíu, hoa höìng Xung quanh vûúđn cíy caênh lađ nhûông hađng rađo dûúâi, ö rö, dím buơt ặúơc xeân tóa cöng phu, goơi lađ nhûông “búđ hoa”

Ăïí coâ cíy caênh, ngûúđi lađm vûúđn, ngoađi viïơc vun tûúâi, xúâi, chùm boân, cođn phaêi nùưn noât, cùưt, tóa cíy ríịt tó mó, cíìu kyđ Muöịn coâ möơt cíy tuđng nhoê, möơt con röìng bay, phaêi míịt 5, 6 nùm Nhûông hođn non böơ coâ rï si baâm vađo cuông cíìn coâ möơt lúâp rïu phong cöí kñnh phña dûúâi Ăïí taơo ặúơc möơt lúâp rïu ăeơp “ngađy thaâng” nhû yâ muöịn cuông Phaêi míịt 3, 4 nùm

Ngûúđi ta chia cíy caênh thađnh ba nhoâm: Nhoâm tröìng ûúm chuíín bñ cho cöng viïơc gheâp, neân, uöịn Nhoâm cíy caênh phöịi húơp vúâi non böơ Cuöịi cuđng lađ nhoâm cíy thïị coâ daâng ặâng, ăiïơu vûún, hònh hađi toaât lïn möơt chuê ăïì möơt yâ niïơm tû tûúêng, möơt nöîi niïìm Möơt chíơu cíy thïị coâ thïí gheâp vúâi möơt hoùơc hai loaơi cíy khaâc nhau ăïí coâ nhûông cađnh, ]aâ khaâc nhau hođa vađo möơt töíng thïí, nhùìm thïí hiïơn möơt tím traơng

Nhûông loaơi cíy nhû sanh, si , ăaơi, voơng caâch, tuđng, baâch, phi lao, thöng, duöîi, cúm nguöơi v.v ăïìu coâ thïí chiïịt vađ líịy xuöịng tröìng úê vûúđn hoùơc chíơu Chuâng ăïìu coâ thïí “vađo thïị” Cíy thïị phaêi thíơt giađ múâi coâ giaâ Cađng “cöí thuơ” cađng quyâ Ngûúđi ta choơn nhûông cíy non coâ daâng ặâng thùỉng, goơn, khoeê hoùơc coâ daâng xiïu veơo, daâng ngang, daâng trûúđn qua meâp chíơu, ruê xuöịng röìi laơi vûún lïn v.v ăïí taơo nïn nhiïìu thïị cíy khaâc

nhau nhû thïị “nguô phuâc”, thïị “phûúơng bay”, thïị “huynh ăïơ”, “röìng sa”,

“röìng vûún”, “soâng ăöi”, thïị “ăúơi gioâ” thïị “ngûúđi úi” thïị “nhađ hiïìn triïịt”, thïị “tiïn öng”, thïị “chúđ ăúơi”, “meơ con”, “böì taât tuơng kinh” v.v

Ăïí nhoâm cíy coâ thïị “míîu tûê” phaêi tröìng gheâp hai cíy laơi vúâi nhau cuđng möơt göịc Hai cíy saât nhau Coâ cao, coâ thíịp, coâ lúân coâ beâ baâm vađo nhau Cíy to coâ daâng maơnh hún nhûng mïìm maơi Cíy nhoê nuông nõu, quíịn quñt ngaê vađo cíy lúân Cađnh cíy ăan vađo nhau coâ hònh tûúơng khùng khñt, níng niu, íu ýịm

Ăïí taơo ặúơc hònh tûúơng trïn cho nghïơ thuíơt, phaêi sûê duơng cíy, thín cíy, cađnh, laâ, rïî, ngoơn, rïu v.v lađm víơt liïơu giöịng nhû nhađ ăiïu khùưc sûê duơng ăíịt seât, gaơch, thaơch cao ăïí nùơn tûúơng víơy

Ngûúđi lađm vûúđn coâ ặúơc nhûông cíy caênh taơo thïị, nhûông hođn non böơ kyđ vô ăïí gûêi gùưm tím höìn, tònh caêm, yâ niïơm thíím myô, ăaô lađ möơt nghïơ nhín Hoơ phaêi choơn lûơa, sûu tíìm nhûông loađi cíy, loađi hoa quyâ hiïịm röìi tröìng xuöịng ăíịt hoùơc trong chíơu caênh vađ quanh nùm suöịt thaâng chùm chuât, xeân, tóa, uöịn hònh, taơo thïị ăïí cíy coâ hònh con höí, con voi, phûúơng, haơc Hoơ cođn sûê duơng caâc khöịi ăaâ boơt, ăaâ xanh coâ daâng díịp tûơ nhiïn, ăem vïì ăeôo ăuơc, gia cöng thađnh caâc hònh khöịi ăa daơng lađm thađnh hođn non böơ ăïí gheâp cíy vađo Vûúđn cíy thïị nhû nuâi, rûđng thu nhoê laơi, coâ cíy, coâ laâ, coâ hang ăöơng, chuđa chiïìn, cíìu cöịng, röìi coâ caê bađn cúđ tiïn, tiïìu phu gaânh cuêi v.v Hún thïị nûôa, caâc nghïơ nhín cođn taơo caâc thïị cíy theo tûâ cuêa möơt vađi bađi thú hay, gúơi lïn mú höì möơt cö gaâi tađi sùưc, möơt quaân vùưng bïn ặúđng lađm nïn vûúng víịn, bíng khuíng Nađo caênh ngûúđi ăeơp hoùơc thi nhín, khi thíịp thoaâng bïn boâng truâc, rùơng tre, trïn bïịn ăođ coâ dođng söng tûúêng tûúơng xanh rúđn mađ lau laâch

Cíy caênh Viïơt Nam lađ möơt maêng tím höìn nghïơ thuíơt Viïơt Nam Chuâng saânh ngang vúâi nghïơ thuíơt cuêa veô tranh Ăöng Höì, vúâi dín ca quan hoơ Bùưc Ninh, vúâi göịm Baât Trađng Nhûông lađng coâ cíy caênh lađ nhûông cöng viïn ăöơc ăaâo, luön coâ nhiïìu khaâch trong vađ ngoađi nûúâc ăïịn chiïm ngûúông, hađnh hûúng Cûâ vađo dõp cuöịi nùm ngíìn Tïịt ím lõch, khaâch nûúâc ngoađi nûúđm nûúơp keâo ăïịn caâc lađng cíy caênh Hoơ hïịt lúđi ca ngúơi, kyâ hoơp

àưìng Cêy cẫnh Viïåt Nam àậ tûâng àoẩt nhiïìu giẫi, huy chûúng cao quyá trong nûúác vâ trong cấc hưåi chúå Quưëc tïë

TROĐ CHÚI LÖỊI XOÂM

Ăïm nay trùng saâng Míịy nhoâm treê trong caâc xoâm hoơp laơi vúâi nhau Chuâng ăïịn tûđ xoâm Luôy díơp dïình nhûông buâi hoa dím buơt, tûđ xoâm

Ao coâ rùơng cuâc tíìn hoùơc tûđ xoâm Cheô Chuâng haât íìm lïn: “aânh trùng trùưng ngađ” Chuâng chia nhau ra tûđng nhoâm nhoê, chúi ăuê trođ, nađo ö ùn quan, oùỉn tuđ tò, bõt mùưt bùưt dï, ăaâo ăíìm uâ tim, nhaêy ngûơa, tröìng hoa tröìng nuơ, ăaânh chuýìn, rùưn xin thuöịn v.v Coâ nhûông trođ chúi dađnh riïng cho caâc em trai hoùơc riïng cho caâc em gaâi Cuông coâ nhûông trođ mađ caê trai líîn gaâi cuđng chúi chung chuâng chúi möơt laât úê trođ nađy röìi tham gia ngay trođ khaâc ăïí chúi ặúơc nhiïìu trođ Chuâng vui caâi vui cuêa treê lïn 10, mùưt saâng, möi tûúi Chuâng chó coâ möơt niïìm vui bíịt tíơn Haôy chuâ yâ xem chuâng chúi trođ uâ tim Keê ăi tröịn vađ keê ăi bùưt ăïìu ngúâ ngíín nhû nhau Tuy víơy, hai nhín víơt nađy gùơp toađn nhûông ăiïìu bíịt ngúđ, ngöơ nghônh lađm cho moơi ngûúđi cûúđi múđ caê mùưt

Trođ “tröìng hoa tröìng nu ơ” khaâ ăùơc sùưc Möơt ăöi em trai hoùơc em gaâi ngöìi duöîi hai chín Bađn chín em nađy chöìng lïn bađn chín em kia ăïí cho hai, ba em khùưc nhaêy qua Sau ăoâ, laơi chöìng lïn míịy bađn tay núê xođe hoa lïn Cûâ möîi líìn chiïìu cao ặúơc níng lïn lađ hai em phaêi nhaêy qua thanh thoaât caâi ngoơn nuâi do nhûông bađn tay chöìng lïn nhau, lađm thađnh ngoơn nuâi hoa, quaê Nïịu nhaêy khöng cao, chaơm vađo chín, tay, hoa quaê chíịt cao lađ thua, phaêi ngöìi xuöịng, tröìng hoa, tröìng nuơ cho ngûúđi khaâc nhaêy qua Trođ chúi nađy luýơn sûơ nhanh nheơn nhûng laơi lađ chuýơn cuêa cuöơc ăúđi

Trođ chúi “ăaânh chuýìn” chuê ýịu dađnh cho caâc beâ gaâi Nhûng coâ khi caâc beâ trai cuông tham gia Böịn, nùm em beâ cuđng biïíu diïîn möơt cöî chuýìn göìm 10 que nhoê dađi chûđng 20 centimeât Ngûúđi chúi phaêi tung hûâng hođn caâi (hođn soêi hoùơc quaê boâng), phaêi xïịp sùưp vađ choơn tûđng que chuýìn vađ ăúô hođn caâi tûđ trïn cao rúi xuöịng Trong luâc phöịi húơp moơi ăöơng taâc chúi, miïơng cođn phaêi haât lïn Suöịt caê quaâ trònh khöng bõ möơt sai phaơm nađo lađ

thùưng Bađi haât trong luâc ăaânh chuýìn göìm nhûông cíu haât thíơt hay ngíîu hûâng, nhiïìu hònh aênh vađ nhõp ăiïơu Nhûng chuâng mang nhiïìu ăiïìu huýìn bñ vađ triïịt hoơc:

“Gôa giođ, cođ bay

Sang söng, giöìng cíy caêi

Vaôi haơt vûđng

Xin cö nađng

Mûúđi caâi leê ”

Ngûúđi chúi chuýìn cûâ laây ăi laây laơi nhûông cíu haât coâ tûđ xa xûa ăoâ vúâi caâi veê say sûa vađ buöìn buöìn tûơa nhû nhûông lúđi haât ru Ngûúđi xûa nhùưc laơi rùìng nöơi dung bađi haât noâi vïì cuöơc söịng cuêa möơt ngûúđi ăađn bađ tûđ luâc cođn beâ cho ăïịn luâc vïì chiïìu Caê tuöíi thú cuêa cö beâ chó cođn nhúâ coâ möơt líìn vui lùưm, lađ luâc gia ằnh chuíín bõ ùn Tïịt nguýn ăaân, moơi ngûúđi quíy quíìn xem giaô giođ Ngay sau ăoâ lađ luâc thín cođ phaêi bay sang söng ăi líịy chöìng xa, phaêi tay trùưng cíịy luâa, tröìng vûúđn, nghïnh chiïịn vúâi muön vađn nhûông khoâ khùn chùĩn vađ khoâ khùn leê seô xaêy ra Ăoâ lađ nhûông lúđi gûêi gùưm muöịn gûêi laơi cho thïị hïơ sau mađ khöng tiïơn noâi thùỉng ra Sûơ thûơc, bađi haât noâi vïì cuöơc söịng hođa vúâi thiïn nhiïn, lao ăöơng yâ nghôa vïì vùn hoaâ cuêa noâ ríịt lúân, lađm rung ăöơng lođng ngûúđi maôi maôi

Trođ “rùưn ăi xin thuöịc” göìm möơt beâ lađm öng lang giađ vađ vađi em Dùìm chùơt líịy ăuöi aâo nhau ăïí hònh thađnh thín hònh möơt con rùưn dađi Möơt em lađm ăíìu rùưn Möơt em lađ ăuöi rùưn Caâc em khaâc lađm thín rùưn Thíìy lang xin khuâc ăíìu vađ khuâc giûôa, rùưn khöng cho Ăïịn khi xin khuâc ăuöi thò rùưn thaâch öng thíìy ăuöíi: “Thíìy cûâ ăuöíi xem, ăuöíi ặúơc thò cho” Ăuöíi sao nöíi, vò rùưn lađ víơt trûúđng sinh, luâc nađo cuông coâ sûâc treê vađ nhanh nheơn Cođn thíìy lang thò giađ röìi

Cûâ nhû thïị nhûông trođ chúi löịi xoâm tiïịp diïîn ăúđi nađy sang ăúđi khaâc Lúâp treê nađy qua ăi, lúâp treê múâi laơi kïị tiïịp Chuâng chúi, chuâng haât, say mï vúâi nhûông nuơ cûúđi muön thuêa, vúâi trùng, vúâi gioâ, vúâi nhûông ím thanh thín ýu cuêa xoâm lađng

CAÂ VAĐNG HAĐ NÖƠI

Chúi Caâ Vađng lađ thuâ chúi truýìn thöịng coâ tûđ líu ăúđi úê ta Ngađy xûa, úê caâc núi nhû phođng khaâch, nhađ, vûúđn cuêa caâc gia ằnh quýìn quyâ, nhûông tao nhín mùơc khaâch, caâc nghïơ nhín vađ ngay caê nhûông loâp ngûúđi bònh dín ăïìu coâ ăöi chöî cho bïí nuöi caâ vađng Coâ nhûông caâi bïí cođn coâ caê hođn non böơ raêi raâc vađ gíơp ghïình nhûông chiïịc cíìu nhoê, taân cíy, ngöi ằnh, chuđa cöí kñnh, nhûông öng laô voơng, ngûúđi ăöịn cuêi, con höí, con nai bùìng ăíịt nung veô mađu Nhûông con caâ vađng vúâi hònh daâng khaâc nhau ăïịn kyđ laơ búi löơi tung tùng Möîi con ăeơp möơt veê, chuâng búi xuýn qua caâc ăaâm rong xanh nhû búi vađo trong míy, röìi laơi búi ăi búi laơi qua chiïịc cíìu ăöơc möơc Chuâng tung ra nhûông tađ aâo ăoê thùưm, ăoê nhaơt, ăoê vađng rûơc, vađng thau ăïí lađm nïn möơt bònh minh rûơc saâng hoùơc möơt buöíi chiïìu tađ ăoê öịi oâng aânh nhûông tia aânh saâng baơc Chuâng búi saât vađo nhau nhû vúơ chöìng, ăuđa rúôn, níng tađ aâo cho nhau, íu ýịm nhau, vuöịt ve nhau thíơt tònh tûâ Coâ con ra veê kiïu haônh, coâ con lađm daâng e lïơ, cuông coâ con laơi raơo rûơc tuöíi thanh xuín

Cuông coâ luâc nhû phong ba nöíi díơy, nhûông chuâ caâ ặơc choơi nhau trûúâc mùơt caâc cö nađng Nhûng röìi, cuông chñnh caâc cö nađng íịy keâo caâc chuâ

ra khoêi cuöơc ăíịu Chuâng laơi ăi daơo vúâi nhau vui veê vađ cuöìng nhiïơt Thò

ra, khöng phaêi lađ chiïịn tranh mađ chó lađ ăuđa rúôn, tíơp voô vúâi nhau vui veê vađ cuöìng nhiïơt mađ thöi Chuâng tung tùng bïn nhau trong baên nhaơc ïm ăïìm Cuông coâ núi nuöi caâ vađng trong chiïịc ang cöí, coâ míịy chûô “Dûúng liïîu xanh”, hoùơc ang thuyê tinh Noâi chung, nhûông ăađn caâ vađng ăaô taơo nïn möơt thïị giúâi thíìn thoaơi dûúâi thuyê cung, taơo nïn nhûông bûâc hoơa di ăöơng, nhûông bađi thú cho moơi ngûúđi, ñt nhíịt cuông lađ trong nhûông giúđ phuât thû giaôn, nghó ngúi, nhûông giíy phuât suy tû, tríìm ngím ÚÊ bïí caâ vađng,

ta thíịy soâng nûúâc, xa khúi, thíịy nhûông kyê niïơm, nhúâ nhung

ÚÊê nûúâc ta, ăíu ăíu cuông coâ nuöi caâ vađng Riïng úê Hađ Nöơi, tíơp trung nhíịt vađo míịy lađng Hûôu Tiïơp, Ngoơc Hađ, Quaêng Baâ, Nghi Tađm, Hoađng Mai, Yïn Phuơ Nhíịt lađ Yïn Phuơ, caê lađng ăïìu chúi, mua vađ baân caâ vađng Coâ thïí goơi lađ qú hûúng cuêa caâ vađng, vò nghïì nađy coâ tûđ líu ăúđi Trûúâc ăíy, nhûông ngađy giaâp Tïịt trung thu vađ Tïịt nguýn ăaân, moơi nhađ ngoađi phöị ăïìu bađy nhûông bïí vađ ang caâ vađng ra ngoađi cûêa ăïí baân Nhûông nùm chiïịn tranh, thuâ chúi caâ vađng khöng ặúơc chuâ yâ ăïịn Ngađy nay, noâ laơi ặúơc khöi phuơc vađ phaât triïín röơng raôi Caâc chúơ lúân trong thađnh phöị ăïìu coâ baân caâ vađng Caâ vađng ăaô trúê thađnh möơt mùơt hađng xuíịt vađ nhíơp ăïí thu ặúơc nhûông moân tiïìn lúân Thaâng 8-1994, möơt con caâ Thanh Long lúân coâ tíịt caê caâc gam mađu cuêa nhiïìu loaơi caâ vađng tíơp trung laơi bùìng giaâ gíìn möơt cíy vađng 9999.Möơt con caâ Höìng Long súâm chiïìu thay mađu sùưc nhû ăoâa phuđ dung nûúâc cuông ăïịn xíịp xó 3 chó vađng

Caâ vađng bao giúđ cuông ặúơc níng niu Coâ ăiïìu, caâc giöịng caâ, loaơi caâ ặúơc ăöíi múâi qua nhiïìu biïịn daơng, di truýìn, lai giöịng, kyô thuíơt nuöi v v Giaâ trõ nhan sùưc vađ sûơ ûa chuöơng caâ vađng cuông thay ăöíi tûđng thúđi kyđ vúâi thúđi trang, quan niïơm thíìm myô Nhûông nùm 1954-1955, dín chuâng

ûa chuöơng caâc loaơi: Nguô Hoa Chín Chíu, Voơng Thiïn, Ăan Phûúơng, Kiïịm, Choơi, Maô, Giaâp, Thíìn Tiïn, Mûa Chiïìu, Hùưc Höìng, Ngoơc ín Nhûông nùm 70, du nhíơp tûđ Höìng Öng, Ăađi Loan, caâc loaơi Khöíng Tûúâc, Giaâng Míy, Ngín Long, Haêi Thanh, Trađ Hoa Nûô Nhûông nùm 1989, Malaixia, Braxin nhíơp vađo ta caâc loaơi Thanh Long, Höìng Long Nhûông cao thuê chúi hoùơc nuöi caâ vađng, nhûông ngûúđi coâ nhûông bïí caâ siïu haơng cuông ặúơc moơi ngûúđi tön troơng vađ ặúơc ăaânh giaâ cao chùỉng keâm gò nhûông vùn nghïơ sô nöíi tiïịng Ăaô tûđ líu, ngûúđi dín Hađ Nöơi vađ caê nûúâc víîn cođn nhúâ bïí caâ vađng, hođn non böơ nhađ cö Ba Tyâ phöị Hađng Baơc, nhađ cuơ Töíng Trinh phöị Hađng Chiïịu, nhađ öng Tiïìm (Quaêng Baâ), öng Hai (Yïn Phuơ) hoùơc bïí caâ vađng trong thûêa vûúđn xanh biïịc vađ ýn tônh nhađ öng Caê Baên,

úê Bûúêi, ăaô dûơng laơi caê möơt bíìu khöng khñ trong liïu trai chñ dõ Chuâng cuông ăaô gúơi yâ cho nhûông víìn thú cuêa Vuô Hoađng Chûúng, Ăinh Huđng

Thuâ chúi caâ vađng thanh nhaô ăïí cöị ặúơc sûơ nghó ngúi tñch cûơc, coâ ặúơc nhûông giúđ phuât lú lûêng thoaâng qua, chûâa ặơng nhiïìu ăiïìu kyđ diïơu bíịt chúơt ăïịn, goơi lađ nhûông giíy phuât “lú lûêng con caâ vađng” ÚÊê núi coâ nuâi

non böơ vađ bïí caâ vađng, caênh víơt ăíìy thú, ca, nhaơc, hoaơ Vaê laơi bíy giúđ viïơc nuöi caâ vađng ăaô lađ möơt haơng muơc kinh doanh cuêa thûúng nghiïơp Caâc treê

em ríịt thñch chúi caâ vađng Bïí caâ ặa laơi cho caâc em nhûông bađi hoơc vúô lođng vïì thíím myô Noâ ặa caâc em vađo thïị giúâi thíìn thoaơi vađ hiïíu rùìng trïn ăúđi cođn coâ nhiïìu ăiïìu thuâ võ, möîi con caâ nhû möơt böng hoa núê dûúâi nûúâc Caâc con caâ búi múâi gioêi vađ nheơ nhađng lađm sao Coâ con nhû mùơc aâo giaâp ăöơi muô truơ, xöng xaâo nhû möơt chađng duông sô Noâ chiïịn ăíịu vúâi keê ắch Coâ con khoâc sûng caê hai mùưt Noâ khoâc thûúng ngûúđi baơn bõ tûê tríơn Coâ con laơi nhû chñt lïn ăíìu möơt vađnh khùn nguô sùưc nhû thïí lađ möơt võ anh huđng vûđa múâi chiïịn thùưng trúê vïì

Cuđng vúâi thuâ chúi cíy caênh, nuöi chim caênh thuâ chúi caâ vađng cuông lađ möơt neât ăeơp vùn hoâa vûđa mang tñnh truýìn thöịng vûđa mang tñnh hiïơn ăaơi Thuâ chúi caâ vađng cuông lađ möơt nghïơ thuíơt

CHÛÚNG III: NGHÏÅ THUÊåT

NGHÏơ THUÍơT MUÂA RÖỊI NÛÚÂC

Öng Viïơn trûúêng Viïơn Nhûông nïìn vùn hoaâ thï ịgiúâ, Sïrñp Khagiúnaăa, viïịt:

Sao laơi coâ thïí tûúêng tûúơng ặúơc rùìng möơt hònh thûâc ngön ngûô sín khíịu tíìm cúô ăaô töìn taơi hún 1.000 nùm bõ laông qún? Mađ sûơ thíơt ăaô vûúơt qua tûúêng tûúơng Muâa röịi nûúâc cuêa Viïơt Nam khöng bao giúđ xa rúđi lađng qú cöơi nguöìn cuêa hoơ Cuông coâ nhiïìu ngûúđi Viïơt Nam chûa ặúơc xem vađ khöng biïịt ăïịn sûơ töìn taơi cuêa noâ Díîu víơy nghïơ thuíơt nghòn nùm nay ăaô vûúơt ranh giúâi ” lúơi ñch, chíịt lûúơng mađ saâng taơo ra nhûông diïîn taê vađ khaâm phaâ ăïí coâ thïí ặâng vađo hađng nhûông hònh thûâc quan troơng nhíịt vïì sín khíịu muâa röịi Nhûông nghïơ si Viïơt Nam lađ nhûông khaân giaê cuêa möơt hònh thûâc diïîn taê coâ möơt khöng hai trïn thïị giúâi Muâa röịi nûúâc ăaô lađm giađu cho di saên vùn hoaâ nhín loaơi ngùn chùơn nguy cú bõ ăííy vađo traơng thaâi “úê íín” vađ “laông qún” , möơt söị diïîn ăaơt ûu tuâ cuêa tađi hoa nhín loaơi

Bia ăaâ Suđng Thiïơn Diïn Linh úê lađng Ăaơi, huýơn Duy Tiïn, Nam Hađ ghi cheâp vúâi 4.036 tûđ taê buöíi biïíu diïîn muâa röịi nûúâc ăïí mûđng thoơ vua Lyâ Nhín Töng (1121) vúâi sûơ coâ mùơt cuêa caâc quan trong chiïìu ngađy 3, tuíìn trùng thûâ 8, coâ ghi laơi nhû sau: “Dođng söng gúơn soâng Möơt con ruđa vađng mang trïn mònh ba hađng ăaâ Noâ búi thû thaê trïn mùơt nûúâc röìi phun nûúâc nhû mûa Trong trùưng nhaơc ïm ăïìm, nhûông caânh cûêa caâc hang ăöơng úê ra Thïị lađ caâc nađng tiïn xuíịt hiïơn, muâa ăiïơu muâa “Höìi phong” Hoơ giú nhûông caânh tay mïìm maơi, nhñu cùơp mađy duýn daâng, nhõp vúâi lúđi ca Nhûông con chim laơ bay ăïịn, ăíơu tûđng ăađn, röìi thi tađi nhaêy nhoât Nhûông chuâ lûún non tung tùng Ruđa vađng nhòn vïì phña nhađ vua, cuâi ăíìu kñnh baâi Nhûng baâc tiïìu phu giûúng cung bùưn thuâ v.v ”

Ngađy nay, trong caâc tiïịt muơc muâa röịi nûúâc cöí truýìn, ngûúđi ta laơi thíịy con ruđa vađng phun nûúâc, nhûông nađng tiïn vúâi caânh tay mïìm maơi muâa “thíìn khuâc caênh sùn bùưn maônh höí v.v

Thaâng 3 nùng 1984, ăoađn muâa röịi nûúâc Viïơt Nam göìm 15 nghïơ sô thûơc hiïơn chuýịn ăi biïíu diïîn taơi CHDC Ăûâc, Phaâp, yâ vađ Hađ Lan Ăïịn

ăíu, ăoađn cung ặúơc hoan nghïnh nhiïơt liïơt vađ ặúơc ca ngúơi hïịt lúđi vúâi nhiïìu lúđi bònh luíơn trïn 20 túđ baâo Nhiïìu baâo nhíơn ắnh: “Muâa röịi nûúâc Viïơt Nam ăaô traê laơi cho nhín ]oaơi möơt di saên vùn hoaâ vinh quang mađ trûúâc ăíy noâ bõ nùìm trong laông qún” Ăïm ngađy 4-3-1985, taơi höơi trûúđng

Ba Ăònh, ăoađn muâa röịi nûúâc Viïơt Nam biïíu diïîn trûúâc 400 khaân giaê Nhiïìu nhađ baâo nûúâc ngoađi ăaô ăïịn dûơ vađ chuơp aênh

Bïn búđ bïí nûúâc coâ ăöịt phaâo böng Nhûông chuđm hoa cađ hoa caêi ăuê mađu sùưc bay lïn cao vuât röìi toaê ra Bïn caơnh cöơt ăöịt phaâo böng lađ möơt chiïịc cöơt cao treo möơt chiïịc cúđ lûúđi höí ăuê mađu sùưc coâ chûô “Höơi” úê giûôa Tiïịng tröịng, tiïịng thanh la, tuđ vađ, moô vađ ăađn saâo nöíi lïn tûng bûđng hoađ húơp vúâi nhau lađm cho caâi khöng khñ “ höơi heđ Viïơt Nam muön thuúê trađn ngíơp lođng ngûúđi Sau ăoâ, qua caâc tiïịt muơc, chuâng ta gùơp nhûông lúđi thoaơi xen vađo nhûông lađn ăiïơu cheđo, dín ca, thön ca tuyđ theo caênh theo tònh xaêy ra trïn sín khíịu mùơt nûúâc

Laâch bûâc mađnh tre giûôa nhađ thuyê ằnh taâm maâi vuât cong vúâi mađu sùưc rûơc rúô coâ nhûông bûâc ređm thïu hoa laâ, röìng phûúơng cíìu kyđ vađ trang nghiïm ruê xuöịng, chuâ Tïịu bùưt ăíìu ra trođ Chuâ vûđa cûúđi vûđa hoêi:

- Bađ con úi!

- Úi - Tiïịng ăïị ăaâp laơi vađ caâc khaân giaê treê thñch ặúơc goâp thïm tiïịng “úi” ăïí traê lúđi chuâ Tïịu

- Töi coâ phaêi xûng danh khöng nhó?

- Coâ chûâ Khöng thò ai biïịt lađ ai?

- Töi vöịn lađ ngûúđi trïn trúđi Töi xuöịng ăíy tûđ caâi thuúê nûúâc vađ lûêa hoađ húơp vúâi nhau Tïn töi lađ Tïịu

Chuâ Tïịu cođn khoe ăöi ăiïìu nûôa Coâ caê cö gaâi khùn luơa ýịm ăađo ăïí yâ chuâ ta Chuâ lađ nhín víơt chñnh cuêa muâa röịi nûúâc Chuâ ríịt treê, khoeê maơnh, nhanh nheơn

Chuâ lađ ngûúđi giaâo trođ - vûđa lađ hïì, lađ ngûúđi kïí chuýơn coâ duýn vađ cuông lađ ngûúđi bònh luíơn sùưc saêo Chuâ söịng ăaô hún 1.000 nùm mađ víîn treê Chuâ kïí chuýơn xoâm lađng, Phï caâi dúê, khen ăiïìu hay Chuâ keâo cúđ, ăöịt phaâo giúâi thiïơu tiïịt muơc, haât, ngím thú, muâa Chuâ kïu goơi sûơ laơc quan,

sûơ ăoađn kïịt giuâp ăúô líîn nhau vađ khuýn moơi ngûúđi nïn ca haât vađ saâng taơo caâi ăeơp, caâi hay cho cuöơc söịng: “Nïìn vùn tûê sao núô ăïí hoang vu?”

Ngûúđi ta neâm xuöịng mùơt nûúâc möơt quaê phaâo võt Phaâo võt chaơy ngoùìn ngoeđo dûúâi nûúâc toaê ra khoâi, hoa xanh ăoê gíy ra tiïịng chñp chñp röìi nöí toang Trong luâc röơn rađng vađ rûơc rúô nađy, chuâ Tïịu ruât lui vađo trong mađnh khöng qún giúâi thiïơu caâc trođ bùìng míịy cíu thú Laơi möơt líìn nûôa phaâo nöí, tröịng tuđ vađ, moô nöíi lïn Long, ly, quy, phûúơng lung linh lao ra, nhaêy muâa, ăuđa giúôn Chuâng phun khoâi, phun lûêa Chuâng lađ nhûông con víơt thiïng liïng ặúơc sún son thïịp vađng vađ ặúơc trang ăiïím bùìng sún mađi ăöơc ăaâo cuêa Viïơt Nam Ngûúđi xûa cho rùìng, nhûông long, ly, quy, phûúơng kïí trïn theđm khaât möơt cuöơc söịng tríìn gian úê ngay caâi ao lađng bao nhiïu chuýơn lyâ thuâ nhoê nhoi mađ líịp laânh Röìi ăïịn caânh ăöìng chiïm tíịp níơp, núi coâ nhûông con cođ bay laê bay la ăïịn moêi caânh, coâ nhûông ngûúđi lao ăöơng cíìn cuđ ăaâng ýu:

Chöìng cađy, vúơ cíịy, con cíu

Chađng rïí taât nûúâc, con díu ăi mođ

Caênh choơi tríu coâ anh hïì ăaânh tröịng thuâc giuơc tríu choơi cho hùng vađ möơt ngûúđi troơng tađi vui tñnh ăaô diïîn taê caâi caênh höơi heđ, caâi thuâ vui chúi hađo hûâng mađ khoeê khoùưn trïn ăöìng truông

Tiïịt muơc “Muâa tiïn” thíơt lung linh, huýìn aêo Taâm cö tiïn xïịp hađng muâa vúâi nhiïìu ăöơng taâc mïìm deêo Caâc cö tiïn ặúơc taơo hònh rûơc rúô, oâng aânh xiïm y, nhõp vúâi nhûông khuâc dín ca mûúơt mađ, ăùìm thùưm

Muâa röịi nûúâc cuêa ta hiïơn giúđ coâ chûđng 30 tiïịt muơc cöí truýìn, 20 tiïịt muơc múâi coâ giaâ trõ

Thûúêng thûâc muâa röịi nûúâc, chuâng ta ặúơc söịng laơi vúâi nhûông lúđi ca ăiïơu muâa ăaô coâ trong maâu cuêa cha öng chuâng ta vađ ngay caê cuêa chuâng

ta Ta ặúơc thûúêng thûâc tađi nghïơ cuêa caâc nghïơ sô dín gian trong xoâm lađng gíìn guôi, ặúơc ăùìm mònh trong caâi khöng khñ cöơi nguöìn röơn rađng nhûông ím thanh va mađu sùưc thín thuöơc

Muâa röịi nûúâc lađ möơt trong nhûông hònh thûâc nghïơ thuíơt sín khíịu ăöơc ăaâo, lađ loaơi röịi ăiïìu khiïín ngíìm dûúâi mùơt nûúâc tûđ xa, coâ úê Hađ Nöơi,

Hađ Tíy, Vônh Phuâ, Hađ Bùưc Haê Hûng, Haêi Phođng, Nam Hađ, Thaâi Bònh, Thanh Hoaâ, Nghïơ Tônh

Hiïơu quaê nhiïìu mùơt, liïn tuơc gíy bíịt ngúđ vađ sûơ trađn ăíìy ngíîu hûâng cuêa noâ ăaô dađnh cho muâa röịi nûúâc möơt chöî ặâng trong kho tađng di saên vùn hoaâ Viïơt Nam cuông nhû trong nïìn vùn hoaâ cuêa nhín loaơi