Giáo trình địa lý thủy văn phần 1

Sfl khàc biét cùa hai mdn này tliè bién ti nhflng mat san; - Nhiém vu cùa thùy vàn dai cfldng là nghièn cflu dàc tinH ndi chung cùa nfldc va càc the nfldc trong tfl nhièn.. - Nhièm vu cù

DAI HOC QUÒC GIÀ HA NÒ!

NGUYÉN HÙU KHAI - NGUYÉN VÀN TUAN

NGUYÉN HUU KHAI - NGUYÉN VÀN TUÀN

Din LV THUV vnN

NHA XUAT BAN DAI HOC tìUOC GIÀ HA NOI • 2001

LÒI NÓI OÀU

(Iiao trinli Dia ly thùy v.in nà\' dfliic l)i(''n soan nhàm phuc vu cho vide giàng day

V, lioi- l;ip (-ùa giào vién vii ,-inli vli'ai ngành Tliuv van Klioa Khi titdng-Thùy vàn va Hii (liniiig TrUdng Dai hoc Klioa hoc Tu' iihièii Dai hoc (^luii- già Ha Noi

Trong qua trinh bidn soan cac tàc già dà e(igàng su dung nhù'ng tài liéu, bài giàng

d co (long thdi càn nhàc difa vào nhflng nói dung indi, nhflng nghièn cflu nidi d trong

v, iigoài nude ve lình vuc Dia ly tliuy van

Ciào Irình dàp ùng nhii càu hoc tà]j eiip thiét cho càc sinh vién cùa ngành thùy v.n, ddng thdi cùng rat ed ich cho càc sinh vién, hcic vién hoc ti^ip va nghién cflu ve lình vie thùy vàn va tài nguyèn nude

Giào trìiih do càc nhà giào dà giàng day ò Ti'itdng Dai btx- Khoa licx: Tii nhién bién soan;

PTS Nguyén Hù'u Kliiii viét càc chudng 1,2.:5 i va phàn bài làp flng dung

PCS Nguyén Vàn Tuàii vièt chfldiig 5

Day là giào trình dflpe bién soan day dù làn dau tièn theo chfldng trình cài càch gio due do vày khdng trành khdi nhflng khidm khuyét Rat mong nhàn dfldc nhflng y kén (long gdp cùa ban dtic

Chùng Idi xin chàn thành cani dn càc bau dting nghiép dà ddng gdp nhflng y kié'n qiy bau cho noi dung cùa giiio trình, càm (in Khoa Khi tfldng-Thùy vàn va Hai dfldng h'C, Trfldng Dai hpc Khoa hoc Tfl nhién va Dai hpc (Jufic già Ha Nói dà tao mpi diéu kén thuàn Idi de xuà't bau ciidn sàch nàv

Cdc tàc già

MOOÀU

O.l.KHÀl NIEM VE DIA LY TIIUY VÀN

Dia ly thuy vàn (Hydrograiihv hay Hydrological Ceography) la mot trong nhflng

hd mdn cùa ngành khoa IKK- thùy van Day là mot mdn hpi- ed bàn cua thuy vàn hoc

( ù n g vdi thùy vàn dai eifdng ehuàn hi kién thflc va phfldng pliàp luàn cei bàn cho

viiii-nghièn cflu càc mdn hpc khàc nlifl dfl bau, tinh toàn thùy vàn

Thuàt ngfl "dia ly thùy van" bài ngudn tu hai chfl Hy Lap ed nghia là "nfldc" va

"iiid là" Dia ly thùv vàn nghièn cflu su jihàn IxVcua càc thè nfl('ic va quy luàt bién dói tùiig iihu' su' phàn ìid cùa i-ai- bién tUdng thùy vàn trèn mdt khu vUc nliàt dinh Ddng thdi xàc dinh ành hfldng va quan he tUdng hd gifla chflng vdi càc diéu kién dia ly tu nhién khàc Cd thè ndi dia ly thùy vàn là cau ndi gifla thùy vàn hpc va dia ly hpc coi nfldc là mot trong càc yéu td cành quan dia ly lày quan diém tdng hdp dia ly de giài quyèt ca(- vàn dò thùy vàn

0.2 DÒl 'WONG VA NHIÉM VU CÙA MÓN DIA LY THÙY VÀN

Tu khài iiiém néu trèn, ed the thà'y nhiém vu cùa dia ly thùy vàn là nghièn cflu va

md ta Nhflng khdng phài md tà nfldc ndi chung ina là md tà nhflng ddi tfldng nfldc cu the, dfldc liình thành trong nhflng diéu kién dia ly tfl nhién xàc dinh, trèn mdt khu vfle nhà't dinh Ddng thdi ly giài càc quy luàt phàn bd dia ly (phàn bd theo lành thd), xàc dinh nitii quan he gifla càc yé'u tdthfly vàn vdi càc yé'u tddia ly tfl nhién trong khu vuc Tfl dd cho thà'y ddi tflpng nghièn cflu cùa dia ly thùy vàn là càc the nfldc cu the (nhfl bài dfldng, song ngdi ao ho bang tuyé't, ) trong mot khu vflc cu the Do dò trèn thflc te dia ly thùy vàn lai chia ra dia ly thùy vàn bài dfldng va dia ly thùy vàn lue dia Trong dia ly thùy vàn lue dia lai ed the chia thành dia ly thùy vàn song ngdi, dia ly Ihùy vàn hd ao, dàm lay, nfldc ngdm,

Nói dung dia ly thùy vàn trong mdn hpc này khdng phài là dia ly thùy vàn cùa tà't

cà càc khu vUc trèn trai dàt va tal ca càc the nfldc,mà d day chi tàp trung nghièn cflu dia ly thùy vàn sdng ngdi, càc phfldng phàp va càc nguyèn ly nghièn cflu nò Càc p h à n

khàc nhfl dia ly thùy vàn hd ao, dàm lay, nflóc ngdm khdng de ciip dé'n hoiìc néu o cùng chi xét nhflng vàn de lién quan

Càc thdng tin ve dia ly thùy vàn mdt Iflu vflc ed thè khai thàc tfl càc ban dù md ta

tinh hình, sfl dung dàt thd nhfldng dia chat va dia hình Theo ed quan khao sàt dia chat My (1982) càc diìc trflng dia ly thùy vàn ed the bao goni tà't ca nhflng dàc trflng qua trình thùy vàn va càc nhàn td'cành quan à n h hfldng dé'n chung

+ Tdng dién tich Iflu vUe hình dang Iflu vflc

+ Mang Ifldi sdng ngdi

+ Ty le dién tich khdng thà'm nfltic so vdi dién tich Iflu v u c

+ Ty le dién tich khdng thà'm nfldc biéu dung so vdi dién tich Iflu vflc

-Dat khu dàn cfl (màt dd thà'p, màt dò trung bình va màt dò cao)

-Dat khu thfldng mai

-Dàt khu còng nghiép

- Dat bd boang

+ Hd chfla

+ Ty le dién tich vùng thflpng Iflu ho chfla

+ Ty le dién tich tiéu nfltic bdi he thdng cdng tièu

Cac s(i liòu này dfldc su dung de xày dflng md hình ve cac dàc trflng sii lfldng va

chat lfldng nude

0.:k LIÉN HE CIÙA DIA LY THÙY VÀN VA CÀC MÓN KHOA HOC KHÀ(^ Dia ly thùy vàn ed quan he iniit thièt nhà't vói thùy vàn dai cfldng va dia ly tfl nhièn ddng thdi nd cùng ed quan he vdi càc mdn khoa hoc khàc nhfl khi bau, tinh toàn thùy vàn, diéu tra thùy vàn

'Vdi thùy vdn dgi cUeing:

Cifla dia ly thùy vàn va thùy vàn dia cfldng ed lièn he màt thièt vdi nhau chùng

là nhflng bd pbiin hflu ed Ddi tupng cùa thùy vàn dai cUdng va dia ly thùy van tléu là càc thè nfltic chfla trong he mal trai dàt Càc nguyèn iy va quy luàt ed bàn déu dfldc cà hai mdn sfl dung khi nghièn cflu ddi tfldng nfldc Chung ed sfl kè thfla va hd trd làn nhau

Tuy nhièn gifla chùng cùng ed nhflng dàc diém rièiig biét Sfl khàc biét cùa hai mdn này tliè bién ti nhflng mat san;

- Nhiém vu cùa thùy vàn dai cfldng là nghièn cflu dàc tinH ndi chung cùa nfldc va càc the nfldc trong tfl nhièn nghièn cflu quy luàt chung diéu khién càc qua trinh hình thành va vàn ddng nfltic lue dia, nghièn cflu sfl tàc ddng tfldng hd gifla khi quyen, thùy quyèn va thach quyén Thi du thùy vàn dai cfldng nghièn cflu giài thich càc quy luàt hình thành mang ludi sdng sudi (mang Ifldi dia ly thùy vàn), càc qua trình dien ra trong chu ky ani nghièn cflu quy luàt vàt ly cùa càc thè nfliic

- Nhièm vu cùa dia ly thùy vàn nghièn cflu càc the nfldc cu the trèn mot khu vflc nhà't dinh, tini ra quy luàt phàn b ò t h e e dia ly (theo lành thè") cùa càc yé'u tò'thùy vàn Ddng thdi xàc dinh mei quan he gifla chung vdi càc diéu kién dia ly tfl nhién Trèn ed

sd dd xày dflng càc quan he biéu thi sfl phàn hda thec dia ly cùa càc hién tfldng thùy vàn bang càc kinh nghiém, càc bàn tlo dàng tri hay phàn khu

Vi du: Thùy vàn dai cfldng nghièn cflu quy luàt chung va à n h hfldng cùa càc yéu

te cành quan dén ddng chày Cdn dia ly thùy vàn nghién cflu quy luàt p h à n bd cùa

ddng chày cùa riéng Viét Nam, ành hfldng cùa càc nhàn td dia ly tvf nhién b Vi^t Nam

dén ddng chày cùa riéng Viét Nam Do dd khi nghién cflu dia ly thùy vàn phài dfla vào càc nguyèn ly, quy luàt cùa thùy vàn dai cfldng Cdn trong khi nghièn cflu thùy vàn dai cfldng cung cdn dfla vào càc nghièn cflu ve dia ly thùy vàn de kièm chflng, bd sung

va boàn thièn

' Vti; dia ly tu nhièn:

Dia ly thuy vàn cùng ed quan he chat che vdi dia ly tfl nhièn Dia ly thùy vàn khdng chi nghièn cflu "dièm" cùa càc the nfldc ma cdn nghièn cflu "dién", phàn b d t r è n toàn Iflu vflc

Nfldc trèn trai dàt là mdt trong nhflng yéu t(i cành quan dia ly Càc hién tfldng va càc qua trình thùy vàn tléu dfldc phàt sinh va phàt trién dfldi nhflng diéu kién dia ly tfl nhién phflc tap Do dd khi nghièn cflu bà't cfl hién tfldng thùy vàn nào, trèn bat cfl khu vflc nào déu khdng the thoàt ly khdi diéu kién dia ly tfl nhièn ành hfldng dén ipià trình thùy vàn tai khu vflc dd Càc hién tfldng thùy vàn d bà't cfl khu vflc nào dàc tinh

va sfl dién bién cùa nd dfldc cdi là két qua chung;dfldi ành hfldng tdng hdp cùa càc yéu tdtfl nhién gay nén

Dia ly thùy vàn lién he vdi càc bd mdn khàc trong thùy vàn hpc:

*Do dac va chinh bién ed nhiém vu nghién cflu càc phfldng phàp do dac, quan trac, thu t h à p càc yé'u td thùy vàn, ddng thdi chinh ly, Iflu trfl de phuc vu cho càc nghién cflu flng dung tiep thec

-Càc mdn thùy vàn cdng trình nhfl tinh toàn thùy vàn dfl bào thùy vàn, tinh toàn thùy Idi, nghién cflu càc phfldng phàp tinh toàn va dfl bào càc dàc trflng thùy vàn Thdng qua càc bd mdn này thùy vàn hpc tiép càn va dàp flng càc yéu càu phuc vu càc ngành kinh té qudc dàn Trong khi nghièn cflu càc mdn hpc này cdn Iflu y dén quy luàt dia ly cùa càc ddi tfldng nfldc

-Thùy hda nghién tflu tinh chat hda hpc cùa nfldc, nghién cflu sfl dien bién ve mdi trfldng va chat lfldng nfldc

-Dòng Iflc hpc ddng sdng nghièn cflu càc qua trình thay ddi dién bién (;ùa long sdng dfldi càc ed che ddng Iflc cùa dòng nfldc

- 0 4 Y NGHÌA CÙA DIA LY THÙY VÀN

Dia ly thùy vàn là mot trong càc phfldng hfldng p h à t trién cùa khoa hcic thùy vàn

Nò gdp phan làm t à n g n h a n h nhip dò phàt trien va ùng dung cùa thùy vàn trong thflc tien Cu the là:

*Dól vài quy hogch, Idi dung tdng hdp tài nguyèn nUàc: Nfldc là mot tài nguyén

thién nhién quan trpng nhflng phàn bd rat khòng déu theo khòng gian va thdi gian Ben canh nhflng màt Idi ich khòng the phù nhàn dfldc thi nfldc cùng dfla ttèn nhflng

m à t hai, nhflng tdn that khòng nhò cho xà hòi nhfl lù lut, han hàn De Idi dung hdp ly

va ben vflng tài nguyén nfldc khàc phuc càc màt tàc hai, phài nghién cflu quy luàt phàn bd theo khòng gian thdi gian trong tflng khu vflc tflng vflng, t ù n g Iflu vflc nghìa là phài tien h à n h nghién cflu dia ly thùy vàn , tìm biéu quy luàt p h à n bd, mflc

dò ành hfldng cùa càc yé'u td cành quan va dién bién cu thè tflng ndi, tùng thdi khoàng

khàc nhau Tfl dd làm càn cfl cho cdng tàc quy hoach dfl kién càc cdng trình, phfldng

àn Idi dung hdp ly nhà't tài nguyén nfldc, bào dàm sfl phàt trién ben vflng

- Dal vài vièc xày dUng càc cdng trinh

Vide xày dflng càc cdng trình thùy Ipi cùng nhfl càc cdng trình dàn sinh kinh té, cei

sd ha tàng khàc déu phài dfla vào càc tinh toàn thùy vàn thiét ké Tuy nhièn néu chi càn cfl vào càc kè't qua tinh toàn theo càc phfldng phàp thdng kè thuan tuy thi ed khi dàn dén sai lani Néu xem xét dén sfl phàn bd khdng gian dia ly, ed thè biéu chinh nhflng bà't hpp ly, dàm bào hiéu qua va an toàn cùa càc cdng trình Kèi hdp chat che gifla tinh

toàn thùy \ a n va dia ly thu\ van cho phep rut ngan thdi gian tinh toàn va nàng cao cliài hfdng rong I rinh

Trong linh hinh con thièu tin hi,'ii do dac nliièu (-dng trinh thièt kè phài su dung Clic tài lién thièt kè lua luu vu(- tudng tu, han dò dàng tri hay kinh nghiém Càc thdng S(V tinh toàn déu phai mUdn hoa(- hièu iliinh tu' nidi s(i'luu vUc khu vUc khàc Nhflng Ifla chpn thdng s(i nào Iflu vUe nào lii tuiing tu (ùng nhu hiéu ehinh nhfl thè nào déu

phài dua vào cixc quan he tifdng tae gifl.i (ài- vèu td ciinb quan vdi ddng chày dfla vào

quy luàt phan hd dia ly cua (-liùng Do và\' v.u trò i-ùa dia ly thùy vàn l'à't quan trpng

- Dc'iì vài phot trien khoa hoc thuy vdn

Tfl tài liéu nghièn cflu dia ly thuy vàn ed thè khài quàt rùt ra nhflng két luàn khoa hpc quan trpng Càc kèl qua cùa dia ly thùy vàn cho phép kièm nghiém lai càc

nguyèn ly cùa thùy vàn dai cifdng Tu' do co thè diC* ra nhflng quan dièm diéu chinh bc

sung, chinh xàc bòa

Ngoà: ra dia ly thùy van (dn góp phàn quan trpng trong su phàt trién cùa tinh toàn du l lào thuy vàn nàng cao hièu quii cua càc cdng tà(- này Vdi càc ngành kinh té qudc phdng an ninh dia ly thùy vàn i-flng gdp phan dàc Iflc khi xày dflng càc phfldng

àn tàc ehièn bào ve Td qufx' két hdp vdi phàt trién kinh t é khu vUc

Chi/ong 1

CÀC NGUYÉN LY VA PMUONG PHÀP NGHIÉN CCfU

TRONG DIA LY THÙY VÀN

LI QUY LUÀT PHÀN BOA PHÒ BIÉN CUA CANH QUAN DIA LY

1.1.1 Cành quan dia ly

"Cành quan dia ly là miit thè tdng hdp cùa càc hién tfldng va i-àc ddi tUdng ma trong dd ttia hình khi bau tiiuy vàn, tiid nhfldng thue vài, ddng vài va cac diic trUng cho boat ddng cùa loài nguòi l'i mot trình dd nhà't dinh nào dd hdp thành indi the tbti'ng nhà't Nd xuà't hién trùng hip mdt càch dién hình trong phani vi cùa mdt dia ddi nào dd trén trai dat" (A.C.Ber, (1931)) Ndi càch khàc cành quan dia ly (hay cdn gpi là cành

quan) là mdt quàn tu ed qu\' luàt cùa càc yé'u t d c à n h quan C-ac yé'u td này ành hfldng

che'fltic làn nhau trong dd iiuit yèu t(i'thay (Idi sé dàn dé'n su thay d(iÌ cùa càc yèù tii khàc d nhflng mflc dd khàc nhau

Càc yé'u t d c à n h quan ed bàn cùa dia ly tfl nhièn bao goni: Khi hàu thùy vàn, thd nhfldng, dia hình, dia chat, ddng thflc vàt Khi tàc ddng dé'n mdt yé'u tèi sé dàn dé'n su thay ddi càc yé'u td khàc Vi du phà rùng dan dé'n sfl thay ddi khi hàu tàng nhièt dd khdng khi, giàm dò dm, tàng hoc bdi Tà't yé'u dàn dé'n thay ddi ve thùy vàn, tàng ddng chày lù, giàm ddng chày mùa can thay ddi ve thd nhfldng tàng xdi mdn, rfla trdi làm dat hi kiét niàu va làm thay ddi mii cfl trfl giani tinh da dang cùa ttdng vàt

Trong mot diéu kién nhà't dinh ve dja hình khi hàu sé tdn tai mdt sd loài ddng thflc vàt nhà't dinh ke cà ed mot diéu kién dia chat, thd nhfldng tfldng flng Dd là tinh

chat quàn tu ed quy luàt cùa yé'u t d c à n h quan de tao nén miit cành quan dia ly Càc

quan tu này ed he thti'ng dàng cà'p tfl cao dé'n thà'p Cà'p tfldng ddi cao phflc tap hdn là

Sfl két hdp mot càch ed quy luàt cùa cac cà'p thà'p hdn, ddn giàn hdn Ngflòi ta gpi dd là

mot he thdng dàng cà'p cùa the tiiiig hpp dia ly Dd cùng là cii sd chinh de thflc hién viéc phàn vùng dia ly ndi chung va thùy vàn ndi riéng

1.1.2 Quy luàt phàn hda phd bién cùa cành quan dia ly

Hién nay càc nhà nghièn cflu thfla nhàn 2 quy luàt phàn hda phd bién cua càc yéu

td cành quan Dd là quy luàt dia cidi va phi tlia ddi Ddng thdi cùng xeni xét dén sfl phàn hda theo kié'n tao va rheo d dia ly Màt khàc ngudi ta cùng de ciip dén su phàn hda lièn quan dén boat tlpng kinh té cùa con ngudi vi do là nhàn td dong vai tro nga\' càng quan trpng va ngày caiig chi phdi su phan lióa cua dia ly tu nhién Cung vói su

IO

p l i a t t r i è r l i a h n-, c-c i,ii '\ im- n-.-.-ix i nii; vi.i I M I ; - m;i h a n q u a là sU iiiing lèii l o i i n

c à n gà\- r è i : u h i c n ilm cu,, n i h i|U:ni di.-i l\ ii< i (|n\ nio liin T u \ - n h i è n h a i q i i \ ' l u à t

d j a d o 1 v i i p h i I h a 11 oi \ : 111 I i , I n n i ; : 1111 a i i > M i - < 11 • ; 11 111 r 11

"•' Quy Inai dia etili

a Tinh 'liei ddi theo ri c'o

Su ph;Ì!i ho.-i lh(-o dia ilm hi -u phaii (Ina v.i - i p xc|j mot (-iii-h ed quy luàt (-a(- v à n h dai dia ly th^-o vi dò ke tu xu h d.-io ve iiai ( U c Tu ilo >-i> t h è [ihàn m à t dia (-àu làm •") ddi ddi x ù n g (pia xich dao Do la doi dai nguvcii (dong n-u) ddi r ù n g là n h o n (taiga), ddi tliào n g u y é n ddi xa mar va diii ru'ng mu'a xicli ihio T i n h dia ddi lh(-() vi dd là qui luàt [ilui hièn iihiii ci) han iihiil \ e u p h a n ho i-ua i-;ir \eii lo tfl n h i è n nd t h è hièn rò n e l d cai- v ù n g (ha h ì n h hình iigLi\ n long lijii il;ii- hiei la e.i<- \-ùng d d n g b a n g Idn xa hièn (\i(-h d;il teli ") doi tròn d;iv chu \'éu dua vao e,in t r u c tluim t h u e v'àt vi nò là \ è u td

e a n h q u a n n h a \ ' cani iihiii \'iii su lha\' doi cu;i ciic \ e u lo c a n h (pian k h à c Ndi c h u n g chi ed dia hinh va dia chiit la 2 vèu tii i-anh (|uan it m a n g t i n h dia ddi càc yèu t d ' k h à c (leu m a n g nhùn.L;' dac dièm i i c n g dien h m h cho t ù n g dói dia li Vi du d ddi d d n g rèu k h i hiiu qiiaiih n à m l a n h mu'a chu \'òu li d a n g tuvél roi diing chày do b a n g l a n , k h d n g t a o

ra ciic trilli lù VI'M muc nUiu leu xuùng n h a n h nini li xich dao D a t g à n nhfl d d n g b a n g qiianh n a n i , chi co mot ld|) mong khong hi liiing t r o n g m ù a he n g à n ngùi Do vày he

t h u e viit c ù n g d à c trflng cho v ù n g bang già (dòng rèu) Ngfldc lai, d ddi xich d a o , k h i

b a u nhièt dói q u a i i h n à m k h d n g co m ù a ddng cac t r a n mfla r à o m ù a he vdi cfldng dd

va ludng (leu Idn t a o non n h u n g tr;in imfa lón dù dói mu'c nfli'ic lèn n h a n h x u d n g

n h a n h diie bièt (j luu \\lc nho Do do r ù n g nhiet diii da d a n g ve loài vdi n h i é u t d n g Idp, tao i-a mot kièii rdni:[ r.'iin x a n h riit dàc tì'flng, iiing mila xich dao

T i n h dia dói q u y è t d i n h hiii (-;i(- n h à n tiV vù t r u h a n h t i n h , d i é n ra sfl p h à n bd n h i é t

màt trdi k h d n g d d n g déu theo vi dò Dò là do t i n h h ì n h càu c ù a t r a i d a l dò n g h i è n g

cua ti'ui- t r a i dàt so vdi mat p l i à n g hoàiig dao vii vini d d n g tfl q u a y c ù a t r a i d a l q u a n h

t r u c va v a n (long (pias q u a n h m à t trdi Tfl dò co ( h i i v è n d d n g biéu kié'n c ù a m a t t r d i , gay ra su llia\' dui dd ngluèìig cua tia màt trdi dèn t r a i d a l , t h a y ddi dei dai ngày d è m ,

dò dai thdi gian chièu s à n g t r o n g nani, làm cho su' [ihàn b(i'nhièt m à t trdi giàm d à n tu'

xich (tao ve hai cUc Song eUi-.u kién t r è n chi gay ra t i n h dia ddi t h e o vi dd k h ò n g m a n h

làm Vi (ì nhflng vi dò cao vii ón ddi chu yèii p h u tliii(i(- vào càc diéu kién t h ù y n h i é t (-ùa m ù a h a T r o n g ihói ky nav dò dai cua ngày hù lai anli hfldng c ù a dò cao k h ò n g Idn cua mat tr()i Su ha nhièt v,-i t m h dia dói theo vi do lii do h à n g tuyé't ed k h à n à n g p h à n

xa n i a n h o cUc t r a i dat (Hudii'kò) O cac vi do òn dói, dai- biét d vi dd cao, (ibàn Idn nhiet (luiic d ù n g dò laiii taii h a n g t u \ è t va de ,^udi iiong dàt dà hi ngudi l a n h vào m ù a

dòm: \'!ur va\' t m h di;i diu klii^ni' chi la ke! CIUM u:i >w nhaii td h à n h t i n h - v ù Lru ma

ciin hi cua C.-K- nli:iii i-, vha 1\ ^u pliiiii IJIÌ ninci iln'i- ci do quyèt d i n h nhflng diic d i è m

q u a n trpng nhà't cùa hoàn Iflu khi quyén, chi phtii sfl hình t h à n h nèn cài- kièu khdi khdng khi chia theo càc chéu kién dia ly

Sfl khàc nhau ve thùy nhiét theo vi dd dà gay nèn su! phàn hda Idp vii trai dai

t h à n h nhflng vành dai dia ly Nhàn tèi chù dao hình t h à n h nd là so lupng va tUiing

q u a n nhiét dm Lièn quan vdi nd là nhflng dàc diém ed tinh nén tàng trong sfl phàn bò

ildng chày trèn mat dat va ddng thflc vàt trén dd Ddng thdi nd cùng tao nèn su khdng thong nhà't ve cfldng dò càc qua trình tram tich dia chat va dia mao Nhfl viiy tinh dia

ddi thd hién trong tà't cà cac thành oban tfl nhièn ké eà trong nhflng thành phan bao

t h ù nhà't là dja chat, dja mao Càc ddi là nhflng thè thti'ng nhà't vdi nhflng quan he ed tinh quy luàt cùa toàn bd nhflng t h à n h phan tfl nhién chfl khdng chi mdt sèi thành

p h a n nào

Quy luàt dia ddi chi phdi ve ed bàn sfl bién ddi cùa khi bau thùy vàn theo phfldng

kinh tuyén Tuy nhién do elixc tinh hà'p thu bue xa cùa bé màt trai dàt khòng giòiig

nhau khà nàng khi quyén làm giàm va làm bién dòi ngudn nàng lfldng màt trdi sfl phàn bd khdng déu trén lue dja ddng Iflc càc ddng bién (bài Iflu) va tldng khi (hoàn Iflu), làm cho quy luàt dja ddi khòng tàc dòng mot càch nhà't quàn d mpi ndi mpi lue Sfl p h à n bd' ddi khdng t r ù n g hdp rò rét vdi càc vành dai vi tuyén ma lién tue bao quanh cà bé màt trai dàt

b Tinh dia dai theo dò cao

Khi nghién cflu d vùng dèi nùi, ngflòi ta con phàt hién ra ràng càc yé'u td cành quan dja ly va sfl td hdp cùa chùng con thay ddi mot càch ed quy luàt theo tip cao tfl thung lùng lén dinh nùi va phàn bd t h à n h càc vành dai theo dò cao

Nguyén nhàn sinh ra càc vành dai dò là sfl thay dòi nhièt dò theo dò cao.Tuy nhién sfl thay dòi này khàc ve nguyèn tàc vdi sfl thay ddi nhièt dò theo vi dd do bflc xa màt trdi

Nhflng thay ddi này dfldc tao nén bòi bflc xa sdng dai cùa bé màt trai dàt tàng theo dd cao n h a n h hdn bflc xa màt trdi Sfl giàm nhiét dd theo dò cao là do càng lén tao, càng càch xa màt dàt thi ngudn cung cà'p nhiét cho khi quyén càng giàm Màt dai hdp thu bflc xa mài trdi idi loà ra (gpi là tàn xa) dà làm ani khi quyèn va trd thành ngudn cung cà'p nhiét chinh che khi quyén Cdn bau khi quyén truc tiép hà'p thu chi inpt phàn nhd bflc xa nhièt màt trdi Do dd càng lèn cao càng càch xa màt dat lfldng nhiét nhàn dfldc càng it va nhiét de càng giàm Trong khi dd dd dm lai tàng lén Sfl thay ddi Iflpng nhiét dm va ti le tfldng quan gifla chùng dà phàn hda ra nhflng tdng hpp dia li theo càc vành dai Tinh vành dai này difdc thè hièn trfldc hé't d sfl thay diiì thflc vàt theo dd cao Hình linh ndi trèn dà ddn gian hda rat nhiéu tinh vành dai thue

!-fl Tinh vành dai thflc hình t h à n h khdng chi do tàc dòng cùa dò cao ma con do nhùiii; Ihiic nhau ve nhiét àm d càc màt dia ddi va hfli'ing ddn gid Sfl phàn bd lai nhièt im

theo man chàn gid dà ddng vai trò rat quan trpng hinh thành nèn c-àc tdng hdp dia h

tren sUiin iiui D;i(- hièt dói voi vùng trifóc iiùi va luii thàp su phàn bòa theo liùi ( h à n iigaiig lii nhàn tó i-hu dao t long su hình tliiinh vành dai

Hièn tupng phàn ho thaiih (-ac vinili dai thè hièn rò nliàt d i-ai- vùng nùi (-ao iiut'ii nhièt dói (on lai cac cu(- nliièl dd hièn dói theo dò i-ao rat il nén khdng thè hièn rò Vi

du () nfl(i(- ta Dà Lat Sapa hi mot dièn hình (-uà hièn tupng phàn diii này Nani trong vùng nhièt dói nhii'ng khi h;iu thUe vat lai mang dà(- tmh (-uà ón dot H()à(- ci lloàng Lien S(in thiim (hi la thè nhiióng i-ùiig thè hièn ló net khi di tu thung lùng lèn dinh nùi

Qui liidt pili dici dai iliay tinh pili dia dói)

Néu trai dai là mot qua càu hàng phàng thi tùng dia ddi theo vi dò sé |)hàii ho mot

cdch II ti/eing theo (jui làc hinh hoc-, nghìa là phàn theo i-ài- vành dai déu va (-ó dùdng

hièn song song viii xiih dao Nhflng vi màt dàt lòi iòni, i-ò nùi, eò tlai dflOiig va ti'ong (àe dai dudng lai tòn lai eà(- dòng hai Iflu nòiig lanh eò thè làm sai iéeh qui luàt chung

ve su phàn btiCàt- yèu tò cauli quan làm cho su phàn bòa theo càc dòi khòng theo qui tàc trèn Càc yèù tò dia hình va (àc hién titpng bài Iflu là càc nhàn tò phi dia ddi, tao

ra càc nhiéu ddng làm sai lech (-àc qui luàl ve dia ddi Hièu theo nghìa rdng ibi su phàn tàng theo dò cao cùng la mdt hièn tflpng plii dói làm sai ièih su phàn bd dia ddi theo vi dò Tinh da dang l u a bé màt trai dai dà làm mài di linh ddng déu cùa cà(-vành tlai dia ddi tldng thdi tao nèn sfl chia càt trèn qui md Idn nhd cùa cành quan trong mot ddi

Biéu hién quan trpng nhà't cua qui luàt phi dia ddi ihfldng dude dién tii nhu mdt sfl phàn hóa tliec phfliing vi tuyén Iriii vói qui luàt dia ddi Trong su' phàn hda này tUdng tal- hièn - lu(- dia ed y nghìa nbàt Do sU khàc nhau i-àn hàn ve tinh chat vàt li cùa nidi truòng ni-ftic (bién) va mdi trfldng dàt dà (lue dja) dà xuà't hién sfl khdng ddng nhà't theo kinh tuyén cùa sfl phàn bd nhiét ani trén càc vùng dja cau Két qua là tao nèn ( ac kièu kli(i'i khdng khi riéng nhflng kièu hoàn Iflu riéng tièu bieu d tflng khu vflt- kinh tuyèn ma tinh chat khàc biét ve mdt phfldng dièn nào tld ed thè so sành vdi nhflng khà(- liièt dia ddi Nguyèn nhàn cùa nhflng khàc biét này là su phàn boa kién tao Sfl phàn hda kién tao khdng nhflng quyèt djnh nhflng net càn bàn cua thành phàn dia chat, dia mao ma cdn dàn dén sfl phàn bd lai nhiét dm cùa dja ddi theo dang

va yèu tò dia hình dàc diém càu tao dàt dà Do dò dàn ttèn sfl thay dòi co khi rat

manh trong cài- dac diém tldi cùa dòng chày Idp phù thd nhfldng ddng va thflc vàt Bdi

và\ sU khai- nhau ve dia mao kién tao là nguyèn nhàn hình t h à n h nèn nhflng tdng btip dia iy diic dao dac trflng bòi mdt su thdng nhàt nào dd eà ve dia chat, dia hình va nhflng thanh phàn tfl nhièn khac

Ngoài ra cdn phai kè ttèn su phàn hda theo cac d (sU phàn boa theo khu kinh tuyén), lièn quan dèn sfl phàn bti cùa lue dia va bién Su khàc nhau theo càt- d ve thu\ nhiét biéu hién rò hdn sU khàc nhau cùa tinh lue dia Sfl khàc nhau này trong mot mflc dd nào dd dfldc biéu hién d tà't cà càc t h à n h phan tfl nhièn va tao nèn nhflng tdng hdp dja ly theo càc d Càc d khàc nhau d vai trd cùa càc kh(ii khdng khi bién va lue dia

d nhflng net quan trpng trong hoàn Iflu khi quyèn d nhflng diic diém khi bau dflpi- tao nén do cfldng dà t r a e ddi nhiét àm khàc nhau trong bé thdng tuàn hoàn dai tliàing- lu( dia va khàc nhau d ddng chày trèn màt va dja chat trong chflng Cùng nhfl tinh dia dòi, tinh dja d the hién ra ben ngoài chù yéu bang sfl phàn bti' flu thè cùa i-àc nhóni thflc vàt mang tinh lue dia nhiéu hdn hdàc it hdn Tèn cùa càc dja d phàn ành vi tri cùa chung trong chàu lue diii vdi càc dai dfldng bao quanh Do tàc ddng cùa càc nhàn tò'dja d, phàn ìdii càc ddi khòng bao quanh toàn chàu lue Dà quan sàt lliày su' thay thè ed quy luàt cùa càc ddi khdng theo hfldng vi tuyén ma theo eà hfldng kinh tuytin Phfldng hfldng cùa càc ddi rat khàc nhau, tfl hfldng bau nhfl theo vi tuyén tdi hfldng hau nhfl theo kinh tuyén

Trong sfl phàn hda vi hfldng cdn phài ké dé'n vai trd cùa nhflng phflc hdp dja ly

t r u n g bình va nhò Dd là càc càu truc cao nguyèn, tldng bang, càc vùng hién nd dja cành quan dja dàc biét làm cho bflc tranh khi bau va thùy vàn ngày càng trd nén phùc

eà(-t a p , làm md n h a eà(-t nhflng biéu hién cùa eà(-tinh dia ddi Sfl phàn hda eà(-thee dò cao cùng eà(-thè hién nhflng bàn sàc riéng lién quan dé'n dia hình, quy mò va càu trùc càc khdi nùi tfldng tàc bien- ttat lién Su ke hdp gifla tinh dja ddi va phi dja tldi tao nèn nhflng dàc diem dja phfldng cùa khi bau thùy vàn va thè liién bàn chat cùa 2 màt thdng nhàl va màu thuàn, dn djnh va khdng dn djnh

Nhìn tdng q u à t thi khi hàu, thd nhfldng, thflc vàt là nhflng yé'u td' the hién tinh dia ddi vi nd tfldng ddi dn djnh, dàc trflng cho mot ddi nào dd (vdn dja hình, dja chat là nhflng yéu td'phi dja ddi vi nd ed the gidng nhau d càc ddi khàc nhau khdng mang dàc trflng cùa tflng dtii

Tuy nhièn cùng ed nhflng thành phan hay nhflng khia canh riéng biét cùa chùng khdng thè xép vào nhdm dia ddi hay phi dja ddi Vi du khdng biét dfla trung va vi dja hình, dà tram tich vào dàu Ngay cà t h à n h phàn "dja ddi" dien hình nhfl thflc vàt cùng

ed nhflng dàc diém "phi dja ddi" biéu hién rat rd do nhflng nhàn td dja mao, dja chat

va dja d tao nèn Ngay cà dai dja hình cùng khdng phài hoàn toàn tao t h à n h phi dja ddi

Tinh dja ddi va phi dia ddi là iihùng kièu chung nliài ed tinh hành tinh cùa su phàn hda tu' nhièn tao nèn nidi su thdng nhàt hoàn chinh hao gòni hai ho iihàn tac-dóng làn nhau Khi diéu kièn dia ddi cùa lành ihò rat dòng nhàt khi tinh dia ddi

khòng con là mot trong càc (juy luàt ehinh cùa sU phàn bòa thi khòng thè nói dòn linh

phi dia dói Sfl phàn hóa phi dia dói trong trflóng lióp này chuyèn thành su' phàn bòa canh quan dfliic tao nèn do nhflng nhàn tò dia pliif()ng

14

('•l'igornA ,\.,\ \ii l'iidukc \l,.\l,ila \,tc dinh diioc i|ii;iii he giùa tinh dia dói va diéu kicn càn haii^ iiang hloiig da chi ra rang giói h.in (-uà dia diii di.-i ly cii (juan he vói cii(-

t l'I sd (-uà (-hi ,s(i kliii hall

Trong do: R la càn hang hu(- xa trong niim li mal dii'l

1., hi t ièm nhièt hói- hoi

X hi luong lima niim,

Dòng thoi hai óng con \:ic dinh rang trj so rren co lièn iiuaii dèn a'ic dàc trifng va

tiiiii dia 'lo'i l'ua tini nhuóng i luù- \:ii \ ii thu^' v.in

.Nghién (-flu sàu lnin \'è ijuan he nhan (]ua giùa càii tao va sU vàn dòng phiit li-ién

(-uà cai- (Idi dia ly vói cai- chi so khó lian i-ho thà'\' c(ì sd de phàn chia màt dia cau

t h à n h ca(- dia dói dia ly chu \'eu do '.', nhàn to io lièn quan chat che vdi nhau tao nèn:

-Su thay dói t-ùa can h,-ing hù'c xa mài dàt nàm

-Su thay dói cua lUdng mUa nàm

-Sfl thay dói gifla li sd i àn bang bue xa va lfldng mfla nàm

Hai n h à n t d s a u ló y nghìa quyèt dinh (l(ii vdi sfl pliat trién cùa toàn the the tdng

hdp tfl nhièn Do do nèn i àn l ù viio lình hinli tàng dàn i-ua tri só'càn bang nàng lfldng

bue xa dàt ón diii, a nhièt diii v;i nhit-l ihii theo truc tung con i-hi sii'khd han theo true hoành ta ttuix- mot he thong d u i ky thóng nhàt cua cac dja ddi dia ly.Ta thay su phàn

bd cùa chùng (-() tpiv luàt nhu hang (1.1)

Tu do (d thè thàv luàt (lui ky cua dui dói dia ly là ed sd cùa su càu tao nén dja ly trèn màt dja (àu Dang ehu y là trong hang cho thày ùng vdi mdi edt ve diéu kién dm

fldt déu tuiing ùng vói uwi ti'i so ve ht- so dong chay song iigói nhàl dinh

Diéu dd nói lèn hièn tupng lliuy van là nidi bd phàn lièn quan chat che vdi càc cành quan dja ly

Két qua nghièn cflu trèn là dòi vói dia ttdi nàm ngang, dì nhièn tinh hình phàn bd cùa nd cùng hi anli hùiing cua linh phi dia diii va khdng thè xuà't hién hình thflc phàn

bò hoàn toàn theo huóng vi tuvèn, D;i(' hièt Hong trflóng hpp chju ành hfldng cùa phàn

bd bièn- lue dia h;i\ nui cac thi hinh thUc phan ho |)luic tap hiin khi do chi so khó han

t 11:'\' dói k l i a p i a l e M i

-/., v • ' •'

•o-t.1.3 Quy luàt phàn hóa cùa càc hién tugng thùy vàn

* Hién tUcing thuy vàn Id mot thành phàn cùa cành quan dia ly

Nfldc va nhiét là hai nhàn td quan trong hình thành va phàt trién cành quan Trong mot the thdng nhà't, càc hién tfldng thùy vàn, ma trfldc hé't là dòng chày giù mot dia vi trong yé'u Rò ràng dòng chày là mot san ph£m cùa cành quan va ngfldc lai nò ành hflòng tdi cành quan Trong mot khu vflc nào dò néu khòng co' dòng chày va eàe d^ng khàc cùa nò nhfl hòc bdi, nfldc trong dà^t, thi nói chung khdng thè' tón tai bà't cfl cành quan nàd

Trong càc yé'u tò' cành quan thi khi hàu là quan trong nhàt Khi bau de lai nhflng vet tich khòng the xóa md dfldc trén cành quan Trong khi hàu thi mfla va nhiét dò màt dàt là hai yèu to dàc biét quan trong Khi hàu, dja hình va nham thach cùng anh hfldng trflc tiép hoàc giàn tiep dé'n qua trình hình thành tho nhfldng va thflc vàt Ngfldc lai tho nhfldng va thflc vàt cùng co tàc dung rat Idn dé'n càc thành phàn cùa ddng chày nhfl hòc hdi, nfldc trong dàt

Moi mot ddn vj cành quan déu co mot b a i hièn tflcfng thùy vàn tfldng flng, càc dja ddi co càc dàc diém thùy vàn khàc nhau Vi du trnng càc dói rùng (Taiga, hdn hcfp hdàc nhiét dói), lfldng mfla nàm déu lón hdn bob hdi, dòng chày phong phù, màt dò Ifldi sdng lón, he thó'ng song ngòi phàt trién Con trong càc dói thào nguyén, lfldng mfla thfldng nhò hdn hoàc xàp xi lfldng bóc hdi Do dd dòng chày nhò hdn, màt dò Iflói song thfla Trong trfldng hdp khà nàng bÓc hdi vfl(?t hàn lfldng mfla, dòng chày càng nghèo nàn hdn, Ifldi song thfla thdt va thfldng xuyén xuà't hién nhflng Iflu vflc ma dòng song

khòng chày ra tói bién ma chi chày ra càc ho nói dia Dò là b vùng bàn hoang mac Con

b ddi hoang mac khà nàng hoc hdi vfldt xa lfldng mfla (gà'p 4 dén 10 làn hoàc hdn),

song suol khòng thè hình thành dfldc, khòng co dòng chày, con né'u co cùng thfldng tfl ndi khàc chày dé'n Dì nhién moi dói trong dd lai ed sfl khàc biét nhà't dinh trong tùng khu vflc nhò hdn

Tu dò thà'y ràng muó'n tien hành nghién cflu thùy vàn thi khòng thè theàt li diéu kién cành quan khu vflc Trdng mot dói cành quan, né'u diéu kién tfl nhién giò'ng nhau, thi càc két luàn ve vàn de thùy vàn cùa mot khu vflc nào dò co thè md róng cho càc khu vflc khàc trong cùng dói Bòi vi diéu kién tfldng tfl ve tho nhfldng, khi hàu, thflc vàt sé quyét djnh sfl tón tai diéu kién tfldng tfl ve dòng chày Dì nhién chung ta càn Iflu y tdi sfl ành hfldng cùa càc nhàn tò'phi dja ddi

* Tinh dia dai va phi dia dai cùa hién tUOng thùy vdn

Qui luàt ve tinh dja ddi cùa càc hièn tfldng thùy vàn xuà't phàt tfl nguyèn li ve qui luàt dja ddi cùa dja li Bòi vi thùy vàn là mot trong càc yé'u tdcành quan Nfldc ed ành hfldng rat Idn tdi càc yé'u td cành quan khàc nhflng dong thdi chju chi phdi ngfldc lai cùa càc yé'u tò'cành quan Qua trình san sinh cùng nhfl phàn bd theo khòng gian cùa càc yé'u tdnày co lién quan chat che vdi nhau Dàc bièt là càc dàc trflng khi hàu dòi vdi thùy vàn Càc dàc trflng khi bau mang tinh dja ddi rò net nhà't

18

Vi vày t i n h dia di'ii (H.i i-;ii' liien liliing !hii\ \'an eùiig ilu'()c iighien cflu n li lèni Nèu ii'iiiig khi h à u -II (liing(-lii -n kho h.in R/l, \ l.iiii dac t r u n g ihi t r o n g t h u y v a n cài- n h a

n g h i è n culi tluloiiu d u n g ii -e cu.i hai \eii to l a i i h a n g nir'iie de xeni xel Dei la luiiim mila va luijicu lux- hoi mal iiiiiii- t r u n g hinh iihièu n à m \,, va Z,; Xokolovi 19:' I ) da

d u n g ty so n a v p h a n (-hi.i Hac han c.-iii t h a n h :' diii thu\- van tu' 15àc xuóiig \'.-iiii

- DÓI ani uVit iiuia niiieii.(-on già la a cui- diii: Hao gòni ho p h à n ón ddi lamli (-ó

> 1 r a n h guii cua no luong ung vói dói dong rèu va dói r ù n g T a i g a

- ' - l i

y^

- Dói khòng du àm (ón (h'ìi \ a ón dói nong) co ' < I l'hàn ho trong ca(- rùng; hdn

h.Op han thao nguvèn han rUng ràni h;in hoang mac hoang mac va à nhièt ddi khd han

- Ddi àm uót nhièu (nhièt dói va a nhièt dói) i-ó ^ " > I Bao goni cai- vùng rùng

ràm nhiét ddi

- • , v,

D d n g tluii ta(- già i-on la\ su p h à n ho i-ua he so dòng (-hav (/ = ' hoài- he sii'uin

x„

thàt I -(X|, = ' ' làm chi tièu phàn iliia ',\ dui thuv vàn (hi tièt hdn

Mot sd nhà nghièn cflu khac su dung cac nguyèn tàc khàc de phàn ddi thuy viin

Vi du Kullin P X càn cu vào phàn dói khi hàu de chia tfldng ùng thành ddi thuy vàn Lvdvich M.l lai nghièn cùii càn hàng niKic va quy luàt dia ddi cùa càn bang nfl('ic Theo Lv(ivich tinh dja ddi (ua càc hièn liwng thuy vàn thè hièn rat rd d sfl p h à n bd cùa trj sd c à n bang nitóe trèn dja càu Mèi ddi dia ly déu ed quan he càn bang nuifc riéng cùa nd Rat nhiéu hièn tflcing thùy vàn déu od quan he chat che vdi tri so' càn bang nude

Ddng chày nàm là inót vèu tó càn hàng nUiic tinh dia dói cua nò thè hièn khà rò net Trong (Idi àm ùdl tri sii (ao i-ùa ddng chày nàm ed thè dal Idi 1000- ,3000 min hoàc hdn (d nhièt ddi va a nhièt dói) Tùy theo dao dòng cua hièu sci giùa Z,, va Z,, (Z,,- Z,,) ddng chày rfè giani di nhanh chdng ed thè dàn dèn khd han hàu nhfl khòng co dòng chày

Tinh dia ddi cua hién tiWng thuy vàn con hièu hién d tinh dao ddng cùa dd.ig chày Trong mot khu vùe nào dd lfldng dòng chay nàm phàn bd tfl Idn dén nhd thi sfl bién dòi cùa dòng chày trong nàm va trong nhièù nàm sé tu' òn djnh dèn khòng àn djnh, Theo sfl giàm dàn cùa ddng chay, màt d(i ludi song cùng trd nèn thfla thdt \ d i

dói bàn hoang mac va hoang mac thi hàu nhfl hoàn toàn khdng ed song suol, so sdnu : ngdi ed Iflcing ddng chày giàn doan nhiéu hdn

Dàc diém ve tinh dja ddi con biéu hién ò mflc dd xàni thflc sdng ngdi, lfldng dòng ; chày ty le nghich vói lfldng ngàm càt trdng song Thi du d vùng àm flót nhiéu, lfldng ; ngàm càt bình quàn trdng nflóc song khoàng 0 , 1 - 0,5 kg/m', trong khi dò ò vùng bàn i khò han va khò han nò co thè dat tfl 100- 200 kg/m'

Sfl phàn bò càc dàc trflng hda hoc trong nflóc cùng xuàt hién theo quy luàt dia ddi bòi vi trong bà't cfl khu vflc nào thi càn bang man va càn bang nfldc co quan he mài thiét Trong dói àm flót nhiéu dò khoàng hda cùa nflóc song rat nhò, ndi chung nhd t hdn 100 mg/1, con ò ddi khdng dù àm nò co thè tàng tfl 1- 5 g/1

Càc biéu hién néu trén là tinh dja ddi theo vi dò cùa càc hién tfldng thùy vàn Càc

diéu kién này chi tfldng ddi rò ràng va hoàn chinh trong diéu kién dja hình bình nguyén ròng lón Con d mién nùi cùng xuà't hién tinh dja ddi thed vành dai, tfldng tfl nhfl càc vành dai dja ly cành quan Tinh dja dói theo vành dai cùa càc hién tfltfng thùy vàn ed mà'y dàc diém sau:

+ Lfldng mfla sinh ra ddng chày trong song hoàc bang tuyét trén nùi t à n g theo dò

cao Iflu vflc (dì nhién tfldng flng vói phàn vi dò nào dò trò xuong)

+ Lfldng dòng chày tfldng dói (módun dòng chày ) cùng tàng theo dò cao cùa Iflu vflc

+ Sfl bién doi cùa dòng chày sé giàm khi tàng dg cao Iflu vflc

+ Thành phàn hóa hoc nflóc song cùng bién doi theo dò cao Dò khoàng hóa cùa nflóc sé giàm dàn theo dò caó Iflu vflc

* Tinh thó'ng nhà't uà màu thuàn giùa tinh dia ddi va phi dia dai thùy vàn

Nhflng biéu hi?n ve tinli dja dói cùa càc hién tfldng thùy vàn trflóc day dà là ed sd chd phfldng phàp tdng hdp dja ly thùy vàn D.I Kocherin (1927) dà ve bàn de dàng trj dòng chày ò phàn chàu Àu Lién Xò cu Dò là làn dàu flng dung quy luàt dja ddi dja ly vào t h ù y vàn Sau dd cùng vdi sfl phàt trién cùa khoa hoc thùy vàn, mang Ifldi tram do dfldc bd tri day hdn, tài liéu tich lùy dfldc nhiéu hdn, dàc bi$t là viéc nghién cflu d càc Iflu vflc nhò, thào nguyén va bàn hoang mac Vàn de ve tinh dja dói cùa càc hién tflcing thùy vàn càng rd net, tuy nhién sfl phàn b d n à y khà phflc tap Thfldng phàt hién thà'y lfldng ddng chày thfldng xuyén cùa 2 Iflu vflc làn càn ed thè sai khàc nhau 2- 5 làn

t h à m chi nhiéu hdn Vi the ma ed y kié'n cho ràng quy luàt ve tinh dja ddi d day màt hiéu Iflc va cei phfldng phàp long hdp dja ly dfla trén nguyèn tàc tinh dja ddi khòng àp dung dfliic Lai eò y kié'n hoàn toàn phù nhàn tinh dja ddi va càc bàn dèi dàng trj cùa phfldng phàp tdng hcJp dia ly thùy vàn Ho cho ràng dò chi là mot loai bàn do cùa su

20

p h à n l)ó (ha 1\ noi ( hiiiu; i^- Unii ilcil dnili tinli (on (lói vói t i n h t o a n thUi- tè (-ho

(-a(-<-ong I ri 11 11 l:i kiioiig dap une M-II c.-iu \-c du ! Innìi \ a c

T r o n g t h u e le l a c han do duiing dani; tri v;i e i e dàc trUiig dia dói (-ua dóng c h a y

c ù n g t h u ó n g hieu liicn su klniiig (in duih nhat la k h i ;ip d u n g i-lio (-àc s o n g (-on, chfla (lUik- nghieii (Un nhièii \ h i i n g nhil t h e khong (-0 n g h ì a là ipiy luàt dia (Idi k h ò n g (-ó y

n g h i a va t:i(- d u n g trong tlun van IKK- ISiii vi t m h dia dói cùa (-ài- hièn tifcing t h ù v viin 1.1 nuit [diali /iiih ( ua t i n h IM doi c a n h i)uan '^u imiu i h u à n giùa Linh dia dói va phi dia (Idi ti'ong t u n h i è n troiiu dia l\' dà g.-lp [ihai som liiìn t r o n g t h u y v a n hcic Nèu

t r o n g (-ùng imit c a n h iiuan ma tón lai t i n h di.i dói va jilii dia dói n h u n h a u thi t i n h dia d()i cùa hièn tu'i.ìng t h u \ ' \';in c ù n g hi p h a hoai hoài- n h i è u loan bdi càc n h à n t(i phi dia dói Dai- t m h n à v là hai iu;ii dói hip ( u a m à u t h u à n d d n g thdi ton tai v à n de là t r o n g diè'U kièn nào ibi mat na\ cliièm un thè lnin màt kia S u thu'c k h d n g tdn lai mdt k h u vui- don t h u à n n u i n g tinh (h,i dói hav diin t h u a n Uiiuig t i n h phi dia cidi

Khi (-àn n g h i è n ( ùu ty mi hièn tUcing t h u \ ' van c h ù n g ta n è n k h à n g d i n h quy l u à t dia dói (-ua t h u y vàn là d u n g d à n t r o n g nuit i>ham vi m o t diéu kién n h à t d i n h n à o dd Nèu nh(') h d n p h a m vi nà\' thi nò sé tu dia vi chù yèu c h u y è n x u d n g dia vi t h ù yèu Dóng ( h a v d luu vuc vùa thè hièn quy luàt dia dói.vfla t h è h i é n q u y l u à t phi dja ddi

t u d n g dói rò net Khi ve diKing d à n g tri sé p h a n a n h dflile sfl p h à n bd d d n g c h à y t h e o dia ly nidi càch h ì n h ihflòng va su d u n g no t r o n g t i n h t o à n thflc t é sé cho k é t q u a tòt,

d à m bào y è u c à u ve' dd e h i n h xàc Khi dièn tich luu vùe c à n g nhd, sU p h à n bò t h e o dja ddi cua d ò n g c h a y n à m cànu hàt h ì n h tliuónu T r o n g niiit p h a n i vi dièn tich gic'ti h a n

n à o do n ò sé k h à c n h a u trong nhflng dièu kièn c a n h q u a n k h à c n h a u va k h d n g t h è trui t i é p flng d u n g hàn dd d à n g tri vào t i n h toan cóng t r ì n h T u y n h i è n nhfl viiy k h d n g

co nghìa là hiin dò d à n g tri k h d n g eò y n g h i a

N g u y è n n h à n cùa l ì n h h i n h này là do nidi lùu vflc s o n g ngòi dfliie hcip t h à n h tfl vò

so cac d i é n tich n g u y è n tei k h à c n h a u eò d(i d(i(- dia m a o , t h o nlifldng thflc v à t va càc diéu kièn khài- k h d n g n h u n h a u Khi dièn t i i h luu vflc c à n g Idn, t i n h b ì n h q u à n ve ddng chiiy i-ang lón cang hieu hicm un t h è a n h hflo'ng cua khi b a u Ddng c h a y khi dd

sé thè h i è n tinh dia itói ón d i n h va hien dcii l u tu

Diéu k i é n dò tinh dia dói hay jihi dia dói (duèm flu t h è , ngoài t i n h h ì n h b ì n h q u à n

c ù a càc d à c trflng do dièn t i i h luu viu- d à n dèn s u à n h hfldng c ù a càc yéu td c à n h q u a n khàc VÓI i-.ic (làc t i n h dia doi \ o n co cua c h u n g cùng i-hièiii mot vi tri q u a n t r o n g

S u p h à n tich nuit l a i l i d i i n h xac t i n h m à u t h u à n t h ò n g n h à t gifla dja ddi va phi dia lói (-ua hien tUiing t h u \ \ à n co niói y nghìa ([iian t r o n g Khi d à c trflng t h ù y v à n i-ó tini: dia dói (-hiem Uu tliè' su (lung h ì n h rliùc d u ó n g d à n g trj de t ò n g hcip, c à n p h à n

tich ti mi c:u- diéu kièn va tini moi '-;i(-h de k h u a n h hifóng phi dja ddi Khi xét d é n càc

n h à n td'phi dja ddi, thfldng dflng phfldng phàp phàn khu ngoài ra càn tien h à n h phàn

tich ành hfldng cùa càc nhàn td tièu dja hình dja phfldng

1.2 CÀN BANG NLTÒC

Càn bang nfldc là mdt trong hai nguyèn ly ed bàn khi nghièn cflu dja ly thùy vàn

Nd chi ra sfl phàn phdi ve sii' lfldng cùng nhfl quan bé so sành ve lfldng cùa càc dàc

trflng trdng càc giai doan cùa tuàn hpàn thùy vàn Nghién cùu càn bang nfldc ed già

t n dàc biét khòng chi ddi vdi dja ly thùy vàn ma cdn ddi vdi sfl phàt trién cùa thùy vàn

hoc ndi chung

Nguyén ly càn bang nitòc ed thè phàt biéu nhfl sau: Ddi vdi mdt khoàng khdng

gian nào dd dfldc gidi han bdi mot màt tùy y, trdng mot khoàng thdi gian nhà't dinh

lfldng nfldc di vào ben trong khoàng khdng gian dà trfl di IflcJng nfldc di ra khdi nd phài

bang lfl<3ng nfldc tàng hay giàm ò ben trong khdi dà cho Dàng thflc dùng vdi bà't ky

khoàng khòng gian va khoàng thdi gian nàd

1.2.1 Càn bang nuóc tu nhién

Trong càn bang nflóc tfl nhién chùng ta chi xem xét càc thành phàn cùa phfldng

t r ì n h càn bang trdng diéu kién tfl nhièn khòng de càp dé'n càc n h à n tò' tàc dòng cki con

ngflòi

* O dang thòng dung nhà't, xuàt hién tfl cuòi thè' ky 19, ngflòi ta xét cho khoàng

thdi gian trung bình nhiéu nàm, khi dò lfldng mfla càn bang vói lfldng dòng chày va

bòc hdi Phfldng trình co dang:

yu=x,rZo (1.1) Trong dò: x,, là lfldng mfla trung bình nhiéu nàm (chuàn mfla)

y,, là chuàn dòng chày

Z,, là chuàn hòc hdi

Bang càch xày dflng càc bàn do dàng trj, nghién cflu cùa sfl thay dòì cùa tflng yéu

tò' trong phfldng trình càn bang nflóc cùng nhfl nghién cflu quan he gifla càc yéu tò d

tflng khu Vflc, tìm ra quy luàt thay dòì ve chat va Iflcing cùa quan he này va phàn chia

t h à n h càc khu co càn bang nfldc khàc nhau

Bàn dd he sd ddng ehiiy là cdng cu quan trong de phàn tich quan he gifla eàe yèu

td trong phfldng trình càn bang nfldc thdng dung Bòi vi he so ddng chày là chi tièu

tdng hdp cùa càn bang nflcìc Nd cho thà'y quan bé djnh Iflcing giùa 3 yé'u td trong

phfldng trình càn bang nfldc.Thi du: Mfla rdi xudng chù yé'u sinh ra ddng chày hay hòc

hdi dòng chày va hòc hdi yèu td nào chiè'ni flu the trèn khu vflc Ddng thdi no cùng

cho bièt quan he dinh lucing so sành gifla càc yèu t(i nhfl dòng (bay chièni bao nhièu

phàn tram, ti so giùa IflcJng hòc- hdi va dóng chày là hao nhièu '.'

De phàn tich tinh hinh |ihàn bei'cùa quan bé càn bang nflcic trong m()t pham vi Idi co thè ve hiin dò màt càt do(- theo kinh tuyèn qua dò iho thày lình hình càn bang m()( tliav dói theo vi tuvèn ra san vi du nhu; hinh (1.1)

—»— Bue ho'i —*— Dòng chay

Hình 1.1 Bién ddi cùa càc thành phan càn bang nflóc theo vT dó(Theo[3])

Co khi de so s à n h tinh hình thay dòi cùa càn bang nflde giùa càc khu vUe hoàc càc

dd cành quan khàc nhau, ho,àc thay doi theo dd cao ngflòi ta xày dflng quan bé tfldng tfl nhfl hình (1.1) Hình (1.2) cho thày nidi quan he gifla dò cao vdi mfla va ddng chày

*Ò dang day dù: Theo kvdvieh Vl.l jiliiùing irinh (àn bìing nùc'ii- [ihài hao g ìiii

toàn bd càc khàu trong qua Irình tuàn hoàn va càc yèu td'càn bang nude trèn màt c'àl

mfla, ddng chày màt, ddng chày ngàm va eà Iflcing nflde tich dong trong dàt Lvdvi(-h

dà dfla ra bé thdng càc phflOng trình càn bang nflcic nhfl sau:

X = S-t-U+Z (1.9) Trong dd: X là Iflcing nula

R là ddng chày tdng cdng,

K, là he sd'bd sung nfldc ngàm

Ky_ là he sobcìc hdi

Càc he s d n à y chi ra phàn nàd lfl(?ng thà'm tad ra ddng chày ngàm va phàn nào hi

phi cho bòc hdi

Dem ddng chày sdng ngdi phàn làm hai bd phàn ddng màt va ddng ngàm vi sfl l

p h à n bò'thed khu vflc thay dòi theo thdi gian cùng nhfl mflc dò sfl dung chùng theo -àc

khu vflc déu khàc nhau Dòng chày màt ve mùa lù chfla diéu tié't, co sfl thay dcii dn •

nén già trj Icii dung nhd Trong khi dd ddng chày ngàm rat dn djnh già tri sfl dung

cao Khi dành già tài nguyèn nfldc khdng chi chù y dé'n tdng lfldng ddng chày là bao

nhiéu ma cdn càn xem sfl td hdp thành chùng ra sao

Phàn biét ddng chày ngàm va ddng chày mài giùp ta nhàn ihùc sfl phàn hdcilng

nhfl bàn do ddng chày, giùp ta ed diéu kién de phàn tich dia ddi va phi dja ddi (ùa

dòng chày cùng nhfl ành huong cùa boat dóng con ngudi

De ra tdng lfldng ani W trong Iflu vflc- ed y nghìa quan trong nd giùp ta ed phflcng

hfldng de làm tàng W han che Iflcing bòc hdi vd dung (khdng thani già vào bde hdi tLflc

vàt ) va hflu ich (thani già duy tri sfl song cùa cày cèii)

1.2.2 Càn hàng nUóc tàng hop

Trong càn bang nflcic tdng h(Jp, ta xeni xét ta(- dóng do con ngUdi hoàc cà(- nhàr tò

ben ngoài khu vUc mang tdi De phàn lich càn bang lutóc long hcip sfl dung càc phfl(ng

trình (1.2) va (1 3) cùa I.A'óvi(-h

24

Khi phàn chia dòng chiiy mal va dòng chày ngàm, co thè xeni xét tàc dóng dén tflng t h à n h phàn Dòng i-hav màt co thè coi là dòng chày lù, kém òn djnh, co tinh mùa

vu càn dflcic chéu tié't Bang (àc he thdng còng Irình diéu tié't nhfl ho chfla, tram bdni Iflcing nfldc màt dfl(.le giù lai cung càp dàn cho eàe thdi ddan sau De tàc ddng dén

t h à n h phàn ddng chày ngàrti con ngfliii ed thè xày dflng hd chfla nfldc ngàm trong cày gay rflng tao thèm thành phàn dóng chày ngàm do tàng cfldng lfl(3ng nfldc; thà'm vào dàt trong mùa lù

Con ngUdi ed thè tàc dóng de làm thay ddi Iflcing trfl àm trong dàt W Làm tàng lucing bdc hdi hflu ich han ihè Iflcing hoc hdi vd dung de làm tàng thèm W

Trèn ed sd he phfldng trinh càn bang trèn ed the tién hành ve bàn do phàn bò'càe vèu td trong dò nhfl W, K, K^.^ tinh toàn càc yé'u tò'càn bang nfldc cho tflng khu vflc, tflng khu vflc kinh té, cùng nhfl tinh hình su dung nfldc hién tai de de ra càc bién phàp diéu tièt, sfl dung hcip Iv

Viéc xày dflng càc ho (h.ia tao ra mdt quan he mdi di'il vdi thièn nhién Tuy theo

Iflu VUc va quy md cùa hd cnùa sfl tfldng tàc cfla hd vdi Iflu vflc sé làm thay ddi qua trinh nhiét àm sàt màt nflcic, gifla màt nfldc va khi quyén tàng thà'p, ngoài ra cdn tao

ra tfldng tàc gifla nxlòc màt va nfldc ngàm d giài ven ho

Mdi kiéu cành quan ed mot càu trùc t h à n h phàn cùa càn càn nflóc Sfl chénh léch gifla hai bién trình Iflcing trfl àm va bci'c hdi tiém nàng d mdi kiéu ed chénh léch Dà chénh léch này chd phép ta xàe djnh Iflcing nflcic thfla va thièu va de ra càc bién phàp diéu tièt, tflc là ed tàc ddng cfla con ngfldi Cùng vdi sfl phàt trién kinh té-xà hdi, nhu càu dùng nfldc ngày càng tàng lén, boat ddng cùa con ngflòi cùng ngày càng tàc dòng dén niòi trfldng sinh thài nói chung va tài nguyén nflóc nói riéng, gay nén can kiét va

ò nhiem nguón nflóc Vi vày de khàc phuc tinh trang dò càn co bién phàp diéu bòa, quàn ly va sfl dung tài nguyèn nfldc trèn quan diém p h à t trién ben vùng Nhflng bién

phàp khai thàc phài xày dflng trén cei sd tinh toàn càn bang gifla nhu càu dùng nflóc

vói nguon nflóc tfl nhién

Do vày khi tinh toàn càn bang nfldc tdng hdp cùa he thdng phài xàc djnh nguén

nflde dén goni tiém nàng nflóc màt ed thè khai thàc dfldc trflóc va sau khi ed càc cdng trình diéu tièt, càc he thiing thuy Icii cùng nhfl Iflcing nfldc hdi quy dflcic tra lai do boat ddng cùa tr,ani bdm trong khu vflc Khi xàe dinh nguon nfldc ra khdi bé thdng phài xét dén Clic he thdng thdat nfldi- tu nhièn cùng nhfl yèu càu dùng nflde ndng nghiép, phu tbucic vào tflng loai cày trdng Dòng th(ii phài xét dén nhu càu dùng nfldc cùa càc xi nghièp cdng nghiép cùng nhfl nhu càu dùng nflde cùa càc khu dàn cfl trong vflng Nhflng nhu càu này lai tliflong hièn ddng rat phflc tap

.\'ù(ìc hién nay hi nhiém hàn nhièu càc chat dòc hai dei! vdi con ngflòi, già sue cùng

n h u càv trdng ngày eàng vudt qua ngUóng (-ho phép Vi viiy trong tinh toàn càn bang

nfldc khdng thè chi xét càn bang nfldc ndi chung ma cdn phài xem xét dén thành phàn liWng nfldc chfla bj d nhièm cho tflng dòi tfldng su dung nflóc

Bài toàn tinh toàn càn bang nfldc tdng hóp ddi hòi si^ hiéu biét khòng chi tfl nhièn

ma cà xà hòi khòl Ixlóng xfl ly thòng tin rat Idn Mot vàn de xuà't hién càn giài quyét

là dang càn bang nfldc nhfl thè ed phà vd quy luàt dia ddi vdn ed cùa khu vuc hay khdng?

1.3 CÀC PHl/ONG ITIÀF NGHIÉN ClTU

1.3.1 Phuang phàp phàn tich tdng hpp

Day là phfldng phàp chù yéu de nghièn cùu sfl phàn bd' dja ly cùa càc hién tflclng thùy vàn Trén ed so phan tich quy luàt dao dòng theo lành tho va tàc dóng cùa càc nhàn tdcành quan, tién hành tong hdp quy luàt phàn IxiCùa càc hién tfldng thùy vàn theo khu vflc

Thè hién quy luàt phàn bd này ed thè bang càc quan he tfldng quan hoàc càc cdng thflc kinh nghiém chfla càc tham so, càc tham so này phu thuòc vào diéu kièn dja ly tùng khu vflc Càc quan he tfldng quan cùng thich ùng vói tùng khu vflc va tùng hién tfldng thùy vàn cu thè Càc còng thùc kinh nghiém va càc quan he tfldng quan cho phép de dàng xàc djnh dfldc ve màt dinh Iflcing cùa càc dàc trflng thùy vàn càn nghièn cùu.Tuy nhién khòng thè xét hé't tà't cà càc tàc dòng muón ve, da d^ng cùa càc yéu tò' cành quan dia ly dén thùy vàn De két qua co dò chinh xàc cao, càn vàn dyng nhièu kién thflc thong ké toàn hix- va càc thu$t toàn tòl flu hóa

1.3.2 Phuang phàp bàn do dia ly

Phfldng phàp bàn do dja ly ed flu diém ò chd nd mò tà dflijc càc hién tflcJng thùy vàn trén mot pham vi róng, mang tinh trflc quan va ddn giàn, phàn ành dfldc càc quy luàt phàn bò'khòng gian cùa càc hién tfldng thùy vàn.Ve càc bàn do vói nhflng khoàng thòi gian nhàt dinh cho phép nhàn thà'y sfl phàt trién theo thdi gian cùa -càc hién tfldng thfly vàn

Phfldng phàp bàn dò dja ly co càc yéu càu sau:

-Tinh chinh xàc cùa tài liéu: Càc tài liéu thu thàp de ve bàn dò càn phài kièm tra

Sd sành ky lfldng sai so phài nàm trong pham vi cho phép càc trj so dàc trflng dfldc chon va tinh toàn ra phài phiin ành (hinh xàe càc hièn tfl(3ng thùy vàn

- Tinh dai biéu: Tài liéu phai co tinh dai biéu ve thdi gian va khòng gian Càn xem

xét dé'n tinh dòng bò ve thtìi gian cùa càc diém quan trac Ve khdng gian càn xem xét dén mài dò Ifldi tram va tinh khdng che cùa chflng trong khu vuc nghièn cùu

26

- Yèu càu ve h;in do nen: Han do nén de ve- phai là han dò dia hinh co cai- dil()ng dang (-ao de c(i the so sanh (piv' luàt dién hién cua i-ài- (là(- triùlg dòng th()i (-àn tàn dung han dò ty le kiii de daiii hao dò (-hinh x;ic (-ao

-Dièm glii s(i lièu: l'hai la dièm phan linh anh hfldng (huiig cùa toàn Iflu vflc do tram do khfing (-liè hình thanh

-Khoàng (-a(-h gifla (-ai- diióng va cai- (àp: Khoàng càch này phài dàm bào vùa pliiin anh su hièn d(ii cua dai- trùng trén toàn lùu vuc vùa dam bào dò chinh xac khi su' dung

- Phàn tich t(ing hdi) '•^'n ^'é hàn dò: Càn chu y dòn càc tri sii trung bình cùng nhu

(àc tri s{i'(tà(- hièt Két hóp [diàn tich cac nhàn tó anh hfli'ing de ve dflcic dflng dàn

- Kiém tra hiéu ehinh s.ii s(i: Sau khi sd bò ve dfldc bàn dò phài dùng tri so thùc

do va cà(- hàn dò lièn quan de kièm tra sua chfla

Tuy nhièn vi sU gidi han cùa pham vi ban dò cùng nhfl khà nàng thu thàp sd liéu

de thè hièn lèn hàn do pluKiiig phàp này chfla cho phép nghièn cflu dia ly thùy vàn

tj'èn incit dia bàn rdng Idn .\o i-ùng chfla cho kh;i nàng xem xét dièn bién lièn tue cùa càc hién tflcing thùy vàn

Trong nhflng nàm gàn day, nhiéu phfldng phàp va cdng nghé mài dflcic flng dung trong thùy vàn Vdi dja ly thuy vàn ed 2 phfldng phàp dfla lai hiéu qua cao là phfldng phàp vién t h à m va he thdng thdng tin dja ly(C.lS).Chùng ta sé xem xét ky hdn ò phàn sau

q u a n h nhfl trfldng dién tfl, trfldng àm thanh, hdàc hà'p dàn Tuy vày ky t h u à t vién

t h à m thfldng dfldc hiéu tfl gc'ie dd cùa ky t h u à t dién tu, bao trùm moi giài phd cùa sdng dién tu, t u sdng radie tàn so thà'p dén song sièu cao tàn, song hòng ngoai, song nhìn thà'y, tia cflc tini, tia X va tia gamma,

Ky t h u à t vién thàm eò the coi nhfl mot su mò phòng mò ròng khà nàng cùa he thòng tu nhièn "Mài-Nào " nghia là ta ed sfl lùiing di'ìng:

Màt •::-> Nào

Mave-:-Vi xu ly

27

Ky t h u à t vién thàm là mcit ky thuàt da ngành nd lièn két vdi nhiéu lình vflc khoa hoc ky t h u à t khàc nhau trong càc cdng doan sau day:

+ Thu nhàn thdng tin,

+ Tién xfl ly thdng tin

+ Phàn tich va giài doàn thdng tin,

+ Dfla ra càc san phàni dfldi diing càc bàn dd de tdng hcip hoàc chuyèn de

* Ccy sa ky thuàt cùa vién thàm

a Dac tinh cùa song dién tìi

Su thu nhàn dfl kién co thè dfldi dang pbàn bd càc nàng Iflcing dién tfl' hay trfldng vàt ly 0 day chi de càp dén càc thiét bj thu (.seiisor) nàng Iflcing dién tfl thdng thfldng dàt trén ve tinh hay inày bay

cài-Scing dièn tfl tfldng tà(- vdi vài chat theo nhiéu cei che khàc- nhau phu thucie vào

t h à n h phàn vàt chat, càu trùc cùa bàn thàn ddi tfliJng Nhflng cei che tfldng tàc nà\ thay ddi mot càch rd net mot so dàc tinh cùa sdng dién tu' nhfl thành phàn phd su

p h à n cflc cfldng dd va hfldng phàn xa làm cho mdi ddi tflcing dfldc xàe djnh nicit càch duy nhàt Nhfl vày de xàc djnh dfldc hoàn toàn day dù moi thòng tin ve mot ddi tflcing nào dò càn khào sàt nò trong toàn bò giài sdng dièn tfl

Trong vùng sàng nhìn thà'y va sdng hòng ngoai mày thu (sensor) nhàn dflcJc tin hiéu gòni 3 t h à n h phàn chinh:

Ành hfldng cùa khi quyèm hàu nhfl khdng i-d

Trong vùng sdng radar, do khà nàng phàn biét cùa tàn sci'thà'p gay nèn hdi càc Idp

phàn xa khàc nhau, tin hiéu thu dflcic bao goni tàn xa tfl bé màt trong Idng dcVi tflcing

va c-àc Idp càn bé mài Bdi và\' he thdng r a d a r bao gòni càc bflc'ic sdng khàc nhau cho phép nghièn c-flu càu trùc ben trong cùng nhfl su phàn hd'eàc Idp ben trong cùa vàt thè trèn bé mal trai dàt

2K

Sfl tdn lai cùa khi quyèn làm giàm di kha nàng lan truyèn cùa sdng dién tu Sfl ed

mat cua mày hui va eac thanh |)liàn khàc- làm tàng thèm ành hfldng tièu cflc này

.N'guiii ta dà tini ra ehieic nhung khoaug song trong dii anb hui'ing cùa khi quyèn là nli()

nhàt Nhflng khoiing song nav goi là cua sd khi quyèn Tal (-a eà(- mày thu vién thàm

(leu (lU()(- thièt kè nhflng giai pliò nàm trong cùa so khi quyèn này

b Cdc quy trinh cùa ky thuàt vién thdm

Co thè nói trong ky thuat vién thàm co hai qua irình dò là thu nhàn dù liéu (data

a(-(iuisition) va phàn tich dù liéu (data anal\'sis),

D()i vói qua trình thù nhà't chflng ta dùng càc seii.sor de nhàn càc nàng Iflcing dién

tu' phan xa tu bé màt trai dàt Nò bao gòni cac giai doan sau:

+ Ngudn nàng iflcing

H Truyèn n à n g lu'diig (pia khi qiivèn

+ Nàng kfcing tàc dóng ([ua lai vdi càc yèu td trèn mal dàt

+ Cai- sensor dàt trèn may bay, ve linh hoàc tàu vù tru

+ Càc san phàm thu nhàn dflcic tfl càc seiusor d dang ành hoàc dang sd

Ddi vói qua trình thfl' hai ed càc giai doan sau:

+ Phàn tich dfl kièn, tién hành giai doàn bang màt càc thdng tin ành hoàc xfl ly

cài- thóng tin dudi dang sci'hàng mày tinh

+ Càc thdng tin dà xfl ly dflcic thè hién dfldi dang bàn dd hièu bang hoàc bào eào

•1-Cuói cùng càc san phàm elude c-ung cà'p (-ho ngflòi sfl dung tùy theo vèu càu va

nhièm vu cu thè

' Cac ngudn nàng lUeing vd nguyén tàc bdc xg

a Cdc ngudn nàng lUcing bue xg

Ành sàng nhìn thày difiie chi là mdt trong nhiéu dang cùa nàng lfldng dièn tfl

Sdng radio, tia cflc tini, tia X cùng là nliùng dang nàng Iflcing cùa nàng Iflcing dién tfl

Tàt ca c-ac dang nàng IfliJiig này ve han chat gidng nhau va bflc xa th(>o nicit quy luàt

theo pluKing trình sau :

C = {.K (1.4)

Trong (tó: C là t(i(- dò ành sang (C = '^0.10" m/s)

f là tiìn sii', / là bu'(i(- song

T r o n g vién thàm inól eìac trflng quan trong cua song dièn tfl là phd dièn tfl

(Electroniagnetic speetrum) Tri sci'này thfldng do hàng bflc'ic song cua phò vói ddn vi là

micromet (pM-1.10 "m)

Giiài phò dién tfl nhìn thà'y chiéiii mot khoàng rat bep màt ngflòi (ò the nliiin biét

tfl 0.4lpm dén 0,7pm Nàng lfldng cflc tini nàm sàt vdi khoàng nhìn thà'y vc' phia song

naàn con sàt vdi khoàng nhin thà'y ve phia sdng dai là vflng hdng ngoai Sdng radio

chiéin mdt vùng dai hdn He thcing vién thàm thdng thudng chi thue hièn d mdt vài

vùng mlifl vùng nhìn thày phàn xa hdng ngoai hòng ngoai nhiét va mdt phàr cua

Nhfl vày nàng Iflcing cùa mot Iflcing tfl phu thuòc vào dò dai hùiie song Dò dai

bflóc song càng Idn thi nàng lfldng càng nhd Diéu này rài quan trung dc'ii vdi vién

thàm Càc tia sdng dai sé khd thu nhàn hdn so vdi càc bflc xa cùa sdng ngàn .Mài trdi

là ngi'òn bue xa hién nhièn nhàt

Mot sci he thci'ng sensor càn phài su dung ngudn nàng Iflcing riéng nhfl he thòng

radar thi dfldc gdi là he thòng "chù dòng" (active), con bé thung sen.sor thu nhàn nhd

nàng Iflòng tfl nhièn thi dflci(- goi là he thdng "thu dòng" (passive)

6 Tàc dóng cùa nàng lUetng de'ii ve'ii cdc ddi tUeing bé màt dàt

Khi mot bue xa song dièn tu' lan truyèn tói bé màt dàt nò co thè hi phàn xa ha'))

thu hoàc truyèn qua Tflcing ijuan giùa eà(- phàn eò thè mó ta hàng (òng thùc-:

E,(A)=t-:,(A)+EX^)+Eri^) (1-7)

Trong dò: E, là nàng lfl(ing cùa chùm tia bue xa tdi;

E|, là nàn,!' lfldng lùa chùm tia phan xa:

K, là naiiL' lUiing i-ua (-liùm tia Ixi liap lliu;

Ivi- là nàng lùiing laia chùm tia truyèn (pia

.Su tfl(ing quan giùa (-à(- phàn nàng luiiiig K,; V.x va Ey |)hu tliiuic vào hai yèu tó:

31

-Thu nhàt: Ty le nàng hlo'iig phiin xa liap thu va truyèn t;ii sé khac nhau dói vói c.-ic dói luijiig khai- nhau va no jiliu tliiuV- vào thành phàn va càu lrù(- he mài dòi

t i l d i i g

-Thù hai: Ty le (i trèn cung mot dói tiùing nhUng khai- nhau (i nliùng huOc- siing kh;i(- nhau \'i \'a\' hai doi tiKàig co thè phàn hièt (lil()(- trong (-ung mot giai huiic- ;(in" nlulng no lai l'àt khac nhau o i-ài- hifoi- song khà(- nhau

Co rat nhiéu he thiing vién thàm boat dcmg trèn nhflng chi dai bflc'ic song ma nàu'j

lUiìng phàn xa chièm flu thè Nhflng dite diém ve phan xa cùa nhùng dòi tfldng trèn bé

màt trai dal co thè dinh lfldng hàng viéc xà(- dinh phàn nàng lu'oiig phàn xa Thui vài nhìn (-hung phàn xa yèu trong giài song nhìn thàv

( ('ne yèu fa anh lii/'eiiig tlèn de) phan xa

- Thành phàn vàt (bài (ó ;inh hfldng dèn dò iihiin xa Thflc vàt eò màu sa'- khàc

nhau do hàii thu càc giai s'uig màu xanh (0.1-0.6 piii) khàc nhau

- Tùy thuòc vào dii kho.ing boa thành phàn (-hàt hi lùng va chièt xuàt cùa nucii-

tuy thuòc t h à n h phàn càu t.m nèn (iii- loai dàt dà ma nùfic dàt dà eò de) phàn xu

Ihac-nhau Nhfl viiy dfldng cong phan xa phò i-fla (-à(- dòi tflcing khàc nhau sé khàc nhau Do

dò (àc ành hùdng thu dflcic trèn cùng sé khàc nhau Vi vày su khàc nhau ve phc phàn

xa cdiinli là sfl khàc nhau ve hàn chat dei! tùdng

* He thdng thdng tin vièii thdm

Tùy tliucie vào cdng cu nhàn thdng tin ngflòi ta chia he thdng thdng tin vién titàni lam hai loai:

-i-llè thiing thdng tin ành (photographic infonnation)

+ llè thiing thdng tin khòng ành (nonphotographie inlorinalion)

*Hè thiing thdng tin ành là loai thdng thfldng va phd bién nhàt, thfldng g à p t n n g

ky thuàt vién thàm dfldi dang bang tfl phim ành De thu nhàn thdng tin này ngjcx ta dùng eàe thiét bj thu khàc nhau, giii chung là sensur He thdng thdng tin hi dìng (passive) chù yèu dùng nàng lfldng màt trdi va phàn làm 3 loai:

+ He thòng khung (iM-aniing Syst(>m) con goi là buòng chu]ì ành (Frammg camera) là he thcing thu nhan lièn tue hình ành cùa mot vùng hay mcit khung lien dja

hình Nò cho phép nhàn dfldi- ành co ki(-h thflc'ie Idn mài dò thdng tin cao (Hình 1.3

+ He thòng quél (Scaning System): Chi su dung mot vdi trfldng nhìn hep, :iuet lijc theo dia hinh de tao hình anh

+ Ile thóng da phò: C,-i mà\' :inh da phò glii hình ;inh (i nhiéu hàng iviu kiàc

nhaii

|yjj:,y quél da phd (niultiscaner) elio khà nàng quct dfldc mcit khoàng phò rcing

dang d»n <^^" ^^'^^ the càc may anh da phò

He thòng sen.sor chù dong (active) là cài- loai (-Imp anh radar Càc thòng tin thu

nhàn il'-^'-"' '^^' ^^ '^ "''"" "^''^ ""'^ *''^'" ""•

* \lé thci'ng thòng tin khòng ành du'dc su dung róng rài trong khi tflcing thùy vàn

i \MJs,.\r

Vi- iiiih lliDim un

Vi- nuli cliii>i-ii iii.-|> Ihoiiu un u n lu-iil

Hinh1 3 Sd do tié thong quel \ia ttiu anti cua Landsat (Theo [5]

('.,11 u" à( già tri phan xa ]ihó tu nhién cua c;ic doi tiiong trén màt dàt de suy ra han -hit u- " ' khòng càn thóng (pr-i ;inli Dóng thiii (-ai he thóng tin ve trfldng v.-it ly ( ua

12

Irai dàt nhu tu ti'U()ng troim lUc, phong xa idi.in ;inh hàn i-liàt vàt ly cua eàe dcii iw,-jp ,

11:1111 sàu ti'(am ham dal Ki-i liiip hai lo;ii thong tin ve phò va trfldng vàt ly giim t.^ nhan thùc ro lnin v,-i sàu lidii ve he m;it trai dàt

.-•" Uè tliong thu nhan de thu nhàn thóng lui ò càc khoàng càch khàc nhau Ti'nh

(hàt (ua cu- thóng tin na\' phu thuiic rat lón vào khoàng (-à(-h nghièn cflu vi và\ [^ ,-: hét cac thièt hi ihòni; tm déu dàt trén (-ai- vàt mang (V(-(-teur) f) tàng vù tru tu 150 k,i)i t-,.,j

leu CAC vài mang sensor g(iiii tàu vù lru (.\'ya) tàu i-oii thoi (My) ve tinh tài ngay-èn

trai dal (l'hap Y .Miàt An Dò), ve tinh khi lUpng (Nga .My Nhàt), d tàng thà'p h-jn tfl

1 -lOOkni eli iiiàv hav khinh khi càu va (i tàng màt lù Im- vài chuc mét co càn cài T;.-,

- ^, jgia

dat con ngiKii

Sau dav là mot so v,-it mang i-hinh:

- Vètml'i l \.\l)S.\T

Dà\ là (-ai- ve linh (liiivèn dùng vào niu(- dich thàm dò tài nguyèn trai d.-ù.cu,, dèn nay ng;u'(ii ta dà phóng nàm ve tmh loai này Quy dao eac ve tinh này dòn{r- b) vdi

màt trdi do dò ành sàng khòng thay dòi trén vùng quél va ành thu dflcic d mot •ùtiQ

nhàt dinh hao gid cùng vào mot thdi diém nhàt djnh

Trèn he thòng ve tinh Landsat thfldng dal hai loai sen.sor: He thòng l u é t diiphò VISS (niuliispectral scanner) va bé thòng vò tuyén truyèn hình RBV ( returii k'am vi(li(-on)

Dòi vói \'ò tinh Landsat 1,5 thi ngoài he thòng quél da phò con dàt mot sensor

nidi- he thòng TM (Thematii- mapjier)

- Tau vù tru (.\'ga)

lioat diing trèn dò cao 200-250km Trong dò dàt mày ành da phò MKF-6M K-oài

ra con càc loai mày anh KATE-610 vói 3 bang phò va mot sd mày ành càm tay

- Ve tinh quan sàt bièn VIOS-l (Nhàt)

Day là vò tinh quan sàt hièn eò trang hi mày thu MESSR thu càc thòng tin igijén cùu he màt trai dàt Tài lièo co dò phàn giài cao, già thành ré

.N'goài ra nhiéu nitóe dà phóng ve tinh nghièn cflu tài nguyèn mòi trflóng t-àid^V

va difcìc t r a n g hi ky thuàt ngày càng hoàn bào hdn

- Thièt hi thu nhàn tren may bay

Vién thàm bang màv ha\' là mot hi) phàn khòng thè thièu dùcic cung càp thiriitif, trong miii khu vui hc-p nhung co dij ehinh xàc va tin cày cao Thòng thfldng ò tàig^^., ang Ili mày quel da phò hoàc mày ành da phò dàt trèn càc vàt mang khàc nan

t i

Ò nfldc ta sfl dung mày AMCS cùa Thuy Dién dàt trèn iiniy hav \N-;50 ed thè cliup 5

dd cao 5kni cho két qua tòt

* Xù ly thóng tin vién tham

a Giài doàn ành:

Và'n de xù ly thòng tin vién thàm là mot trong nhflng khàu quan trong nhà't vi day là qua trình xfl ly trflc tiép càc thòng tin thu dfliJe C^hàt Iflcing cfla còng tàc vièn thàm t ù y thuòc chat lfldng cùa giai doan này

Xfl ly thòng tin vién tham khòng nhflng là vàn de ky thuàt ina con mang u n i nghé t h u à t Qua trình xù ly thòng tin co thè phàn làm 3 bùcic sau:

+ Doc ành: Nói dung chinh là nhàn dang trèn ành Vi du phàn biét rùng nù song ho

+ P h à n tich ành: Do dac kich thùcic, dang hòng màu mài dò (piang hoc, tinh tciàn xàc djnh dò cao, dién tich

+ D à n h già ành: Dành già djnh Iflcmg, chiéu cao, chiéu dai, chiéu ngang cho tiin^

dòi tfldng cu thè

Ành thè hién nàng lfldng phàn xa, phàt xa hoàc truyèn tfl nhiéu phàn cùa sci-n» dién t u va thu dfldc dfldi nhiéu diing kich thfldc ty le Cd sd cùa viéc giài doàiit dcuàn doc) à n h là su dung hièu qua nhà't eàe thdng tin thu du'(ie nèu trèn Mac dù ed rà' nhiéu càc yé'u td à n h ' c à n xu ly giài doàn nhùng càn nghièn cflu càc yèu tò à n h sau day: Kich thfldc, dang, hdng tdng ành kié'n trùc càu trùc va vj tri ành

+ Dang (Shape) là thè hién net chung nhàt hoàc diic i:hù cùa dcji tflcing nghièn cflu

+ Kich thfldc (Size): Kich thflc'ie cfla indi cidi tfl(3iig càn dfldc xem xét trong md quan he vói ty le ành

-+ Bóng (Shadow): Là mot dàu hiéu quan trong ma càn cfl vào dò co thè xàc djnl dfldc dò cao tfldng dòi cùa dcVi tflclng

+ Tòng ành: Là lfldng ành sàng dflcic phàn xa bòi diil tfl(ing trèn àiih ¥)ò sàng trér

ành hay càp dò xàm thè hièn màu cua dòi tflcing

+ Kién trflc ành: Là tàn suàt bién dòi tòng trèn ành, là san phàm tòng hcip càc y è t tò'khò phàn biét trèn ành

•+ Càu truc: Càu trùc ;inli (-o (pian he vói vi tn klving gi.in caa doi tiiiing Su hip ia

mot dang chung trèn ành i-ho phep doan nliàn càu truc cua cluuig

-t-Vi tri: Vj tri i-ua dòi tuiing difgc xem xel trong moi quan he vói cac yèu tó khac

bò sung khi nhàn dang anh

34

h Cdc plut'iiiiL! phàp rei ihièl hi ni' Iv thong Un:

Hièn n.iv khi xu ly giai doan thóiu; tin vièn tham tlufong phàn hièt 2 phùiing phàji chinh san:

+ PhUiìng phàp xù ly hàng iiiàKpliùdng ))ha|) mó phong- analog metliod)

+ Phùiing phap xù ly hàng mav tmh ( phùdng [iliap so hóa- Digital metliod)

* Phùóng phàp xù ly hàng màt: Day là phùdng phàp dà dfldc su dung tfl làu va dèn nay vàn dòng vai Irò (|iian trong trong viéc xfl ly giài doàn càc thòng tin vièn

thàm Phfliing phàp chù yèn dfla vào su phàn biét cùa màt ngflòi trflc tiép hoàc giàn

tiép thòng (pia càc dung (u (|uang IKK- Dàv là phù(ing phàp mang tinh dinh linh là chù \'èu Tuy nhicn no i;hu ihuóc rà; nhièu vao kinh nghiém cùa ngflòi xù ly cùng nhfl cóng cu xfl ly thòng tin Trong qua trinh gi;ii doàn thfldng dùng nhflng tfl lic)u là càc anh don tràng hay màu chup tfl mày bay hay ve tinh

Càc cdng cu de xfl ly anh thfldng dùng hién nay d Viét Nam là:

+ Kinh làp thè dùng de phàn tich anh chup hàng mày bay hay tàu vù lru ed dd phù nhàl dinh

+ Bàli sàng dùng de giai doàn ành trén càc vàt màu trong sudi

+ Mày td hdp màu ctè tòng hcip càc phim ed càc bude sdng khàc nhau

+ Mày do dièn tich dùng de do dièn tich trèn ành hoàc hàn do

+ Ludi do (lién tich thay cho mày do dièn tich

Vièc giiii doàn hàng màt eò nhiéu han che bòi khà nàng phàn biét d(ì xàm va màu cùa nuit ngflòi khòng dù chinh xàc

* Phfldng phàp xù ly hàng mày tinh:

Thay cho phfldng phàp hàng màt, ngày nay ngflòi ta sfl dung phfldng phàp xfl ly ành so Nguyèn ly chung cùa phfldng phàp này là giài càc bài toàn nhàn dang qua càc thdng tin ành dà dude sci hda Bang cdng cu mày tinh sé giài quyét bài toàn nhàn dang mot càch nhanh chdng Sfl phàt trién phàn meni va ky thuàt so cùng vdi mày tinh trong xù ly thdng tin vièn thàm ngày càng phàt trièn va chièm vj tri chù yéu

Càc phfldng phàp xfl ly anh so ed thè phàn làm 3 nhdm chinh:

+ Ky thuàt hiéu chmh anh va loai li ù càc nhièu trong qua trinh tiép nhàn

%

Xir ly ành

J

O

IVlìtn tiình

Pruiig tàm mày linh

Phdng xu ly ành su

Mdt he thd'ng xfl ly ành sii bao gòm càc bò phàn sau (Hình 1.4):

+Hè thòng xù ly trung làm gòni eò:

- 0 bang tu (Tape drive)

^6

Ò dia (disk drive)

-.May tinh (liosi (-()minit(-i')

-H(i liliali xfl ly ành (Image processing unii)

-+- Bò phàn xù ly anh gòni eò:

-Bàn (liéu khién vói man hình

-Con chay dièu khién

* Ung dung cùa ky thuàt vièn thdm tivng diéu tra tdi nguyèn vd thùy vàn

Ky t h u à t vién thàm trong thdi gian gàn day dà dal dén trình dd cao va trd thàn.i phd bièn trèn nhièu nflde .Nd dà va dang trd thành cóng cu dàc Iflc cho nhflng nha nghièn cflu tu nhièn, mdi trfldng, trong dd ed thùy vàn

-Trong quàn ly mdi trùdng nd giùp cho viéc diéu tra sfl bién dei cùa mdi trfldng, tinh trang d nhièm, qua trình hoang mac hda v.v

-Trong diéu tra dàt: cho phép xàc djnh va phàn loai càc vùng tho nhfldng, dànk già mùe dd thoài hcia dàt, diéu tra mùa màng, thd'ng kè va làp bàn dò su dung dàt -Trong dja chat: ùng dung trong viéc làp bàn dd dja chat, bàn dò phàn bd khoàng' san, phàn bd nfldc ngàm xàc djnh vj tri xày dflng va khà nàng trfldt lo dàt

-Trong khi tflcing: cho phép dành già Iflcing mfla, dành già Iflcing tuyé't tan

-Trong thùy vàn: Phflong phàp vién thàm ed thè ùng dung vào trong nghièn cfli thùy vàn.Vi du thdng qua nidi quan bé gifla phò cùa Iflcing mfla va phò cùa màt dò cà' còl trèn màt dàt thu dflcic tu vièn thàm co thè xày dflng càc dfldng dàng tri mfla(Hình 1.5) Tuy nhièn hièn nay viéc: ùng dung trong thflc tè con han che Mot so lình vflc unf dung cu thè nhfl sau:

+Nghièn cùu tòng hiip lfldng dòng chày: Trong hnh vùe này Iflu vflc dflcic c.ait

t h à n h càc lóp khàc nhau Thòng qua viéc phàn tich ành eò thè xàc djnh dùcic he se'

dòng ( hàv cho mòi lóp Tieni nàng ddng chày mal dflcic phàn tich nhfl sau:

Q „ = 0,0276 CIA (1.8) Trong dd: Q^, là già trj Idn nhà't,

C là he sci' ddng l'hày,

1 là già trj lfldng mfla trung bình trong thdi gian tàp t r u n g mfla,

A là dién tich Iflu vflc

JW \

Hinh 1.5: Hình ành ti!/ ve tinh cho màt dò cày cól óé ve dflòng dàng tri mfla( Theo[15])

Tfl tài liéu vién thàm ed thè xàc dinh dfldc dfldng cong dòng chày CN trdng

+ Nghièn cflu dàc trflng hình thài:

Nhflng dàc trflng hình thài cùa sdng ed thè xàc djnh dfldc thc^o tfl liéu vién thàm

thfldng là ành mày hav ty le Idn ed dò chinh xàc cao Co thè xàc djnh dflcic dò dai song

suol dò e\òc dò ròng long song, lùu vile va eàe yéu tò khàc Tu dò co thè xàc djnh vàn

tcic V theo còng thùc Chezy- Maning

r = R'-S'" ( 1 1 2 )

38

Ti-ining lu.ip thùc nglii('iii vàn liii- V (-ó thè tinh trèn (-(i sd phàn tich ành màu vdi

\ai i-o (-liii\'èn (l(ing trén anh,

TruOng hcip co cai- tram do co the dói i-hièu tu' lièu thflc tè va vién thàm xàc djnh

(luo(- dò róng màt nUiii- du'dng cong mat nudi-, lù dò xà(- dinh diieic lùu lif(ing Nhùng

dac t r u n g này làm co ^0 cho phàn tich tòng h(.)p dia ly thùy vàn lùu vùe

+ Nghièn cùu càn hàng nù(ie lùu vui-:

Vièc nghièn cùu càn hàng nfldc trèn Iflu vuc cho jihép phàn tich sfl phàn bò khdng

gian dia ly cùa càn bang nù(i(- cùng nhu (pia trmh thu\ vàn .Mdi thdng sd'cùa phfldng

trinh càn hàng nfli'ie ed thè tinh toàn thóng (pia thù(- nghiém rdi dói chiè'u vdi thòng sci'

tren tu lièu vièn thàm tfl do eó thè tinh toàn cho toan lùu vUe

+ Tinh toàn dóng chay hun càt:

Àp dung phuiing phap xu ly ;inli tu lièu cua ve linh Landsat, tinh toàn he so phò

trèn cac hàng tu', tu chi xai- dinh dfl()i- lùóng dòng i-liay hùii càt Vdi vùng Bengan cùa

An (lei co th.è àp dung (-òng thù(- s:iu:

y,,^a + b{Zj ' +c{Z,f +d{Z,)" (1.13)

Trong dò: Z^, = X5/2,8132

Z, = X„/2.7002 Z: = (X,- 0,5524)/0,4265

a = 399.550 ; b = 135,787 ; e = -0.01 15 ; d = 321,630

X X,;, X la già tri trung hinh trèn càc bang tu 5,6.7 Yss là tòng dei due lùu vUi- (mg/I)

+ ( ii( ung dung khàc:

Nghién (ùu ùng dung trong thùy vàn va nòng nghièp trong dò bao gòm xàc dinh

he sci vèu càu dùng nfldc cho tùng loai cày trdng, tflng kièu tàn là vdi càc nhiét dò khàc

nhau va tùng thdi vu khàc nhau Ddng thdi nghièn cflu xày dflng càc de àn tfldi tiéu,

nghièn cùu Iflcing nfldc bòi quy va thoàt nU('i(- qua kènh dàn

Trong nghièn cflu mòi trùdng chat Iflcing nfldc nd cho phép xàc djnh mflc dd d

nhièm ngudn nfldc vùng ven bièn trong Idng sdng, nghièn cflu dièn bién ngàp lut, dièn

bién liìiig song, qua trình khai thac Iflu vùe va qua trình dò thi bòa

De thiic hièn c;ic nói dung nghién (-flu này can phài sfl dung nhiéu nguon tfl liéu,

két h(ip ninèii nguón thóng tin khàc nhau bao gòm cà ành mày bay ành ve tinh vdi

.ihièu tluii ki (hiip khai- nh.ui, Trong qua trình xù ly tfl lièu càn ed sfl két h(ip nhuàn

nhiivèn eac kièn thiic thu\ v;in dia ly, dja mao, cùng nhfl kinh nghiém thùc dja

Nhiéu thdng tin vién thàm rat ed ich cho viéc xày dùng càc hiln do dia ly tliux vàn Tuy nhièn eàe két qua (ùng mdi chi là bfldc dàu Ò Viét Nam viéc àp dung vieti thàm co nhiéu y nghìa, trièn vong, nhflng chfla dfldc dàu tfl nghièn cflu nhiéu

1.3.4 Còng n g h é he t h ò n g t i n dia ly GIS ( G e o g r a p h i c I n f o r m a t i o n Sy.steni)

Trflóc day ngflòi ta cho ràng vién thàm ed thè là mdt cdng nghé dcic làp de thu

nhàn thdng tin, xù ly thdng tin va cho ra t h à n h phàm dfldi dang chuyèn de Nhflng flng dung gàn day chi ra ràng khi giài quyét mot vàn de thflc tièn khdng chi dfla diin thuàn t r é n tfl liéu vién thàm va trong nhiéu trfldng hdp khdng t h è thflc hién dflcic Vi vày càn phài ed sfl tiép can tdng hdp, trdng dd tfl liéu vién thàm ddng vai trd quan trong kém theo càc thdng tin truyèn thdng khàc nhfl sd lièu thcing kè quan trac-, tài néu thflc dja Phfldng phà]- tiép eàn dành già quàn ly tài nguyèn nhfl vày clfloe ài-nhà chuyèn mdn dàt tèn là he thdng thdng tin dja ly (Gc^ographic Inlnrmation System- ( ! IS) Trong mot he thòng nhfl vày tfl liéu vién thàm va còng nghé dja ly ehiéin mot vi tri quan trong, bòi vi nò cung càp càc thòng tin khàch quan va dòng bò nhà't Két hdp (àe thòng tin này cùng vdi càc thdng tin khàc, he thdng thdng tin dja ly ed khà nàng ino phóng càc md hình dành già xfl ly gàn vdi tfl duy con ngflòi va cho san phàm d lià't ky dang nàd t u phim ành dé'n bàn dò dfldng net

Hién nay nhu càu flng dung cdng nghé này trong lình vflc diéu tra nghièn cflu khai thàc sfl dung, quàn ly tài nguyén thién nhièn va mèi trfldng ngày càng già tàng nhanh chdng khdng nhflng trdng pham vi quòif già ma cà trèn pham vi qudc tè Tieni nàng ky t h u à t GIS treng càc lình vflc flng dung cho phép càc nhà khoa hoc tfl nhién va ho^ch dinh chinh sàch Ifla chon càc phfldng àn ed tinh chién Iflcic ve su dung quàn Iy tài nguyén va mòi trfldng Dd vày cóng nghé GIS co thè dflóc coi là còng nghé di dàu trong vièc qui hoach tài nguyèn va hoach djnh chinh sàch phàt trièn

0 Viét Nam còng nghé (US mdi dflcic flng dung nhflng cùng dà thu clùiic nhùng két qua khà quan, dàc biét trong lình vflc phàt trién ndng làm nghièp va dành già tàc dóng mòi trfldng

* Khài nièm ve GIS

He thòng tin dja ly va ky thuiit flng dung nhflng he thcing vi tinh so (digitai

computer System) de Iflu trù xù ly quàn ly hién thi mò hình hóa va phàn tich nhflng

«•òliéu thòng tin eò lièn quan dèn tinh dja ly eùa mot khu vflc nào dò nhùng dù kién sàv dflcic mò tà vói càc thuòc linh gàn lién vói 1 diém eò djnh

He thòng tfl liéu dfldc Iflu trfl va xù ly trdng GIS bao gòni khòng nhùng càc thòng lin ve mòi trfldng tfl nhièn ma con lién quan dén eà tinh chat ve xà bòi va kinh té cùa

%lc vflc Vj tri mò là ehùa dùng eàe thòng tin nói trèn phài dùiji- xàe dinh irong GIS ibi m()t he thòng luói chièu dia ly hao gòm càc ma so dia ly nluf kinh dii vi d(i nhàm

lino (him khà nàng truy xuàt thòng tin va xù ly so liéu ehinh xàc trèn mot vùng dja ly ( u thè d pham trù hành chinh, ranh giòi va tèn goi cùa dja phfldng (nhfl huyèn tinh,

t h a n h ph(i, quòe già v.v) Càc sii'liéu này dùcic xfl ly Iflu trù va càp nhàt, dòng thdi vdi

i-;\c dàc diém dia ly tao diéu kièn khii nàng dàp ùng nhu càu hoach dinh ehinh sàch

phat trièn tal nguyèn thii'-n nhién,

Khai- vói c-ai- he qua tri dù liéu Iruvén thiing nhfl 1)EB.-\SE FOXPRO .'\CCESS Cl.'s (-0 mot chùc nàng quan ly dù lièu dàc thù ma cac he nói trèn khòng eò ducii- IH

thóng tin thu(i(- dang han dò diieic chia t h à n h (-à(- lóp cho [ihép chòng (-hàp lèn nhau

dò (ho mot hù(- tranh mói ve \'ùng nghién cùu Imh toàn trén (-à(- thòng tin cu tinh dja 1\- nhu i-hièu dai dién tii-h (hu vi, màt dò song suoi.v.v. VÌCH' truy xuàt thòng tin thivj i-iliiing gian liav thdi g;ar thùc hién h-.ii C-l.^ r:it nhe nh:ing trJi- quan, quen th.u(ic vói

nguoi su dung Phep chòng (iiàp c-ac lóp thóng tin (-ho phep mó ning khà nàng phàn vùng theo diéu kién va kièm ira tinh dùng dàn giùa càc han dò

CilScii 1 chù(-nàng (-hinii la:

+ Thu thàp va tién xù ly sii liéu

+ (Juan ly lùu ti-ù v,-i khói phuc so lièu

•+- Thao tà(- va phàn ti(-h

+ Tao ra san phàm

Hai cliflc nàng dàu lién diii hói i-ài- già tri quan trac va càc két (pia phài d danj,'

t h u à n khiét Thdng thfldng cac sd liéu này ed thè dfla vào GIS hàng hàn phim hoàc file

s(i liéu.(Juan ly dfl lièu thfldng dfldc tièn hành bang làcli phàn tich ed sd dù lièu va tao

la su lièn két giùa ed sii dù lii-u ngoài (sd lièu thuy vàn)và iii s() dù liéu ben trong GIS

Cliù(- nàng thao tà(- va phàn ti(-li ddóc ihui- hién bang (-;i(- thuàt toàn diil vdi so'

liiiu trong mcit vùng khdng gian (Jiia thao tàc cà(- so lièu g(ic sé chuyèn thành hàn d(i phàn l)(i (-àc dàc trflng thùy vàn eó thè su dung elio càc nghièn cflu tiép theo hay coi nhfl ni(il dàu vào(input) cùa mot mò hình Bang càc phàn meni flng dung Mapintò, XpanKxploer lliwts (àc thao tà(- va phàn tich dU(i(- thue hién de dàng Hình 1.6 cho thà\' (ju;i trinh chuyèn tu so IICHI thù(- tè thanh san |)hàm ùng dung