Giáo trình địa lý thủy văn phần 2

Dd chfla co mot phfldng thflc biéu thj thòng nhà't, nói dfldc day dù bàn chat cùa càc hién tfldng thùy vàn trong mói tfleing quan phflc tap vói càc yéu tò cành quan khàc, nèn càc phflóng

C H l / d N G 4 PHÀN V.ÙNG THÙY VÀN

4.1 KHÀI NIÈM VE PHÀN VÙNG THÙY VÀN

4.1.1.Khai nièm

Thùy vàn là mdt trong cac thành phàn eùa cành quan dia ly nàm trong mc)i quan

he tfldng tàc hflu ed vdi eàe thành phàn cành quan khàc Su phàn hda theo thó' gian

va khdng gian ed nhflng nei tflong dòng vài nhflng phàn hda cùa dja ly tfl nhièn Dóng thdi do nhflng dàc diém riéng dflói tàc ddng tdng heip c-ùa càe yé'u tei cành quan, su phàn hcia cùa nd ed nhflng net dàc thù, riéng bici Ranh gidi gifla càe khu vfle thùy vàn nào dd, ò ddn vj phàn vi cà'p cad, khi càe nhàn te) dja dói dòng vai trò chù yèu eò thè tflóng flng vói càc khu vùe dja ly tu nhièn Nhùng d iiie)t pham vi khàc vài eàe- ddn

vj phàn vi thà'p, càc n h à n ' t ò dja phùdng, phi dja dói chièm ùu thè tinh hình lai hoàn tdàn khàc Phàn vùng thùy vàn cho ta thà'y rò quy luàt phàn bòa eùa n h ù n g dàc trùng quan trong trèn khóng gian dja ly, góp phàn làm sàng td quy luàt phàn bòa cùa tfl

nhién

Màt khàc nflóc co mot vai trò dac bièt dò'i vói xà bòi loài ngflòi Dò là dièu kién quan treng nhà't quyét djnh sfl tón tai va phàt trièn cùa ed thè song cùng nhfl càe qua trình tfl nhièn Thùy quyèn cùng vói khi quyén, dja quyèn tao nén toàn bò sfl scYng trén trai dà't Sfl thay dói cùa diéu kién thùy vàn là nguyèn nhàn chinh tao nén nhflng ràng buQC doi vói boat dòng kinh t é cùa xà bòi loài ngflòi Nflóc là nguón tài nguyén dói dào nhflng khòng phài là vò tàn 0 mòi vùng co càu trùc eàn càn nflóc khàc nhau, sfl khàc biét ve tflóng quan giùa càc t h à n h phàn eàn bang nfle'ic, cùng nhù sfl dao dòng,

phàn hóa cùa chùng theo khòng gian va thòi gian dèi hòi con ngflòi phài eò bién phàp

quàn ly quy hoach khai thàc hdp ly, dàm hào sfl phàt trièn làu ben eùa tài nguyén nflóc Ngày nay viéc khai thac: sfl dung cùa con ngùdi ngay c-à nhùng còng trình vói muc dich thùy Icii nhfl ho ehùa dièu tièt, de ngàn lù man cùng dang vi pham nghiém trong càc quy luàt phàn hóa khai h quan phò bièn eùa eàe qua trình thùy vàn làm thay dòi càu trùc càn càn nuóc va gay ò nhièm nguòn nùóc Phàn vùng thùy vàn tao eó

sd khda hoc cho vièc tinh toàn dù bào quàn ly va khai thàc- hdp ly tài nguyèn nùóc

Ve mài ly luàn cùa phùdng phap phàn vùng thùy vàn cho dèn na\' vàn ehùa dùeic giài quyét day dù va cùng ehùa co quan dièm thòng nhàt, Nhùng ce) gang nhàm thòng

nhà't triét de càc quy luàt phàn hóa cùa càc (pia trình càc hièn tùcing thùy vàn déu ehùa thành còng ehùa de ra ddeic mot he thòng phàn vi thóng nhà't d eà càp cao, cà cà'p thà'p Mot sò'sd dò phàn vùng thuv vàn elueie- dò xuàt nhùng chua dii'óc- su nhà't tri

9H

giùa càc sci dò (UML- co ì]\ni-, IÌÌOÌ thuan nhau Khi» khan chinh là ehùa tìm ra phùóng phap dành già klcic!, j- n: ;ihiin:.; !IH-II hicii ciri su |)hàn hóa ma nàm trong mc)i tùdng

quali [ihùc lap guci •! :ii mh phan < ;iiili ijuaii Do vày bài ky m()t phifting phàp, mot

()iian dièm phàn \uiu; iiiu\ \an nao (-ùng chi nuii (-o thè giài quyèt vàn de mot càch tùiing dcii trong mot gHii h.iii nan do, d\iv nhien du chi thè hién dùeic khài quàt tinh he tluiiig (-ùa e-àc- epiN h.ial phan hoa thu\' vàn cùng dà mang lai nhùng y nghìa ly luàn va

t huc tlèn rat cii loi

4.1.2 Nhiém vu vd y nghia cùa cdng tcìc phdn vùng thùy vàn

.Nhiém vu cùa phàn vùng thuv vàn là càn cu vào quy luàt dja dòi va phi dja dai cua sii phàn bó nùiii- tnmg tu nhién tinh lùiing tu va khòng lùóng tu cùa càc ciac trùng thùy vàn chia mot klui vùi- liin thanh cac khu vùe nhò khàe nhau co càc quy luàt rièng ve thuy vàn l'h;in tich (|uan he tùiùig ho cùng nhù tinh chat chung va riéng

giùa cà(- khu vai- de tini ra JUN' !uat phàn he- va (|i;a trinh hinh thanh càc- dàc trùng

thùy vàn trong chung tién '^à nhàn thue- dav du ca<- quy luàt thùy vàn thùy lói,

phuc-vu elio xàv dùng nén kinh ; - iiiuie- dan .\'oi (-u thè hdn, phàn vùng thùy vàn co hai nhièm vu sau day:

+ Phàn chia toàn khu vuc lón (trai dal (piiii- già, dói) thành nhièu khu vùe nhò,

ma luòi khu vù(- này eó dièu kibn thuy vàn che di) (long (-hay diéu kién dja ly tu nhién

lùdng dc)i dòng nhà't Càc caji iihàn vi ngày càng uhi) dàn, dàc trflng va chi tièu trong mòi càp ngày càng thòng nliàt, ngày eàng giòng nhau làm co sd cho viéc phàt trién khoa hoc va san xuàt

+ Thòng qua phàn vùng tu' càp cao dòn càp thàp, tu sd lucie dén ty my, di sàu

phàn tieh nghièn cùu, tìm ra qu\' luàt cùa càc hién lifting thùy vàn trong mòi khu vùe,

mòi vùng, mèi lièu khu Xai- dinh nguyèn nhàn hình thành cùng nhù tinh lùóng quan giùa chùng lù do tìm ra phiUing phàp linh toàn va dù liào thùy vàn thich bop eho lùng khu, tùng vùng iiioi Dóng thói lini ra cac vàn de trùóc day nghièn cflu chfla

day dù, tìm ra càc luii (on trong, (hua diióc tièn hành khao sàt nghièn cùu de bò sung

hoàn ehinh

''• Y nghia cùa cong toc piidii vùng thùy ràn:

+ Nift'ie ta ò vùng nliu-t diii mó mua ,-iHig suoi phàt trién,eó dàc dièm khòng

gi(')'ng nhau Thóng (pia phan vung thuv van co the tòng hóp phàn tic-h quy luàt thùy vàn, tìm hiéu nuit cai-h co he thiVng va toan ÓR-n lac- lùu vùe iòng ngòi Phàn vùng thùy vàn cùng pluiii anh iiinh dò nghicn cuu rhuv vàn cùa mot vùng hay mot quòc già hdi vi (-hi khi n.io trinh lo khoa hoi- li d-i phat trièn dèli mot mùe dò nào dò, tieh lùy dùóc nhièu lai lièu'vCii iicit moi e i ilu'-m n liaiili |ihàn vùng dù(.ic

+ Dù pluit incn ' U ' \i, i li i\ ìxhc.i !icc leu d e lioi nghièn (-ùu nguòn nù('i(- mot Càch toàn dien De e-n i , c.-.ln-ii cin: e i ci joa lung ìaiòc mot vèu i-àu phai eó quv

99

hoach p h à t trièn còng tàc thùy vàn làu dai Phàn vùng thùy vàn là mot eàn eù quaii trong de xày dùng thành quy hoach này

+ P h à n vùng thùy vàn giùp e-ho còng tàe tinh toàn thùy vàn phàt ti-ièn heip ly thùc day khoa hoc thùy vàn iiliàt trién de phuc vu san xuàt

+ P h à n vùng thùy vàn là càn eù quan trcjiig de tièn hành quy hoach Iflu vUe quy hoach t h ù y lòi, giùp cho viéc- su dung nguón nùcic hcip ly nhà't han che thién tai lù lut + P h à n vùng thùy vàn là càn cu quan trong trong viéc phàn vùng dja ly tu nhièn,

bò s u n g cho vice nghièn cùu day dù ve thièn nhièn c-ùa eàe khu vùe, càc qudc già

N h ù vày co thè thà'y phàn vùng thùv vàn dòng vai trò dàc bièt quan trong trong viéc p h à t trién khoa hoc va kinh té nhà't là trong dièu kién dja hình phflc tap va phàn hóa da dang nhfl d nflóc ta

4.1.3 Phàn loai cóng tàc phàn vùng thùy vàn

Tam thdi hién nay co thè phàn làm 2 loai phàn vùng thùy vàn:

- Phàn vùng thùy vàn long hcip

- P h à n vùng thùy vàn chuyèn dung

* P h à n vùng thùy vàn tòng hcip co muc dich mò phòng sfl phàn bò khàch quan cùa

cac qua trình, càc hién tflcing thùy vàn càc khia canh gici'ng nhau va khàc nhau gifla

chùng cùng nhfl mòi quan bé theo thdi gian va khèmg gian cà ve lfldng làn ve chà't

P h à n vùng thùy vàn tòng hcip khòng tra Idi trflc- tiép e-ho hàt ky mot vàn de cu thè nào cùa thflc té, nhflng néu dfldc nhùng ed sd chung ma nidi bài tdàn ùng dung déu de càp dén Chd nèn y nghìa cùa phàn vùng thùy vàn tóng hcip thflòng tùy thuòc vào khà nàng bao quàt càc vàn de trong nói dung cùa càc c-hi tiéu va dàc trflng thùy vàn dfldc: chon Dd chfla co mot phfldng thflc biéu thj thòng nhà't, nói dfldc day dù bàn chat cùa càc hién tfldng thùy vàn trong mói tfleing quan phflc tap vói càc yéu tò cành quan khàc, nèn càc phflóng phàp phàn vùng thùy vàn tòng heip e-òn phu thucie khà nhièu vào y dò chù quan va quan diém cùa tùng tàe- già Dò cùng là ly do han che mèi phàn già trj cùa càc sd dò phàn vùng trong su dung thUe té Tuy vày moi két qua tòng hdp,

he thòng bòa càc quy luàt thùy vàn dù theo hùòng này hay bùóng khàe, dù giàn ddn hay phùc tap, dù chi mò phong trong mot mùc dò nhà't dinh eùa thùc té khàch quan cùng mang lai leii ich thiét thùc cho càe- muc dich nghièn cùu Phàn vùng thùy vàn tòng hcip dùdc coi là nén tàng cho càc phùóng phàp va sd dò phàn vùng chuyèn eliing

va chi tièt

• Phàn vùng thùy vàn chuyèn dung khàc vói phàn vùng tòng heip d chò muc dich dàt ra rò ràng hón, nhàm elap ùng mot so yèu càu cu thè nào dò Tuy nhièn nò vàn khàc veii viéc xày dùng càe han dò phàn khu càc yèu tò thùy vàn dòn le

!00

Chi tièu phan \ un,: 1 hu\ vàn cii 1 he coi la iiiól hoc- mot so dàc trùng thùy vàn, eao

h(in nù; la dung d e ' c o loici luip \'i du tu pli.iii lo:o iliiiv van phàt trièn dèn phàn

vung khi hàu thii\ \a;i, plein vung dia Iv thu\ \',iii \<n tien dàn dèn phàn vùng thuv

vàn tòni hcip Noi mot ( ;i(-h iiuhiem khàc thi cai Inai piuin vùng trèn trù fihàn vùng thùy và:i tòng heip khong the (-01 là phàn vùng tluu van .Sau day là càe- dang phàn vung IhJy vàn (-huvén dung:

(]> Phdn leigi lliiiy rati: do la giai doan sd i-ap cua phàn vùng thùv vàn Dei! lifting

cùa nò ìi mot bay vài dàc- trùng thuv van phan ho theo dia ly dùcic lièn hành nghièn cùu rcii va(-h ra pham \i klìc vui- l'h/m loai hi du;i tlu-o (-;ic dàc dièm di bièt eùa cà(-bién tift-ng, con phàn vùng dùa theo tinh lùong dong i-ua cae hién tùcing Phàn loai eò

thè rcii :-ac theo lành thò, con phàn vùng bao gii) i ung khèp kin lành thò Khi khòng thè xày dùng bàn dò dàng tn nhù dò due bùn làt tlianlì phàn bòa nùóc thi co t h è àp

dung plùdng phàp phan loai ]ihàn loai song ngoi cung thiuic dang này

C à i cu vào (-;ic chi ti(-u khai- nhau sé eó c;i(- phuiing àn phàn loai khàe nhau M.l.Lvcvieh eàn eù vào dai- (lièm phàn ph()i dóng (hay th(>u mùa va nguòn (-ung cà'p

nùóc chi song de phàn loai song, con Xcicoteivski thi c-àn cu vào lùeing dòng chày lón

nhàt mia xuàn Mot so tàe- ^ia khàc lai eàn cU vào dang phàn phòi dòng chày t h à n g trong nÀiii va dòng (bay thuóng xuyén dò phàn loai

Y nghìa eùa vièc phàn loai song dòi vói cac- boat dòng kinh tè' là phàn ành già trj kinh té cùa càc loai song ngòi Khi lày dang phàn iihói dòng chày trong nàm thcio thàng, th(>o mùa làm càn eù phàn loai, nò sé dio thày khà nàng cà'p nùóc trong tflng thòi ky "ho càc nhu e-àu dùng nùck- khàc nhau, tu do eó hièn phàp diéu tiét quàn ly va khai th.u: heip ly No cùng giup cho vicic- bó tri mang lùiii tram thùy vàn mot c;àch hcip

ly, su ly kip thdi va chinh xai vàn clè lình toàn va dù hào thùy vàn

(2) Phàn vùng khi hàu thùy vàn: Dùde tién hành dùa vào quy luàt phàn bò'cùa

càc trarg thài nùcic va diéu kién thùy vàn eùa chùng Chi tièu ed bàn cho phàn vùng dang n;-y là quan bé so sành giùa e-àc yèu tò (àn hàng nU(ic trong nhièu nàm , nhfl bé

so dòng chày u,, Do dò -.-ó thè nói dò là su i>liàn vung l u a yéu tò càn bang nùcic Khi phàn vi.ng phài gii'u quvèt \-àn de phàn [ihòi (ùa :> hinh thài nùóc tu nhièn gòni mùa bóc hdi /à dòng chày dòng thòi quan ho giùa e-hùng vói cac yèu t d c à n h quan Vi du, c-ò tàc già i Lièn Xò cu dùa vào dò àm, lùeing dòng chay chi tièu càn bang nùóc làm tiéu

+ c à p 111: Tiéu khu: lày ehi tièu ehinh là dang phàn phòi dòng chay trong nàm

eh ù yèu là mùa \

O Trung Quòc phàn vùng dùa vào 3 loai chi tièu:

+ Cà'p 1: Dja khu lày dò sàu dòng ehày thfldng xuyén làm chi tiéu chù yéu

+ Cà'p II: Khu vùe, chi tièu khóng nhà't quàn, hoàc lày phàn phe'i'i dòng ehày trong

n à m (mot so dja khu phia Nam), hoàc lày dac trùng dja hình tùòng dèi rò rèt (mot se)

dja khu phia Bàc) de t r à n h sfl khàc bièt rò rét cùa hién tflclng thùy vàn trong mot dja

k h u

+ Cà'p III: Khu, lày diéu kièn thùy lòi làm càn cu chù yé'u

(3) Phàn vùng dia ly thùy vàn: Chù yéu dfla vào càc dac trùng dja ly thùy vàn Jd

chon chi tièu Chù y dén càc- màt nhfl diéu kién thùy vàn, tinh hình bién dòng c ù a

dòng chày, tinh chat vàt ly va hòa hcic cùa nflóc, cùng nhù quan he giùa chùng vói eàe

yé'u tò' cành quan khàc Thuòc loai này co còng trình cùa A.K.Davfldov, chù yé'u dfla

vào tinh hình Iflu v ù e Càp l là càc Iflu vflc lón ("àp li dflcic phàn theo hai càch: hoàc

trong Iflu vflc lón co xét dén song nhành va càc dac tinh thùy vàn cùa nò, hoàc xét dén

diéu kién tflóng dò'i dóng nhà't cùa dja ly tfl nhièn

Càc phflóng phàp phàn khu chuyèn dung kè trèn déu co flu nhflcic diém rièng

Hièn tai ngflòi ta lày quy luàt dja dói va phi dja dói cùa hièn tflclng thùy vàn làm oò sd

phàn chia, trong càc cà'p thàp co xét dén tinh chat hoàn chinh cùa Iflu vflc mot càch

thich dàng Ngoài ra ngflòi ta càn cfl vào càc doi tflóng phuc vu khàc nhau ma de r a

càc phflóng phàp phàn khu khàc nhau, vi du phàn vùng thùy vàn phuc vu quy hoach

hoàc nòng nghiép thflòng tàp trung xét dé'n phàn bó' theo mùa cùa dòng chày, t i n h

chat vàt ly, hóa hoc cùa nflóc Phàn vùng thùy vàn phuc vu quy hoach thùy Icii thfldng

chon càc dàc trflng cflc trj nhfl lù, han va phàn phdi ddng chày

Nhìn chung nói dung co hàn cùa phàn vùng thùy vàn chuyèn dung khòng chi là sfl

sàp xép, phàn chia càc qua trình, hién tflóng thùy vàn theo he thó'ng tfl nhién vón c-ò

ma con phài thè hién càng day dù càng tòt nidi quan he vói càc muc tièu khai thàc bào

v^ va quàn ly nò Dì nhièn nói dung dò khòng tàch rdi khdi sfl dành già diéu kién t h ù y

vàn tfl nhién Vi vày phàn vùng thùy van chuyèn dung thfldng phài dfla vào càc phàc

thàc cùa phàn vùng thùy vàn tdng heip Sfl khàc nhau ve tinh chi tiét va cu thè là dàe

dièn rd net n h à t phàn biét hai loai phàn vùng thùy vàn tdng bop va chuyèn dung

Trong khi phàn vùng dòi vài càc dòn vj cà'p cao, càn chù y tàp trung xét càe hién

tflcirig mang tinh dja dói nhfl càn bang nflóc, cdn vdi càc càp thà'p càn xét dé'n càc hién

tflcing phi dja ddi nhfl dja hinh, dia chà't tinh hoàn ehinh cùa Iflu v ù e

102

11' N C l ^ ' K X i \ i ( ( i W i ' I l W \ I N C I d i r N ' V A N

T i uiic k h i n g l i i c i ; iii , 1 in,oc "n tà(- ;ip d u n g d e p h à n v ù n g t h ù y v à n t a h à y x e m

xel (-,ic (jiian d i è m hicii i i o i o : ' c^i h a n d e nuliii-n c u u v;in d e n à y Bdi vi t h ù y v à n c è i n g

la mot l i i a i g ( - ; i c x c u n^ ii.i ui nliK-n lìew ph:it - i n h v a i ii-it t r i è n t r o n g i n d i q u a n h e

I i à i i u ; ini 111:11 t h i c i \ c i iili 11, I )i r \,-i\ e , • ; , : c , ; l u - u m t h e \;\n d e i i t h è h i è n i-ae- i-ap pici m t 111 lìicn i-hiini- cu,i \ ' i o h c - n

4.2.1 Cdc cjiian dièm f)ie)n chdng iti hw:

• Tinh lien tue kliom: ,'''(-/; tm:

T n i h !i('-n tue CU;Ì C.IC ,J , , t n n h ihii\ v 111 hot nmion tu t m h hèn tue cua càc (-ành (luan di:i Iv duii' i:ic d c n - e ; n.i-m huaig iicit irdi ('ai- >ju,-i t r ì n h (-à(- d à c t r ù n g t h u y

\;in di' n hicn m a n lu, -'.;.! 1 - auni; e.' iiiunm ilcinii t:io t i u n g gian i-huvèn tiep l ù k h u vuc :ia\' dén k h u vùe kh;ic k l i o n : du: do.'.in '!':ii vuiu; (-huyèn tiép l i n h c h a t c ù a h a i

k h u vuc kè n h a u x à m n h à p \ c n kè vào nliaii, T i n h Ic-n lui- con t h è h i è n r a t rò d m a l tildi g i a n tao t h a n h nuit chuòi thiii gian lièn tue Lifting d ò n g c h à y n à m n à y a n h

h u o n g dén i-.u- n a n i s a u lu-ni; i.toiig d i a v m u a (-,111 n h i è u hay il i-liiu a n h hùiing r a t lón cùa l ù o n g d ò n g i-hav iiui.i !u, T i n h lien lui- llu'-o ihói gian i-ùng là mot ccì sii dò p h à n

t à c h luii h()cac k h u vu(- ihiiv van t h a n h c-ai- ekin \'i k h a c n h a u

D o n g thói cae hièn tuoiig qua t r i n h t h u y v à n c ù n g bièu h i é n t i n h k h ò n g lién t u e

l)ó hi (lo n h ù n g liiih hùiing phi dia ddi dia i i h ù d n g làc d ò n g eìòn càc q u a t r i n h t h ù y

v à n gà\ non su dot hicn t i n- u ph.m hoa cac dàc t r ù n g t h ù v v a n Vi l i n h k h ò n g lièn

tii(- !na ta tiià\ i-o nu'i su du! doan mot du'ong r a n h gicii de i.diàn d n a càc k h u

vu'i-t h u v v a n d'Udo i-i.' vu'i-thè vu'i-tiliàn cj,i.-i vu'i-t h à n h nhièu don vi p h à n v ù n g vu'i-t ù ( - a o dòn vu'i-t h à p

Tulli kliòng lii-n lui- th-.-i. IIKÌÌ gi.m i.io nen nliiii dièu cho d u i ky m ù a , c h u ky n à m

t a o nèr, (a(- k h u vUc tuiing lui (in d m h T i n h lién tue va k h ò n g lièn tue t a o ed sd eho vicj'c- n g h i e n cùu mot lành ino i r o n g mói qu.-iq l-,è vói mot l à n h t h ò lón hón m a nò la mot b() p h a n va vói C.-H- lành t lui nho hon t a o non nò d^iàn bò i-àc cà'p này t a o n è n he

t h ò n g ddn vi p h à n vùng

"''.Tinh dòng iiìidt- kìioiiii, don ^ nhat

T m h d o n g n h a l la su ihiiig 1 liai nói fai cii;i c;i( dac t r ù n g càc- q u a t r ì n h t h ù y vàn

t r o n g mot khui \'ùc l'm!; d( :;;• ni al (tu;i vàc, -ai dàu hièu giòng n h a u ve t i n h c h a t , se''

h,ft)ng ve su' d()ni' kiò 1 u.i e - (|U i t n n i i thu- van Co t h è hièu thi s u d ò n g nhà't này

hiàng tri si^,' ti u n g hinli c:ì:t :-wii i ,tc n u n g , g a là t h a n h p h à n c h ù d a o hoàc b a n g càe cùc t r i b a n g dò hién ii'uc- ico ìsc -'i iiionc -lU ni

b e n -;uin d'I :ic,

bò tflóng dò'i Trong he thòng phàn vj, d càc cà'p eàng eao thi càng phflc tap (àng khdng dóng nhà't d càe- capi nhd càng ddn giàn c-àng dòng nhàl Nhù vày trong khi phàn vùng phài xàc dinh elucie- nhùng dcin vi phàn vùng c-d hiin "khòng thè i-hia eàt

dflcic nfla", lai dò càc qua trình e-àe dàe trùng thùy vàn diidc coi là dóng nhàt Cài- don

vj p h à n vùng thùy vàn là méit he thdng càu trùc dùa trén nhùng ddn vj co bàn dò Phiii tìm ra càc dàc trùng djnh lifting de xàe djnh tinh dóng nhà't cùa càc ddn vj thùy vàn, tìm ra càu trùc cùa nò Cùng nhfl càc cành quan dja ly, càc ddn vj t h ù y vàn cùng eò càu trùc t h à n g dùng va nàm ngang Càu trùc thàng dflng bièu hién d sfl phàn tàng cùa càc hién tflcing thùy vàn Dò là mfla d tàng trèn mftie- va he the)ng sdng sudi trèn màt lflcing trfl àm va dòng e:hày ngàm trong dà't Tuy thuòc vào càe nhàn le) eanh quan mòi ddn vj phàn vflng eò càu trùc thàng dùng khàc nhau c-ò ndi lflcing nfldc mài nhièu, lai ed nói lflcing nflóc màt it Càc t h à n h phàn này tflclng hd, tao nèn nie)t càu truc càn càn nflóc cho khu vùe

Càu trùc ngang bao gòm càc- ddn vj dòng cà'p hay khàc càp tao nèn mc)t ddn vi thùy vàn nhà't djnh Mòi ddn vj lai e-ò càu trùc rièng bao gòm se) eàe ddn vj càp t h à p hdn khòng giò'ng nhau, ddn vj càng (-ao thi càu trùc ngang càng phflc tap Tal nhièn càu trùc t h à n g dùng va càu trùc ngang co mòi lién he phu thudc Càu trùc thàng dflng

càng khóng dóng nhà't, càng co thè phàn chia t h à n h nhiéu ddn vi cà'p thà'p hdn Nhfl

vày tinh dóng nhà't va khòng dóng nhàt yéu càu khi nghién cflu p h à n vùng thùy vàn phài quan tàm dén càu trùc cùa càc ddn vj thùy vàn, tim ra phifting phàp de mò hình hóa chùng

* Tinh dòc làp- tUdng hd

Giùa càc qua trình, hién tflcing thùy vàn vùa co tinh dòc- làp lai vùa eò quan he

tflóng ho Vi thè chung sé phàn hóa khàc nhau theo khòng gian va phàt trién

khàc-n h a u theo thòi giakhàc-n Quy luàt dao ddkhàc-ng cùa ddkhàc-ng chày khàc-nàm ddc làp vói quy luàt dao dóng cùa dòng chày trong nàm cùa mòi khu vflc Tuy nhièn gifla chùng lai cùng e;ò quan he ành hfldng làn nhau, tinh bién dòng cùa mùa kéo theo sfl dao dòng cùa nàm

Vi vay vàn co thè tini ra dùòe nhùng khu vflc ma càc qua trình thùy vàn dièn bién tfldng cidi dóng nhà't Dò cliùih là "nhàn" cùa ddn vj phàn vùng Tai "nhàn" ta co mot

t r a m trung tàm ma càc dièm khàe c-ò mèi lièn he nhà't djnh vói nò So sành dàc t r ù n g cùa 2 "nhàn" sé xàc djnh dùcic ranh giói phàn chia càc khu vUe Ranh giói là nói nià càc khu vflc so le, dan xen nhau Vi vày ranh giói khòng chi là mcit dflòng ma eò khi là mot giài phàn càch tùy nói tùy lue ma ròng h(?p khàc nhau Thùdng thi khu vùe r a n h giói litjp hòn "nhàn" cùa elrìn vi phàn vùng Trong càu trùc ngang eae ddn vi thuy vàn dóng cà'p hoàc khàe càp e-ùng là nhùng bé thòng dèe làp, eó mòi quan he hèn trong

rièng nhùng cùng lai trao dói veti nhau theo càe eiuan ho ben ngoài Su trao dói này

dièn ra ó nhièu mùc de) khàc nhau khi nhiéu, khi it, khi mài thièl khi khòng, khi eàn trci- khi phù hiip Thùy vàn hoc phài phàt hién dùcic diéu dò

I(J4

|)(- d a n h gi.i inu> le -k e k i p liliiiiL-, ho co t h e ihoiu.' ( p i a n (-;i(- m a t r a n lic- s o t U i i n g (pi i n (-ao h e s(i t i l ' i c : i|u,!-i r n - n i ; (-11:1 t u i i i ; c:ip \i-ni x c t , c ù n g 1-0 t h è là h e s o l U d n g

(|ii:in i-iia m o t dac t i u i c c i h u x v a n n;i\' \d'i i i h i e u ihic t i ù i m k h à i -

.Tmh binli dàng- trr,i

d'rong mòi q u a n he; do' kip lUiàig IKÌ giiia (-:ic d:ic t r u n g va hièn lùiing t h ù \ ' viiii tat nliièn t r o n g mot k h u \ u - -e co iiml lio:ii m o t o d i e t IUIIL: diing vai Irò i-hu vèu (-(in

cai- d;)(- Irifng kliku- i h i ihiiic \:ii tni ho tro Dièu n.iv licn (|u;in e\òn l i n h h i n h d à n g - tròi

giùa cac h i é n tù(ing t h u y van, Cac- (pia t r m h t h u v van i-hiu tàc d ò n g c ù a n h i é u n h à n

tó luòi h i è n l ù d n g l h u \ ' van chiù a n h liùcing li mot mù(- dò k h à c n h a u va c ù n g à n h liù(ing klià(- n h a u d è n (-ac n h à n tó i-anli (pian Vi và\- t r o n g mcit ddn vi p h à n v ù n g sé eó

n h ù n g d.-ii- t r ù n g h a v hièn luiing m a n g i m h Iroi l a c tae- d u n g q u y è t d i n h de v a c h r a

l a n h gió.i p h à n c h i a T u \ ìducii -ph.-ui v ù n g ' h u \ \ :ie co ( m h d i a ' long hijp k h ò n g t h è chi jiliàn v ù n g tùcing ù n g tht-o mot nh:'in lo troi ma phai xel dén càc d à c t r ù n g , càc q u a

I r ì n h t h ù y v à n k h a c nghìa la p h a i coi c h ù n g là hình d à n g vdi n h a u d mdt iiiiie dd n à o

dd khi p h à n v ù n g N h à n to !iay t h à n h p h à n tnii dù(i(- xem xét t ù y diéu k i é n k h d n g

g i a n thdi g i a n va t ù n g ( àp jihàn v ù n g (-u t h è No co khi chi là m o t dàe t r ù n g , ed khi lai

là t ó n g hóp e-àe d à c t r ù n g y;i su kc-l lu.ip giùa (-hung, Muón n h à n tò tròi eò y n g h ì a t h ù c

s u ibi nò p h à i dù(.ic p h a t hien m()l (-ai-li kliach q u a n Hong q u a t r i n h p h à n tich mc'ii lién

he g i ù a càe d à e t r ù n g ihiinh p h à n Khi p h à n lich lai- d ó n g l ù ó n g ho g i ù a càe t h à n h

p h à n c à n s à p xép t h à n h t ù n g e-àp hai yéu t d I r o n g do mot là n g u y é n n h à n , mot là h e

q u a C ù n g co t h è p h à n tich niiii q u a n he c ù a mot yé'u t ò vói mot h a y n h i é u yéu t ò ' c à n h

q u a n de p h à t h i é n r a n h ù n g mcii q u a n he c h ù yèu, dong vai t r ò q u y è t djnh

•' Tinh cà thè -kièu logi

Mói m o t d à c t r ù n g , mot q u a t r ì n h t h ù y vàn là mot h à n d u y n h à t , k h ò n g l à p lai

t r o n g k h ò n g g i a n c ù n g n h ù thdi gian dò là mot cà thè cu t h è T i n h cà t h è n à y t h è h i é n

s u t à e d ò n g t ù ò n g ho giùa cac yèn tò' t h ù y v à n va (-à( yèn tò c:ànli q u a n dja ly Mòi dòn

vj p h à n v ù n g eò r a n h giói kliep kin, elùde- d à n h so t h u lù k h ò n g làp lai, vi d u A,, B^;,

K h ò n g t h è co m o t v ù n g t h u v vàn lai hao h à m hai hoàc n h i é u hón càc kbòi tàc;h rdi

n h a u ve m à t dja iy

T i n h k h ò n g l à p lai t h e o thdi gian q u y è t djnh bòi su v à n d ò n g k h ò n g n g ù n g c ù a v à t

c h a t t u n h i è n N è u co s u t u à n h o à n ihì c ù n g là cjuay trci lai t h e o h ì n h xoày t r ò n oc,

k h ò n g làp lai h o à n t o à n hièn lifting eù

N h ù n g m à t k h à e càc q u a t r ì n h , e àc dàc t r ù n g trong mot cà'p p h à n vj eó n h i é u n e t

g à n n h a u , tfldng tfl n h a u nhà't dinh, cho p h é p gòp c h u n g lai t h à n h nhflng ddn vi k i è u

l o a i , co t h è di s à u n g h i è n cùu dièn h ì n h I r o n g khi e h ù a eò diéu k i é n n g h i è n cflu ky

t f l n g cà t h è K h i p h à n Inai k h ó n g ph.-ii d ù n g tài (-a c:v d-aw h i é u m a chi c h o n r a n h ù n g

d à u hièu rò n e t n h à t co già tri fihàn lo:ii, Nhù xav plein loai là s u k h à i q u à t h ó n tùóc

105

bò nhflng tinh chat riéng, ca biét, rut ra nhflng tinh chat chung ('òn phàn vùng là su két hcip lành thò, phflc tap boa

4.2.2 Càc nguyén tàc co bàn trong phàn vùng thùy vàn

Phàn vùng thùy vàn dù là tòng hcip hay chuyèn dung déu phài tuàn the>o nhùng nguyén tàc ed bàn nhù trong phàn vùng dja ly tu' nhièn

* Nguyèn tàc khàch quan

Dò !à sfl thfla nhàn ràng sfl phàn hóa cùa càc yéu tò, dào trflng thùy vàn là mot quy luàt tfl nhién, khòng phu thuòc vào phfldng phàp vào nhàn thflc cùng nhfl vào hàt cfl sfl sàp xép chù quan nào

Trèn cà sd dò, moi pbùeing phàp iibàn vùng thùy vàn déu phài nhàm xàc làp nhùng ranh giói tfl nhién, thè hién mot càch rò nhà't sfl tao t h à n h càc dòn vj t h ù y vàn

vói y nghìa là nhùng phùc hcip dóng nhà't ve mot màt nào dò trong mòi trflóng tfl

nhién lién tue Già trj ly luiin va thflc tién cùa phflóng phàp phàn vùng phu thuóc phàn lón vào viéc phàn tich so sành eò dflng thflc chat hay khòng va sfl phàn ành c-àc-quy luàt khàch quan co bj bien dang vi mot sfl uci'n nàn già tao hay khòng

Tàt nhién trong thflc té hàu nhfl khòng bao già co thè dat dfldc mflc khàch quan tuyét dói Dù sao moi sfl chia càt déu dàn tói nhflng biéu hién sai léch nhiéu hay it càc qua trình thflc chà't cùa tfl nhién Nguyèn tàc khàch quan là diéu kién ràng buóc ve ed bàn dói vói moi phfldng phàp phàn vùng,dàm bào nguyén tàc dò sé quyét djnh tinh hdp ly cùa he thòng phàn vj va càc chi tièu phàn vùng

* Nguyén tàc dóng nhàt tUdng ddi

Phàn vùng thùy vàn là phàn chia lành t h è thành nhflng vùng dóng n h à t ve quy luàt bién dòi thee thòi gian hay khóng gian cùa mot s d y é u tò'thùy vàn chinh chon làm chi tiéu phàn vùng Nguyèn tàc này chàp nhàn tinh dóng nhà't cùa mot ddn vi phàn vùng chi là tfldng dò'i va dfldc- quyét dinh bòi sfl tfldng dóng cùa mot hdàc vài dàu hiéu

Cd bàn (gdi là nhàn tò tròi) bò qua nhflng dàu hièu khòng dóng nhàt cà biét

Tinh dóng nhàt tfldng dcii con thè hién d chd mflc dd ddng nhàt eùa càc- chi tiéu dflcic chqn trong mot ddn vi phàn vùng thùdng khdng phd bién trèn toàn bd lành tlic'i

ma chi tón tai d mot phàn nào dò Trong pham vi mot dòn vj phàn vùng co nhùng bò phàn khàc xa vói kièu ùu thè chung ve tòng thè e-àe thành phàn Vi du trong mot vùng thùy vàn mién nùi lai eò nhùng con song hay doan song chày trong vùng dòng bang e-ò che ciò thùy vàn khàc vói càc song mién nùi khàc Nhù vày ta chi co thè nói ve tinh dóng nhà't vói y nghìa là co su ùu thè ve mot kiéu nào dò

Tinh dòng nhà't tùóng diii cùng e-ón eó nghìa là mùc dò dóng nhàt cùa tùng yé'u tc"i'

chi phòi sfl tón tai khàch quan cùa càc- dòn vj phàn vùng thuóng khòng gie)ng nhau

106

l'mli dòng nhàl tuong •! i i ii;i i-ac vèu tó trong mot diin vi |)hàii vùng là tinh dòng nhà't

phùc- t a p elùde- t lu- hu-n ki su lat» l:,ii co ipiv hiat cu:i i-ai- vèu tò khac nhau

Vi vày càn thiel phai x;i\ dung diàii- nhùng pluldng phàp ehinh xàc va khàch quan

de xàe djnh linh dóng nhàt Hién nay mùc dò dòng nhàt dùcic xàe djnh theo nhùng net giòng nhau ve hình lliai (ua cai- dein vi lành thó hay theo su tòn lai cùa nhùng quy luàt etjnh tinh nào ma kmh nghiém cua nhùng nhà khào sàt thùdng dóng vai trò quan trong Tuy nhièn càn phài xai- hip nhùng (hi tièu dinh lùdng eho còng vièc này

K N Minkov (19;i9) i-oi nguvèn tàc tóng hdp va nguyèn tàe dòng nhàt tùóng dòi là nhùng nguyèn là( d()c dào trong ])hàn vùng dia l'v tu nhièn nói chung va thùy vàn nói rièng

Ranh giòi giùa càc ddn vi fihàn vùng dù(i(- va(-h ra d ndi ma tinh dòng nhà't d mùc

dò cao hay thà'p dùeic- thay thè bdi mot kièu dong nhàt khàc 0 day cùng phài chàp nhàn tinh tùóng dcii cùa ranh giói giùa càc ddn vi phàn vùng, vi trèn tnùc tè' trong

nhiéu trùdng hdp, dò là mc)l gnii phàn càch chù khòng chi là mot dùóng

•'• Nguyèn tàc phat sinh

Nguyén tàc phàt sinh dói hòi nhùng ddn vj lành thè dùdc phàn chia khòng nhùng dóng nhàt, giò'ng nhau ve he ngoài cùa càe diéu kién tu nhièn ma con co chung mot nguón glie p h à t sinh Nghìa là khi phàn vùng phài làm rò càc nhàn tò ành hùdng dén sfl hình t h à n h va phàt trièn cua càc hièn tfleing va e-àe qua trình thùy vàn

Thflc chat nguyèn tàc phàt sinh dà nàm trong nguyén tàc dóng nhà't tfldng ddi Khóng thè coi tinh dóng nhà't chi nhfl là tinh dóng nhà't ve hình thài bé ngoài mot càch tinh tai Trai lai cùng khòng thè phàn vùng c-hi theo phàt sinh ma khòng xét dé'n sfl giò'ng n h a u va khàc nhau ve màt hình thài eùa lành thò Do dò phàn vùng theo dang nhùng dàu vét eò con Iflu lai trong tfl nhièn, trong trfldng hcip nghièn cflu càn

t h à n va toàn dién, cùng là |)hàn vùng theo càe kiéu qua trình phàt trièn, diéu dd ed nghìa là dà p h à n vùng theo phàt sinh Ndi dung cùa phflóng phàp phàt sinh phu thuòc trflc tiép vào nói dung cùa phflóng phàp dóng nhà't Hàn nfla cùng nhfl tinh dóng nhà't thflòng là tflóng dcii va phu thuóc vào càp bàc p h à n vi, sfl thó'ng nhà't ve

m à t phàt sinh cùa chùng cùng chi co tinh tflóng dò'i

loai, mot ldp, mot gid'ng, ma vàn là nhflng bd phàn càch biét, sdng dd là nhflng ddn vi

p h à n kiéu chfl khdng phài là dòn vi phàn vùng

Nhù vày lièu chuàn cùng ediung lành thd là dàu hiéu quan trong nhà't nói lèn sfl

k h à c biét gifla càc ddn vj phàn vùng va càc ddn vi phàn kièu cùa mot khu vflc Tuy

nhién càn de phdng viéc su dung nguyén tàc này mot càch hình thùc Khi p ^ ^ n tàch càc ddn vj phàn vùng khòng nén chi dfla vàd dà'u hiéu toàii ven lành thò, ma con càn

p h à i xét nguón gòc phàt sinh, dac dièm cùa si^ giàn doan ve màt lành thò, dàc dièm hién nay cùng nhfl cà'p bàc phàn vj cùa chùng Vi du vàn coi càc lành thò khi bj chia càt bòi càc thung lùng song lón nhfl là nhflng dòn vj p h à n vùng, néu nhfl càc l à n h thò

dò thó'ng nhà't ve màt phàt sinh va gàn giò'ng nhau trong nhùng net hién tai

* Nguyèn tàc so sành dUdc cùa cdc kè't qua phàn vùng

Nguyén tàc này xuà't phàt tfl y nghìa thflc t é cùa cóng tàc phàn vùng Vói muc dich tìm kiém giài phàp cho càc bài toàn thflc té, càc ddn vi phàn vùng phài n à m trong mò'i tflóng quan ràng buóc làn nhau Phài làm rò dfldc tinh he thó'ng gifla càc càp phàn

vi va gifla càc dòn vj phàn vùng

Chi co chàp h à n h nguyén tàc này mói co thè xày dflng dfldc nhflng bàn do pbàn vùng thó'ng nhà't d càc ty le khàc nhau, càn thiét de giài quyét nhùng nhièm vu khoa hoc va càc bài toàn thflc tiln Dì nhién nhflng sd do phàn vùng cuc ho, dfla trén càc nguyén tàc khàc nhau, làm theo càc phfldng phàp khàc nhau, khóng theo mot phfldng

p h à p xàc djnh n h à t quàn thi khóng thè dóng vai trò nén tàng, khóng thè quy chùng

t h à n h mot so do thó'ng nhà't Tinh khóng so sành dfldc cùa càc két qua p h à n vùng

n h ù n g lành thò khàc nhau, hay cà càc két qua p h à n vùng cùa cùng mot lành thò nhflng do nhiéu tàc già khàc nhau cùng tién h à n h là mot trong nhflng nguyén n h à n ed

b à n làm h a n chè'y nghìa thflc t é cùa càc két qua dò

Vi?c so sành càc két qua phàn vùng chi co thè dat dflcic khi su dung mot phfldng

p h à p chung thòa man càc diéu kièn sau:

• Phfldng phàp dò phài dfla trèn nhflng nhàn thflc dùng dàn ve n h ù n g quy luàt

^ ^ ^ j j y è n , tàc dóng d khàp ndi, d bà't ky hoàn cành dia ly nào va phài là mot phfldng phàp thó'ng n h à t de xét càc bièu hién cùa quy luàt à'y trèn nhflng lành thò co tinh chat kbàc nhau

* Phfldng phàp dò phài tfldng dò'i ddn giàn va de àp dung Viéc su dung nhflng he thó'ng phàn tich qua phflc tap, dfla ra nhflng càch bièu thj rfldm rà, hay tham vdng bao quàt qua nhiéu nói dung muc dich déu han che' khà nàng so sành va dèi chiéu va

do dò làm khò khan cho viéc khai thàc càc kè't qua phàn vùng Quan trong hòn nfla, khòng su dung dùng già trj càc kèl qua phàn vùng nèu khòng hiéu rò nhùng dac diém cùa phùdng phàp phàn vùng va dàc biéi là nhùng càch giài quyét co linh chà't quy flóc

va lién quan dé'n linh chat thòng dung eùa phùdng phàp Nhùng càch giài quyèt quy

108

ueic- này khòng the iiumg tinh e-hàt chu quan hoai- ngàu nhién chùng idiài dxicic xuà't

phàt mot càch eó qu\' luat lù he thóng i)hàn vung dà dùeic ihùa nhàn, nghìa là chùng phài hcip thành nu)i hi) |)hàn hùu ed cùa phùóng phàp phàn vùng thòng nhà't Tà't nhièn co thè khi su' dung phùdng phàp phàn vùng khòng e-ò linh chat ihòng dung ma

eó linh chat cui- hii phu thuòc vao nliùng dac ihù cùa lành ihò lù nhièn dùcic phàu chia khi ày nhùng (-à(-h giai quyél quv ùóc sé il di Nhùng trong trùdng h(lp này tinh

so sành dùd(- cùa càc kèl (pia phàn vùng khóng dùcic bào dàm màu thuàn vói muc dich cùa còng tàc phàn vùng

Nguyèn tàc so sành dùcic dòi hói su kèt h(.ip giùa phàn vùng làn va phàn vùng nhò, phàn vùng tdng hcip va phàn vung chuyèn dung phài ed tinh he thdng va nhà't quàn Trong moi trùdng hcip phài xàe làp dùdc vi tri cùa mòi ddn vi thùy vàn Irong he thò'n{{ chung, làm sàng tó cài- (pian he lifting tàc va can nguyèn giùa càe ddn vi cùng cà'p 4.3 PHl/ONG PHÀP PHÀN VÙNG

Càc phfldng phàp phàn vùng thùy vàn là nhùng càch phàn chia lành thò thành nhùng ddn vj eò linh dóng nhàl tùóng dèi cùa càc yéu tò thùy vàn iheo càc tài liéu nghièn cùu trong phòng va ngoài thùc dja Co nhiéu phùdng phàp phàn vùng dja ly tu nhièn co thè àp dung cho phàn vùng Ihùy vàn Trong so' dò phùóng phàp nhàn tò'chù dao (nhàn tò tròi) hay dùdc àp dung nhàl

4.3.1 Phuang phàp nhàn tò'chù dao

Trèn ed sd phàn tich lièn hc:Jp day dù càc lai liéu ve càc yé'u tò Ihùy vàn cùng nhu

vièc phàn tich dàc linh tàc dòng cùa càc thành phàn cành quan, dù kié'n chia lành tho

nghièn cùu thành càc dòn vi vài càe cà'p bàc phàn vj vàn thiét Trong mói ddn vj phàn vùng tìm ra mot nhàn tò chù dao dóng vai trò chù yé'u nhà't, rò net nhà't, Iflóc bò

nhflng n h à n to' phu dóng vai trò thfl yéu trong viéc hình t h à n h càc phflc bop thùy vàj*

cùa càc ddn vi phàn vùng dò Dóng thòi tìm ra dàu hiéu chi thj co lién quan ve mài

p h à t sinh vói nhàn tò'chù dao va dùcic phàn hòa rò ràng, chi tiéu này phài dòn giàn ve

de dàng khi vach ranh giói Su càn thiét phài dung nhàn td chù dao là do su khóng trùng heip hoàc trùng hdp khòng hdàn toàn giùa ranh giói càc khu vflc, bó phan thuòc càc càp so sành dfldc vói nhau Phùdng phàp này phù hcip vói nguyèn tàc phàt sinh v;

nò lièn quan dé'n viéc phài hién ra nguyèn nhàn hình t h à n h tao nèn net dàc thù cùe càc phùc hcip phàn vùng

Co so ly luàn cùa phùóng phàp nhàn lò'chù dao là quy luàt phàn hoà cùa càc yéi

t ò tao nèn phùc hcip thùy vàn trèn lành Ihó dùói làc dòng cùa càc nhàn tò'dja dói ve phi dja dói Nhùng dàc trùng c:hiu su ehi phói cùa quy luàt dja dói mang tinh dai biéi cao va it phàn hoà trong nuit diin vi lành thò vi \'ày nò thuóng dùdc chdu làm chi tièt

phàn vùng cùa càc bàc iiìiàn \ i eno, \guo(- lai nliùng dàc t r ù n g chju su tàc dòng cùa

lOt

càc nhàn tò phi dja dói thùdng phàn hóa manh thee khòng gian, thfldng dflcic chqn de phàn chia càc ddn vi phàn vùng bàc thà'p

Nhfl vàt nhàn tò' tròi là nhàn to' noi bàt lèn va càc dàc trflng khàc phài thich flng

Tuy nhién khóng co nghìa là cac dàc trflng phu thuóc khóng co tàc dòng gì dé'n nhàn tò

chù dao, nhflng tàc dòng dò yéu hdn tàc dóng thuàn Càn Iflu y ràng càc nhàn td dja dói hay phi dja dói chi là nhàn tò'chù dao khi nò quyét djnh sfl hình thành nèn càc dàc dièm cùa bà't cu dòn vj phàn vùng nào, cho phép tàch nò ra khòi càe ddn vj cùng càp bàc Dcng thdi sfl hình thành nén càc dàc dièm trén cùa tflng dòn vi rièng bièt khóng thè chi giài thich bang tinh chà't cùa nhàn tò'chù dao, dja dói hay phi dja dói Svi hình thành càc dàc diém riéng là do tàc dóng tfldng ho rà't màt thiét giùa càc nhàn to dja dói va phi dja dói Nói chung vai trò chù dao cùa càc nhàn tó dja dói hay phi dja dói, chi dùng d hai trflóng hc?p:

+ Né'u ddn vj phàn vùng dfli3c chia ra di^a trén mot ed sd dja dói hoàc phi dja dói + Néu co thè hoàn toàn hoàc d mot mùc dò lón con hóa càc dàc dièm dja dói hoàc

phi dja dói cùa lành thò dxicfc phàn vùng là dóng nhà't

Hai trfldng hdp này co thè bao góm hàu hét càc tinh huong cùa phàn vùng Trfldng hcip thù nhà't xày ra khi phàn vùng bang càch chon xen kè nhàn tÒ chù d^o dia dói, phi dja dói Trfldng hcip thù hai lién quan dén vi^c phàn chia càc phùc hcip khóng day dù Khi phàn chia càc ddn vj cà'p cao thflòng dóng nhàt hóa càc dac dièm phi dja

dói cùa chùng Con khi phàn chia càc ddn vj theo phi dja dai (cà'p thà'p) thi dàc diém

dia ^ói cùa chùng lai "dflóc dàt làm thùa so' chung", coi là nhU nhau, trong khi ranh giói co thè di qua, bj càt thành càc doan bòi càc dói khàc nhau

Hón nfla nói dé'n thành phàn chù dao con phài chù y ràng khóng co thành phàn nào là chù d^e tuyét dò'i, hay ph\i thupc tuy^t dói Càc vai trò này co thè thay dòi theo kiéu va cà'p bàc phàn vj, thàm chi d mot so' ddn vj l^i co thè do nhùng nhàn tó' "yéu nhà't" dóng vai trò chù d^o, vi du thùy vàn Kerstd trong mot ddn vi thùy vàn mién nùi nào dò

Rò ràng phflóng phàp nhàn tó' chù dao dita trén nguyèn tàc ve tinh phàn hóa khóng cùng già trj cùa càc nhàn tò dàc trflng thùy vàn Trong càc trflóng hdp khàc nhau nhàn tò'chù ciao co thè khàc nhau Càc dòn vj cùng cà'p bàc co thè phàn hóa do tàc dóng cùa càc nhàn to' chù dao khàc nhau nhflng khóng dfldc vflcit ra khòi pham vi càc nhdm co bàn, dd là nhdm dja dói, phi dia dói hay dia phfldng Néu phàn chia theo tflng bàc thang phàn vj chi dfla vào mot nhàn tdchù dao lai màu thuàn vài nguyèn tàc dóng nhà't tfldng ddi va màu thuàn vdi yéu càu xuàt phàt tfl nguyèn tàe dd dd là tinh phflc tap cùa càc diéu kién va càc dàc trflng phài gàn dóng nhàt vài mot dòn vj thuòc mot cà'p bàc nào dò Co nhflng trfldng hdp phài thay dòi cà dàu hiéu chi thj (chi tiéu) d càc doan rièng biét cùa ranh giói cùa cùng mot ddn vj Diéu dò khòng co nghìa là d càc 11'

d o a n av n h à n u eie, 1 e cu -i !di:iii ho:i d:i l h a \ ' doi ma chi t h a y dói e-àc dàe- trflng

du(i(-dùa vào (Il >.-u ! i m l i L, M i.ki |ki,ui u i u ' | d i : i i c ( i i l n h à l hai lo;ii h;in dò: loai t h ù nhàt 1,-i h a n dò IIK- ÌÌK-H I •- • pio h i kn cu:i -u p h a n hóa dia ly l ù n h i é n loai t h ù hai

la h a n dò p h a n ,iiili -n kh.i ulcui tlu-o di:i dui va phi dia dói, T i n h c h i n h xàc c-ùa

p h ù d n g p h à p illuni lo (lui d:io se 1:1111: leu khi c(i mot t à p hdp day dù hdn càe: b à n dò

p h à n t u ' h va cuc h;m do ho plein cu:i 1 :i(- so do p h à n v ù n g t ò n g hcip h a y c h u y è n d u n g ,

c-jK- a n h c h u p vicn 1 li,un

G à n e-hù y ràni; phiùinu ph.-ip iih:ui to i-hu dao k h ò n g t h è t à c h rói su' p h à n tich s à u sàc eàe mói epian he \'a t;ic d-iUg tuoni; lui ,mua cac t h à n h p h à n cku- dàe t r ù n g t a o n è n (-;i(- dàc- t h ù e-ùa cai- c:i t h è i-ii 1 diài \'i pluin vung,

4.3.2 Phuorig plidp phàn tich lièn hgp

D a y là phùiing p h a p xa\ -.luim va plein tii-h -o s a n h càc b a n dò ve càc t h à n h p h à n

r i è n g l.àèt () mot giai do:m mio do ihi iihiffiiig iiliàp này dòng vai t r ò q u a n t r o n g ,

n h ù n g n è u d ù n g no li dani, ^liliali klnel" thi l hu'óng k h ò n g d à m bào n g u y è n t à e so

s à n h dùcic cùa càc kèt quii p h à n vùng Do c-ac r a n l i giòi c ù a càc dà(- t r ù n g r i é n g biét

t r è n càc b à n dò t h à n h p h à n iiiiing ung t h u ó n g k h ó n g t r u n g n h a u , n è n n h à n g h i é n c ù u ,

n é u k h ò n g eó p h ù d n g p h a p tliiing n h à i , sé vach r a n h giói thed k i n h n g h i é m va c h ù

q u a n t h i è n ve d à c t r ù n g n à \ hay d:\c iru'iig k h à c S u p h à n tieh lièn hdp càc b à n dò c ù a

eàe d à e t r f l n g r i è n g hièt chi iièn h à n h cho n h ù n g két q u a so s à n h dùdc, khi n à o p h à t

h i è n r a n g u y è n n h à n c h u ve ÌÌ phat hièn ra n h à n tei chù dao c-ùa s u p h à n bòa, c ù n g

n h ù p h à t h i é n ra dùdc d à u liieu i-hi thi dàc- i r i l n g (-ho su p h à n hcia dò T r è n ed sd dò vach ra r a n h giói l ù a (.u don \i phan vung d u a vao mot bay mot vài b à n dò dà p h à n tieh

N h ù vày chi khi n à o phuiing p>haii n h à n n'i c h ù ciao trd t h à n h ed sd k h o a hoc- c ù a

p h ù d n g p h à p p h à n lich lièn licip thi jiliùiing piliàp n à y nidi h o à n t h i é n va d ù c h i n h xàc

Dì n h i è n t r o n g t r ù d n g heip ma 1 à( n h a n ùYc-hù dai» va dàu hiéu ehi thj dùcic p h à t h i é n

b a n g càch j i h à n l i d i lièn lutp^ thi e thè i-oi r à n g no là mot bièn d a n g cùa p h ù d n g p h à p

n h à n t è c h ù dao P h ù d n g iih.ip p h a n l i d i , c h ò n g c-liàp hàn dd e-ùng ed t h è cdi là n à m

t r o n g k h u d n k h ò pbùeing jiliap n h à n t ò d i u dao P h ù d n g p h à p t h ù c dja c ù n g là n h à m

p h à t h i é n r a n h à n ló c h ù ciao hoài- ho s u n g cho vièc tìm càc d à u h i é u chi t h j eùa n h à n

t ò ' c h ù dao.Vi vày co t h è nói ràng phueing p h a p n l i à n t d c h ù d a o là p h ù d n g p h à p c h ù

y é u de p h à n v ù n g dia ly t u nhièn cùnu n h ù t h u y vàn,

4.4 C H I T l É l i VA HE I iKKNG l'IL-W \ 1

Khi p h à n vunt; lliu\ vàn nhat fhiel pluii x;iv d u n g ni()t he thci'ng p h à n vi c ù n g vài

eàe c-hi lièu tùcing ung, \'ivc \à\' dung ir.ot he t luing p h à n vi bao gòm t à t cà càc cà'p tòn

tai mcit càe-h k h a c h (|u;m pii:it sinh v:i piuit t r i e n t r o n g mòi q u a n bé t ù ó n g ho vói

n h a u là c à n ' h i è t c;i \'e \v lu ui kiii ihuc iii'-n

111

4.4.1 He thdng phàn vi va chi tiéu

Mot he thòng phàn vi pluii dàm bao e-àe yèu càu sau:

• He thòng phàn vj phai phàn ành dùng mòi quan bé bién chùng, thòng nhàt màu t h u à n gifla e-àe quy luàt phò bién eùa dja ly

* He thdng p h à n vj phài day dù de eò thè phàn vùng d moi ty lé cho moi lành thò,

dóng thdi phài ed nhùng ddij vj chù yèu ed tinh dóng nhà't cao, ed chi tiéu chuàn doàn chinh xàc

Trong càc ddn vi phàn vung phài ed mdt ddn vj ed bàn, dòn giàn nhà't, dóng nhà't nhà't, coi n h ù khdng chia xè dùcic nùa 0 cà'p này càc miit khi bau, dja hình, dja chat, ldp phù thflc vàt khdng khàc nhau nhièu )àm, dàn dèn lflcing ddng chày cùng nhfl che

dò dòng chày khòng co su khàc biét dàng kè Dóng thòi cùng càn co né thòng phàn vi thòng nhà't cho cà nùóc, toàn lành ihò tfl khu vflc nhd dòn khu vùe lón, tu tinh dén toàn quòc, co tèn goi thòng nhà't Cà'p phàn vj trong tinh phài nàm t i o n g cà'p phàn vj lón hón bao gòm nhiéu tinh

Trong he thdng phàn vj eò thè tón tai hai day phàn vj dja dói va phi dja dói Day phàn vj dja dói bao gòm càc bàc phàn vj chju tàc dòng cùa càc nhàn tei dja dói, tue là ò càc cà'p bàc cao Con day phàn vj phi dja dói lai phàn ành tàc dòng cùa càc n h à n tò phi dia dói

Trong he thdng phàn vj mot cà thè thuóc mot cà'p nàd dò là mot bò p h à n cùa mot cà'p phàn vj lón hdn 0 mòi cà'p phàn vj nén co mot dàu hiéu tròi, mot chi tièu chinh dflcic xàc dinh sau khi phàn tich mflc dò dao dóng cùa dòng chày va càc yé'u td mat dèm, cành quan Ngay trong mot càp phàn vj cùng co thè thay dòi dàu hiéu va chi tiéu phàn chia Tuy nhién tùy theo tùng trfldng hdp cu thè, chi nén dén mot cà'p nào dò hày thay t h è dàu hiéu chi tièu vi chi khi dò hai day phàn vj dja dói va phi dia dói mài gap nhau

Cà'p bàc càc ddn vj phàn vùng dfldc xàc djnh dfla trén sfl khàc nhau ve tinh dja dói

va phi dja dói cùa càc dàc trflng Thòng thflòng càp phàn vj eàng can thi càng md ho, cà'p càng t h à p thi r a n h giòi càng rò rét Do vày ty le phàn vùng càng lón, càng di xuó'ng càc cà'p thà'p hón thi de) chinh xàe càng tàng lèn Phàn vùng càn eù vào hai tièu chuàn sau:

+ Tièu chuàn t h ù nhàt là càp bàc cùa sfl khàc nhau ve tinh dia dói, phi dja dói Thi du co so phàn hóa ra càc dói là sfl tflóng quan mfla, dòng chày Tièu e-huàn này thfldng phù hcip trflc tiép vói mflc dò dòc dào hay dac sàc cùa tùng càp phàn vj Vi t h è ngflòi ta hay goi dd là "tièu e-huàn ve tinh dèe dào"

+ Tiéu chuàn thfl hai là •'tiéu chuàn ve tinh phflc tap", chi ed thè quy càe- phflc heip thùy vàn vào mot dein vj thu()c cà'p bàc tfldng flng khi nào chung so sành dfleie vdi eàe

112

ddn vi c ù n g (-àj), ,\k, i|i | :: u - i i hir\ \ :m !c h ;Ì1I i Icuih tu il n h à t 2 don vi t

rui-lièp (i (-ap tlià|) hon I) sue 'i.o\ n.-i c:ip p l c m si Ish uu: iihiit thièt p h a i cali t a o bdi s()

Il liin g n h u n h a u i u:i - :i ikm - i - p i h.ip hiui i ,ic ,|,c i : uiit; t h a n li [ihàn t rmig mot c-à pi

p h à n vi nao dei nici! tud; i h:iì :i a i n muc ,{.< Llicu- dong nlnil lu'-n t r o n g (-;ic

dài-t r ù n g dài-tini 11 li p h à n \ ,i do (lo i c ! k-n moi in in d - nìcu d m h ve mUi- dò |ihU(- dài-tiqi i-ua i-àu

truc(-a(- thaiili plein i'- ile- u n ik> ki e,,.,; i,,.: , nnii knig n h à l Cac kèt (|uki p h à n

v ù n g tièpi t h e o i-lu la-i iion • \ ni;iu:i c ì n c u ! ,k., ui pciii i n a i g n h à t dò x-àc d i n h s u p h ù

luip c ù a d(in vi iihàii xium d i \'oi lieo ( lìtian '.( ' u i i phui- taii Nèu mcit dòn vi p h à n

v ù n g n à o dò chi gòni iiiói d n vi o' (-;i|/ t h a p !;-ai tru i lep thi k h ò n g p h ù hdp vói t i è u (-lillàn na\' Càc c a p h:ic i In c!iu hop \ oi i H u e,,,, i, i |,u h:ii (-o t h è coi là n h ù n g ddn vi

"nho", Kich thU('ic (-ua n h ui m (hai vi ii:i\ klH-n ' ì , ^ kciii n l u è u so vdi càc ddn vi " b ì n h tliu'iing' O m()l muc do pii.oi vùng ii:i-' do (,ic ,1 m i ulKk'này sé k h ò n g elùde [ihàii i-hia ma du'(j(- giip vào tr-.aii; nuit don \-i "hmìi lìiuoiuk ke ( ;m hoàc elùde quy U(i(- n h ù

là n h ù n g ddn vi p h à n \'i klikmg hi chia i-at d u \ n h i e n i-hi nèn chia t h à n h càc dein vi

k h ò n g hi c h i a e à t khi ma iKai \'i iiho" dò kh;ic haél vói ddn vi " b ì n h t h ù d n g " kè eàn tdi m()t m ù c c à n b à n ma néu co|i n-i vào sé la mk-t su i::io ghèpi t h ó lò d à n dé'n su' k h ò n g

p h ù hcip h o à n t o à n giu:i so do ytiian v u n g vói -u •_:ion<.' va k h à c n h a u tiiùc s u tòn tai

t r o n g t u n h i è n Bièn pilrip L-'ip diui v\ "nho" \,io don \ i " h m h i h ù ó n g " kè càn k h ò n g

h o à n t o à n m à u l l i u à n V(J: ihuc te tiouc; nuit o t n e a u i hop no con i-ho p h e p s u a n h ù n g

t h i è u ót eùa n h ù n g sii dò ph:in \'UIIL; imi t r e n de: i huong ve c;ic r a n h giiii dia dói mó

n h a t t h e o mot d ù ó n g net

+ S u p h à n v ù n g k h à c (-:in h a n vói [ihàn lo:ii, Klu |)liàn loai s u giong n h a u ve càc (làc t r ù n g dùiic d ù a vào c u n g mi)l don vi k h o n g pini thuòc- vào s u kè e à n h a y n g à n càch ve m a l l à n h t h ò c-ua e h u n g Con p h à n v ù n g k h ó n g làm m à t t i n h eà biét dùcic h e

t h ò n g hóa Ditele l à p heip theo nule- dò cùa t m h p h ù c la]) va t i n h dòc d à o , eàe: ddn vi

p h à n v ù n g ttùcic n g h i è n cuii duiic t h è hièn t r è n h;'in dò n h u n h ù n g c-ki t h è va c h ù n g ta

t à p t r u n g c h ù y vào càc net idióng k-.lp lai cua i-hung Co t h è h ì n h d u n g p h à n v ù n g va

He thòng phàn vj (-ua e-àc ddn vj phàn vùng thùy vàn phan kinh nhùng pham tru phò bién cùa su giòng nhau va khàc nhau cua càc- dàe trùng thuy vàn Dò là nhù ni: ddn vj phàn ành mflc dò phàn hcia theo khu vùe-, hay e-òn goi là nhùng dcin vi eàn thièt, khòng thè thièu dflcic Con nhflng dein vj khàe- goi là nhflng ddn vi khóng c-àn thièt, vi

eò nói, eò thè khòng eó sfl giòng va khàe nhau nào lifting ùng vói c-hùng:

Nhflng ddn vj khóng càn thiét ma dflcic dfla lèn bàn dò thfldng c-hi dflcic nèu lèn

trong bàn chù giài cùa càc sd dò, hoàc dói khi cùng khòng dùeic nhàc dèn ma chi dfldc phàn ra thec sfl suy xét cùa càc nhà thùy vàn khi tièn hành phàn vùng

4.4.2 Vdn de ranh giói

Phàn vùng luòn luòn di theo vói su phàt hién ra ranh giòi va vae-h chùng trèn ban

dò Su tón tai khàch quan cua eàe dcin vj phàn vùng là dùa vào tinh khàeh quan cua chinh r a n h giói cùa chùng Ranh giói phài dùeic quan nièm nhù sau:

+ Ranh giói khòng phài là mot dùdng ma là me)t vùng róng hep nào dò

+ Dà eò cà'p phàn vi dò'i vói càe phùc- hcip thùy vàn thi c-ùng e-ó càp phàn vi doi \ ói khu vflc r a n h giói va tinh chat ranh gidi thay dòi tùy theo e-àj) phàn vi,

+ Khòng co dflòng ranh giói tuyét dò'i rò rét, vi t h è dfldng ranh gidi vae-h ra it nhiéu mang tinh quy fldc

+ Ranh giói là mot pham trù Ijch su, co thè thay dò'i thed thdi gian dflói tàe dòng cùa nhièu nhàn tcx trdng dò eò boat dòng kinh t é cùa loài ngflòi

Ranh giói là nhflng dai chuyèn tiép, trdng dei-tinh chat dàe tifliig cùa nic)l pdiuc hcip thùy vàn này bién doi tfldng dèi n h a n h sang mot phùc hqp thùy vàn khàc Dò là ndi gap gò cùa càc tinh chat cùa càc phùc hdp thùy vàn ké càn nhau xàm nhàp làn' nhau Vi t h è ranh giói bàt dàu ò chò ma flu t h è cùa nhflng dàc dièm tfldng flng vdi mdt phflc hcip nào dd bj màt di va dà xuà't hién nhflng dàc dièm cùa mot phùc hcip khàe-, Ranh gidi két thùc d nói ma sfl pha tròn chàm dflt nhfldng chò cho flu thè khàc-, Trong tfl nhién co ndi là ranh gioì cùa hai phùc bop, nhflng cùng eò ndi là ranh giói, là i-hó gap gó cùa nhiéu phùc hcip ó nhiéu cà'p phàn vj khi dò tinh chat eùa ranh gidi phùc tap hdn nhiéu Ranh gidi trèn mèi sci dò phàn vùng theo mot tv le niu do eó thè là nuàt dfldng néu nò là mcit ranh giói dflt khoàt, rò, hoàc mot giài nèu nò khòng dùt khoài, khòng rò, mò ho Tuy nhièn thùc chà't nò khòng thè là mot dùóng theo nghìa den, ngav

cà khi nò là mot r a n h giói dùt khoàt Nhflng r a n h giòi dflt khoàt dflòc hình thành do tàc dòng cùa chinh càc nhàn lo co sfl thay dòi rò rèi theo khòng gian, gay nèn u tlia\'

dèi quan trong trong me)t khoàng càch ngàn, vi du mot dùòng phàn micie, nuit (-on

song, (^àe ranh giói lù tu, khóng dùt khóat thùdng gap h(in Do là luii ma nhùni: thay dói tu' lù khòng rò dùeic lich lùy sé dàn dé'n su nhay voi sang mot trang thai khàc

l l - l

Khu vùe r a n h '.'loi di; n n, h ilcis doi v;i t huiing n h o hón 2 p h ù c hdi) t h u y vàn 111:1 c h u n g |)hàii c:ici-,, i i i i u o ' Oli kl cuiiu (ili luoiiL' diKing 2 phùi- hdp nàv Vi r a n h giói

la mot d a i (-hu\'i-n tii-p ncu iJu v:i diiili i:inli gnii vièi- d à u lièn là phài giói h a n cho diioc v u n g r a n h una ' i o \ iihicn tri n ii:in do i l u n i n g t h è hièn r a n h giói là mot d ù ó n g

do hi mi)l vièc lam c:in iliiet \'i d:ii chu ven tièp tlnliing hcjp va t h u ò c (-à|) p h à n vi t h à p luin 2 p h ù c hcip kè hèn iieii de rionii k h u vue t r u n g gian "vó c-hù" ày sé gay n h i è u l ù n g

l u n g (-ho ù n g d u n g tluic tien Di nliKii nhil \:IN' k h ó n g eó n g h i a hi t i n h i-hàt cùa d ù ó n g

r a n h guii k h ó n g (:iii duo: ph:ui :inh i IOIIL: SO dò pluin v ù n g T r è n h a n dò c h u n g dueie- ve

t h a n h mot d ù ó n g n h ù n g i-an diùii- gnu thu-h t r o n g (-à(- chi d à n (-ùa so dò p h à n v ù n g Vièc xàc- d i n h r a n h giói gap kho k h a n k h ó n g n h ù n g do c h ù n g là mot dai c h u y è n t i é p nià con do c h u n g phiii ihoa m a n n h ù n g yèn càu m à u t h u à n n h a u T h ù n h à t là càe

r a n h gidi p h à i k h à c h cunin t h u hai la e-liùng n h a i dùcic t h è h i é n t r è n b à n dò t h à n h mot

d ù ó n g k h ó n g p h u thu(i(- v:io t m h i h à t t h ù c tè cua c h u n g , t h ù ba là d j ù n g p h à i de

t h à v de xae- d i n h ngoai t!iù( i.lia vi i-o n h u vàv i-hung inòi eó y n g h ì a thue- tièn

Do d i a h m h co t m h (li;.', iién v ù n g va de n h à n thà'y t r e n t h ù c dia, i-àc r a n h gie'ii

t h u ó n g di t h e o cac cà'i) iihàn vi n h à t d i n h cùa dia h ì n h T u y n h i è n nò k h à c vói p h à n

v ù n g dja h ì n h vi k h ò n g dùa vào c à p p h à n vi dia h ì n h lifting d ù d n g vói cà'p p h à n vj

t h ù y v à n d a n g xét

T i n h c h a t cua r a n h gikii t hav dói tuv th(>o (-ap jiliàn vj ( u a dòn vi p h à n v ù n g m a nò hao q u a n h C à p p h à n vi cane <':io thi dku c h u y è n tièp c à n g ròng, s u t r ù n g hdp gifla càc

t h à n h p h à n e à n g k h ó k h a n , i iiiiong d c à p c à n g cao thi r a n h gidi e à n g md bó, con c à p

r a n h giói c à n g t h à p ibi c à n g rn rèi Do t m h ( h à t lièn t u e c ù a dja ly q u y é n , càc r a n h giói nói e h u n g t h u ó n g il rò nel,

C ù n g vdi su hièn dói cua thói gian cac r a n h gioì c-ùng hièn dòi t h e o Nhflng bién dòi m a n h thfldng x;iy r.i o n h ù n g don vi i àj) t h à p hoàc tai n h ù n g ndi ed d a o d d n g mflc nude Icin, n h ù bièn, ho liin hay n h ù n g noi hav xay ra eac tai bièn t h i è n n h i è n n h ù dà't

t r ù d t d d n g dà't, De)i vói nliùnii d(in vi (-lip cao s u bièn ddi xày ra r a t c h à m c h a p ,

t r o n g ddi s o n g con ngu'cii co thè coi n h u on d i n h T u y n h i è n t r o n g thòi d a i n g à y n a y , con ngùdi eó t h è dich c h u y è n l a r a n h giói klu d à n nude vào càc v ù n g sa m a c , h a y xày

d ù n g he t h d n g càc ho d u i ; i lón làm t h a \ dói cau trùi- c à n eàn nùcic l à n h thd

4.5 M ( ) T S O S O D O PHÀN VL'N( \ d l l Ù Y VÀN À P D U N G Ò V I É T NAM

Hién n a y e:hùà eó nuit so dò pdiàn v u n g t h u \ vàn t h ò n g nhà't, cà dèi vdi t o à n c à u ,

cà ddi vói r i è n g Viét Nam, V1()L s('> sn dò t h ù n g h i é m dùcic dita r a , v à n cdn n h i é u chd

e h ù a h o à n t h i é n , e h ù a dùiic ( h i n h thù(- dùa vào thùc- tièn T u y n h i è n nhflng e d ' g a n g dd

c ù n g r a t d à n g t r a n Iroim kim (-(i s() chi-, cac so dò h o à n c h i n h s a u n a y

II.'^

4.5.1 Mot so sa do cùa nUàc ngoài

Trong sd'càc sci dò phàn vùng thùy vàn hién ed d nude- ngdài e;d thè dàn ra mày sd

dò sau:

*.Sd do cùa Lièn Xó cu: Theo sd dò này co he thcing phàn vi sau:

1 Càp I: Dai thùy vàn: Co tàc già lày ti sd e-ùa hai yéu tè) càn bang nflcic- (Lvdvich

M.L, Xdkdldw A.A.) hdàc nghièn cflu sfl phàn b d c ù a cà 3 yéu t ò de phàn chia Cd tàc già p h à n dói thùy vàn càn cu vào dói eùa khi hàu (P.X.Kudin)

2 Cà'p II: Khu vUc thùy vàn: Lày ddng chày thfldng xuyén (trung bình nhiéu nàm)

làm chi tièu phàn chia

3 Cà'p III: Tinh thùy vàn: Lày phàn phdi dòng chày trong nàm làm chi tièu phàn

chia.Ngoài ra cdn phàn t h à n h càc cà'p nhò nhfl sau:

4 Cà'p iV: Chàu thùy vàn;

5 Cà'p V: Khu thùy vàn;

6 Càp VI: A khu thùy vàn:

* Sa do cùa Trung Qudc:

Ò dang phàn vùng khi bau thùy vàn Dflói cà'p dói (cà'p I) Trung Quòc chia lành

t h ò cùa mình t h à n h 3 cà'p tiép theo:

1 Cà'p I: Dai thùy vàn: nhfl d trén

2 Càp II: Dia khu thùy vàn: Lày dò sàu dòng chày thflòng xuyén làm chi tièu

p h à n chia

3 Cap III: Khu vUc thùy vàn: Co chi tièu khòng thong nhà't Co t h è là'y phàn phói

dòng chày trong nàm (càc dja khu phia Nam) hoàc dàc trflng dja hình tfldng dòì rò net (càc dja khu phia Bàc) de phàn chia

4 Cà'p TV: Lày diéu kién thùy Icii làm c-d sd de phàn chia Cho dé'n nay cùng vàn

chfla co so do thàt hoàn chinh

4.5.2 Mot so sa do trong nuàc:

* Sa do cùa Giào sU Ngó Dinh Tuàn (1984):

Giào sfl Ngó Dinh Tuàn dfla ra khài nièm cho ràng tinh phàn vùng cùa hién tùcing thùy vàn là tinh òn djnh tùdng dóng giùa khòng gian va thdi gian thee bé thòng càc càp cùa chùng Tu dò dùa ra 5 eà'p phàn vj sau:

1 Càp I: Dai thùy vàn: Là ddn vj khòng gian bàc cao dùeic dóng nhà't vói dói khi

hàu co ddn vj thdi gian tùdng dóng là chu ky Idn khi bau Theo càc chi tièu khi bau

16

pli;in liin Linh ilio p i a i 1 '.:! IUP'H- l :Ì ii mli i u duo I ku \';ìn) t huiii- ileii 1 liuv vàn nhièt cidi gio mùa ani ùót

2 Càp II: Midi tìiiix lini L:i ( ;i(- don \-'\ khoni; man nàm trong dói thùy vàn va

tu'(ing dóng vói don \ i tlioi min la tlioi k\' d:io ikau: liai cua (ha hinh (thdi ky hién tién,

hien tho:ii) tao m-n -u plein i :icli km \e (he do diau; (-ha\' 0 iiiftic ta dò là sU phàn

cach giùa mién iiui y()i i-he do dong (hav song va iiiien dóng bang vói che dò dòng ehày hièn

:i Cap III: Vung thtix uni: L;i ikin vi kluing gian tudng dóng vdi ddn vj thói gian là

chu ky thuv vàn (mot chu k\ thuv \':iii co do dai iriing hinh khoàng 1 1 nàm) Vdi diéu

kién khi bau nhic^'l ihii ;iin uot nhu neiòc ta vùng thuy vàn thue)e- mién ddi nùi ed thè co\ là mot vùng klu hau di;i ly nhat dinh ti-ong do thièt làp dùeic su càn bang lùeing

iiiftu- giùa khóng gian va thui gian i-hi lieu (hnh liuing cho cà'p vùng thùy vàn mién nùi hi su (long nhà't ve ])huon-u tritili i-àn hàng nùkii- triiiu' bình nhiéu nàm (khoàng 2-3

d m ky thu\' vàn) Kaiili -ac j,uia ( :ic 'suni; dna v:io duiing phàn nfli'ic Vùng thùy vàn (long hàng dù(i(- XÌK- hip tu vung lành ihó i-liiii su c-hi phói (-ùa che dò triéu (chu ky 18,('>

nàm) (k^hi tièu dinh lifeing dio c-àp vùng lhu(ic mién dóng hàng co thè là ranh giói ành

hùdng triéu cao nhàt

4 Càp IV: Din phUitiig ihùy coir Là (kin vi càu trùi' eó bàn eùa khdng gian thùy

van tùdng ùng vói ckin vi (•:ui truc c(i han e-ua lluii gian thùy vàn là nàm thùy vàn

Nàm thùy vàn ehi(k- dàc trinn.' hang cac mua thu\' van (irù:i lù mùa can) Nhù vày dòi

vdi mién ddi nùi, dia phifting thuv vàn la mot ddn vi khóng gian dùde dóng n h à t ve

mùa thùy vàn Mùa thùy van co thè phàn bièt theo mùa lù mùa can va su tàp trung

hay su phàn tàn theo llidi gian tùiing ùng cua chung Chi lièu djnh lùcIng chinh cùa ( à p dia phùdng thuy vàn tlui()(- vùng tlun' vàn mièii nùi là dò dai mùa lù mùa can Dòi vói vùng thùy vàn inieii dóng hàng dia iiliUcing thuy vàn dùcic phàn chia theo ranh gidi anh hùdng triéu tnmg mua lù va mùa i-an

5 Càp V: Ddi (hay ó) thùy vàn: Là dcin vi phàn vùng trung dja phùdng thùy vàn,

là ddn vj khòng gian tùóng dóng vói dòn vj thói gian là thàng thùy vàn Dai (hay ó) thùy vàn thuóc mién dói nui dùeic- idiàii c-hia theo mùc dò dóng nhà't t h à n g va co dòng ehày lòn nhà't va nhò nhài d'ùy theo vùng c-ó thè chon thèm ehi tièu phu thich hcip

'.Sddo cua PCS Tran Thanh Xuàn 119H,5i

PCS Tran Thanh Xuiin (àn cU vao dièu kièn tu nlm-n dai- dièm thùy vàn va mùc

dd diéu tra nghièn cùu thu\ vàn dà chon '•' c.-ipi phan vi de tièn hành phàn vùng thùy

vàn cho lành thó Vièt Nani, co thè tuih tlu-o so do chunu hat dàu tu cà'p 11:

/ Càp 1: Khóng xct

17

2 Càp II: Mién thùy vàn: Dfldc phàn chia dfla vào chi tiéu chinh là càc dang hoàn

Iflu chinh gay mfla lón va thdi k^ bàt dàu mùa mfla, mùa lù

«

Vi du mién thùy vàn Bàc Bò chiém toàn bó lành thò Bàc Bò va mot phàn Bàc Trung Bp dén Ngh$ An Mfla trdng mién này chù yéu do càc hoàn Iflu Tày Nam, Dóng Bàc va càc nhièu dóng"cùa chùng Mùa mfla bàt dàu tu thàng IV, V va két thùc vào càc thàng IX, X Mùa lù bàt dàu chàm hdn mùa mfla khdàng 1-2 thàng Mùa thùy vàn Trung Bó kéo dai tu Ha Tinh dén Ninh Thuàn trén phàn lành thò phia Dòng day Trflóng Sdn Nguyèn nhàn chinh gay mfla d mién này là càc nhieu dóng thòi tié't nhfl bào, àp thàp nhi?t dói, giai hòi tu nhièt dói front iMùa mfla dén rat muòn so vdi mién thùy vàn phia Bàc vào khoàng cuòi thàng Vili, dàu thàng IX, két thùc vào thàng XI1 Mùa lù chi co 3 thàng, tfl thàng X-XII

3 Càp III: Khu thùy vàn: Dflcic chia ra tfl cà'p mién vói chi tiéu chinh là he so

tflóng quan dói dòng chày nàm cùa càc song trong vùng phài lón hón hdàc bang 0,70 Chi tiéu này phàn ành mot càch khàch quan tinh dóng nhà't tfldng dò'i cùa dàc trflng dòng chày nàm trong vùng He so tfldng quan cao là chi so ve tinh dóng bò cùa dao dóng cua dòng chày theo thdi gian va sfl dóng nhà't tfldng dói ve diéu kièn hình thành dòng chày

4 Cdp FV: Vùng thùy vàn: 0 khu vflc dói nùi cà'p vùng dflcic phàn chia dfla vào chi

tiéu dóng nhà't tflóng dò'i ve he so dòng chày nàm Tùy thuóc vào mùc dò phàn hóa cùa

he so dòng chày trong tùng khu thùy vàn de chia ra mot so vùng nhàt djnh O khu vfle dóng bang lày che dò triéu va bién dò triéu làm ehi tièu chinh de phàn chia

* Mot sdsa dò khàc

* Giào sfl Nguyén Viét Phò (1976) Cho ràng co thè phàn vùng trong pham vi Viét

Nam thành 4 cà'p nhfl sau:

1 Càp mién: Do sfl boat dòng eùa hoàn Iflu khi quyén gay ra qua trình mùa cùa

mfla, tao nèn mùa cùa dòng c-hày trong nàm Chi tièu phàn chia là thàng bài dàu mùa

lù

2 Càp à mién: Là cà'p bò trd cùa càp mién Dflói tàc dòng cùa giò mùa mùa dòng

va dja hình gay ra sfl két thflc mùa mfla, tfl dò tao ra sfl chuyèn tiép tfl mùa lù sang mùa can cùa qua trình dòng c-hày Chi tièu phàn chia là thàng bàt dàu mùa e-an

3 Càp vùng: Chju tàe dòng cùa lùóng mùa nàm, dia hình dia chat, lóp iihu thùe

vàt, tao nèn lùóng dòng chay nàm tùóng dòi dòng nhàt, chénh léch trong pham vi khòng qua 20%

4 Càp khu : Day là càp phàn vi cuòi cùng dùói tàe dung (-ùa dia i-liat dia hinh va

khi bau dàc bièt tao ra lùdng dòng clia>' dàc hièt hay cùc doan Chi tièu phàn cliia là (-àc khòi dà vói thung lùng klinài gió eó luiing dong ehav dai- hièt

118

* T r o n g ()U:Ì icnka iii-c ' nk u-.-hioii i Oli d e diéiii t h u v Vàn c à p t i n h PT.S N g u y è n

H ù u Khài (U)S:::) d:i d- iii'hi ino roic:- hon he thoiu.: p h à n vi de (-ho vièc- p h à n v ù n g dùeic (-hi tiet luin g i u p cj, , -, ic, |u\ lio;icli kuili le (* di;i phuiing de d a n g va eó h i é u q u a Tlu-o t à c già (i t m h chi m'-ii i - ^ tu c:ip \'uic: 11 o x u ' a m Sd ('lò hao gòni :

/ Càp inicn: La khu vuc h m h tho ( e, luikì - l a m n h a i ve ipià t r i n h m ù a c ù a dòng

e h a v n à m , do iku- d ó n g ( u a hoàn luu gio mu;i t r - n (!ii\' nui lón

2 Cdp d inicn: la mot c-àp ho i n i i-ho cap m.i01 t h è hièn d thói gian c h u y è n t i é p t u

mila lù s a n g m ù a e-an, do ta(- iking ( u a di;» h.mh ;inli huc'ing dé'n s u b o a t d()ng c ù a gió

m ù a m ù a d ó n g gàv ra su' kèt thue- m u a mila siini hay niue)n

3 Cdp vùng: (Ju\' luàl p h à n luia t h e o v u n g hèn q u a n d è n s u p h à n bò c ù a lùeing

mù:i t i n h h ì n h dia c h a t , ilio nhii'ón<,' hip p h u thu(- v à i Dò c h é n h léch cùa d ò n g c h à y

n à m I r o n g p h a m vi k h ó n g ipia LlC'n,

4 Cdp khu: Day là càp p h a n vi cuòi (-ung d o n g he thc)ng p h à n vi t h ù y v à n Q u y

l u à l p h à n bòa c ù a c-àp k h u i-hu yèn lièn q u a n dèn t i n h h ì n h m à i d è m Càe k h u vflc co

l ì n h h ì n h t h ò nhflóng, dia ( h a i lóp p h u t h ù c vài t ù ó n g dòì dóng, nhà't, làm eho d i è n bièn e-ùa d ò n g c h a y n à m t ù ó n g dòi dòng bò D u ó n g q u a t r ì n h d ò n g c h à y h à n g n à m tflóng dòi gie'ing n h a u cùng co d u i ky n h i è u ha> il nùeic he so t ù ó n g q u a n d ò n g c h a y

n à m lón h ó n 0,70

5 Bièt khu: Là n h ù n g k h u vùe- r i è n g biét hi chi phcii bòi dja h ì n h va dja c h a t dàe biét t a o r a l ù ó n g d ò n g chay dàc hicit h a y evie doan Dò là n h ù n g t h u n g l ù n g k h u à t giò,

k h u vuc k a c s t d làm c-ho lùdng dòng e h à y dite hièt nhò T u y n h i è n n h ù n g k h u vflc n à y

n à m rài r à c rói rac khòiu; kè tièp n h a u ve mài l à n h t h ó de l à p hcip lai t h à n h m o t c à p

p h à n vi Idn hdn

Cd t h è thà'y r à n g càc so dò p h à n v ù n g nèu t r è n dà p h à n nàd p h à n à n h d ù d c quy

l u à t p h à n hda k h à c h q u a n theo l à n h t h ó cùa càe- hién t ù ò n g t h ù y v à n , d à g à n vdi

cnaoNG 5 DÀC TRl/NG HÌNH THÀI SONG NGÒI VIÉT NAM

VA TÀI NGUYÉN NUÒC CÙA SONG NGÒI VIÉT NAM

•

5.1 DÀC TRIJNG HÌNH THÀI SONG NGÒI VIÈT NAM

5.1.1.Khài quàt chung ve song ngòi Viét Nam va phuang phàp xàc dinh

càc dàc tritng hinh thai song ngòi

li Khài quàt chung ve song ngòi Viét Nam

Nflóc ta co mot mang lflói sdng ngdi day dàc- ttdng sd sdng tu' c-àp 1-Vl ed 23tiO con song) là mot bièu hién cùa tài nguyèn nflóc song phong phfl Nhin trén bàn dò Viét Nam ta thà'y co chi chit nhflng dfldng màu xanh mot mang lflói song day dac thè hién

su chia càt-dja hinh phflc tap Dò là két qua cùa sfl tfldng tàc làu dai giùa khi bau nhiét dói gió mùa nòng àm- yèu tò' ngoai Iflc va boat dóng tao sdn dflt gay uòn nép-yéu tó' nói Iflc Dia hinh nflóc ta chù yéu là dói nùi vói dién tich chiém tói 3/4 lành thò Khi h à u nflóc ta lai nòng àm, mfla nhiéu vói lfldng mfla trung bình nàm là 1985niin Lflcing mfla ndi nhiéu nhà't dat tói 4000-5000mm, thà'p nhà't cùng gàn lOOOmm Lflcing mfla rdi cflc dai mot ngày lén tói 1080 nini nhfl tran lù dàu t h à n g 11/1999 tai H u é va 9 ngày t u ngày 1-9/9/1999 lén dén 5000 mm Lflcing bÒc hdi tflóng doi it, trén hàu khàp lành thò déu it hón Iflcing mfla Dò là nguyén n h à n chinh hinh t h à n h mang lflói song

ngòi day dàc b nflóc ta

Màt dò song sudi t r u n g bình trén toàn lành thò là 0.6km/km- Chi tinh nhflng song suoi thflòng xuyén co nflóc chày thi màt dò này dat 0.2-4.0km/km'^ Trén phàn lón lành t h ò dat l , 0 - l , 5 k m / k n r

Mang lflói song dò dà vàn chuyèn mot lflcing nflóc tói 839km Vnàm, tflóng flng vói mòdun dòng chày nàm là 22.81/s.km^ Trong dò phàn trong nflóc là 30,81/s.kni'^ va ngoài nflóc là 19,61/s.km- va lifting nflóc dàm bào cho Ikm^ là 2,5.10'' mk

Hàu hét song ngòi cùa nflcic ta dèu dò nflóc ra bièn dòng doc bò bièn cfl khoàng 20

km lai co 1 cùa song

Song ngòi cùa nflcic ta chù yé'u là song nhò, chùng chiè'm tói 90% tòng so cà nùe'ic Chi co 9 he thòng song lón co dièn tich khoàng 371770 km^ Dò là càc bé thcing song: -Ky Cùng-Bàng Giang Hong Thai Bình Ma, Cà, Thu Bón, Ba, Dóng Nai, Cùu Long Khoàng 76% dién tich dà't lién c-ùa ta thuc)c he thiing song này

120

\laiig lui'ii song licVii lì'ioc t:i kti.i da ihing co (-au trùc khàe nhau tùy tflng khu vflc

lu 1 hièn, Irii'dng une > c^ su phan hóa cua klu hàu càu Irùc dja chat, dja hình va càc ho:i: diing kmh tè cu:! con njui'à nhal la xa\' dung nhùng ho ehùa lòn hay dào cac con

soni, niiii Sii da dang :i\ co ihe uhaii hiet ([ici i-kic diu- trùng hình ihài cùa càc lùu vflc

va ( (iiig song lUKic l:i l:i moi \i-ii cau rat eó h:in Cóng vié(- dò dà (ìu'(ic thflc hién mot

cail kièn tri va hèn tue til 11:1111 I')(i7 dèn na\' theo nuit ([in pham thòng n h à l va mot (|iii rinh (-hai che nhàm da! dii chinh xkic (-ao,

~!ó lièu ve hmh thài luu vui- song trong giao trình này dùcic lày theo tài liéu cùa dVau' e-u(- KTTV xuàt han nam U)S,")

7 / ('ac ddc trUng hinh thai song ngoi la gif

1- Cac ddc trUng hinh thai song ngòi hao gòni cac dàc trùng nhù vj tri nguón song,

cùa song, dò cao nguòn song, ;-hièu dai song, chiéu dai lùu vflc, dién tich hflóng nflóc, d() (-10 hình (juàn lùu vU(- (k) iió(- de) r()ng bình quàn lùu vflc màt dò lùói song, bé so

u(")'n khùc va he so'hình dang ìxè so phài trièn duóng phàn nflóc, he so khòng dò'i xflng

va le ,sò khòng càn bang lùói song Day là càc dàc trùng quan trongkhi tinh toàn thù} vàn hoàc phàn lich dia lì thùy vàn,

Sau day là phùdng phàp xac dinh càe hình Ihài cùa song ngòi:

2- PhUdng phàp xàc dinh cac ddc trUng hinh thdi cùa song ngòi

i Xàc dinh vj tri cùa nguón song va cùa song

Dùng bàn dò ti le 1/100000 hay 1/500000 de xàe djnh vj tri nguón va cùa song theo lèn àng bàn xà hay tèn dinh nui cao gàn nhàt Vi du: nguón song Quay Són d bàn Phàn Xin Càm; dinh song Thài Bình là dinh nùi Va On: de) chinh xàc cùa nguón va cùa sònf lày chinh xàc bang giày Càc song eò nhiéu cùa chinh nhù song Thài Bình co cùa Tlià Bình, Vàn Uc cùa Cam Ibi lày eùa Thài Bình Do han che ve sdliéu nén cùa song MéKòng ehùa xàc djnh dùdc chinh xàc nèn dành phài ghi là Mién Dién

1 Xàc djnh dò cao nguòn song:

'jà'y trén bàn dò lì lé I/IOOOOO hay l/òOOOOi) ihe^o càc dùòng dàng cao

: Xàc dinh chièu dai song:

Dùng bàn dò lì lé 1/100000 hay 1/500000 Dò dai dùcic xàc djnh theo thflóc do chiéu dal, phifting ph.àp càng chi hoàc dùng kién thùe- lùa GIS va mày vi tinh de xàc djnh

De) chinh xàc cua dò dai Ià'\' dèn 0.5 km vói song c-ó dò dai lOOkm va I k m vói song

dal :rèn lOOkni

l, Xac dinh chièu dai luu vuc -.ong

121

Chiéu dai Iflu vflc song dflcic do trflc tiép trén bàn dò ty lé l/100000 tfl nguón dèn cfla vói dò chinh xàc 0,5km

e Xàc djnh dién tich hflóng nflóc :

Là dièn tich dfldc xàc djnh dfldng phàn Iflu cùa Iflu vflc De xàc djnh ta d ù n g bàn

dò ty lé 1/100000 hay 1/50000 va dùng dién tich k é hoàc càc kié'n thùc cùa G I S va mày vi tinh de xàc djnh

g Xàc dinh cao dò bình quàn Iflu vflc:

Là dò cao bình quàn già quyén cùa Iflu vflc dflcic tinh theo dfldng dàng cao va dién tich kep gifla hai dflóng dàng can.Cao dò bình quàn Iflu vflc dflck; xàc djnh theo còng thflc:

Trong dò H,i,là cao dò bình quàn Iflu vflc

ti.L, là dién tich kep giùa hai dflòng dàng cao lièn tue

hj.h^, là cao dò gifla hai dfldng dàng cao lièn tue

F là dién tich Iflu vflc

h.Xàc djnh dò déie bình e|uàn Iflu vflc:

Dò dòc- bình quàn cùa lùu vùe- nói lèn mùc- dò thoài hay dc)c- cùa Iflu vflc

Dò dòc bình quàn Iflu vfle dflcic- xàc djnh theo còng thflc:

, Ah(0.5/,, + / , + / , + + /„+ 0.5/,, )100% _ ^

Trong dò: L.l, là chièu dai dfldng dàng cad

,\h là chénh léch eao dò gifla hai dflòng dàng cao lién tiép.Né'u dùng hàn

dò ty le 1/100000 thi \h=20.()m, né'u dùng bàn dò ty le 1/50000 thi \h= 50,0m

i Xàe djnh dò ròng hinh quàn Iflu vuc-:

Dò róng bình quàn Iflu vfle- là ty so giùa dién tich Iflu vflc- va chièu dai Iflu vùe

Dò ròng bình quàn Iflu vùe dueie- xàe- dinh bòi còng thùc:

'•L\C

Trong dò: V l;i d u n tn ii iou ••ile (ain ;

L, , kl ( ìiK-u A:o ìli 1 vu(-,i km)

k Xàe dinh ni:)! do luoi -laiu

.Mài dò lùói sòliti iiiii leu mùe dò da\ kiay thùa cùa song ngòi phàn b ò t r è n lùu vùe

Nò là ty so giùa long ihiéu dai song suoi co trèn lùu vUe chia eho dién tich lùu vflc

Màt de) lùói song diKic xkic dinh theo i-òng ihùi-:

D - ^ (5.4)

Trong dò I l a là long chiéu dai song co nù(ic chày ihùòng xuyén (km)

r' là dièn ti-h kùu vùe (km-^)

!, Xàc djnh he :MI iimh d:uig luu \'ui- Kn:

He se) hình dang lùu vuc là ae so so sanh hinh cùa lùu vuc hàt kì vói hình vuòng

co canh bang chiéu dai lùu vU(- Dò chmh là ty so giùa dién tich lùu vùe F va dién tich

hình vuòng co de) dai c-anh hàng chiéu dai lùu vùe

He sé này dùcjc xàc djnh theo còng thflc:

Trong dò: F là dièn tieh lùu vùe (km^)

L| V la i-hièu (k'ii lùu vùe (km)

m Xac dinh he so uein kliuc- Ku:

He so uéin khùc- nói lèn tci(- d i quanh co uòn khùc eùa song ngòi Dò chinh là ty sci

giùa ehièu dai song d n a elio (hic-u dai lùu vùe

liè so uem xàe- dinh iheo cóng thùc-:

Trong dò: L là chiéu dai song (km)

L; ^ là clliéu tliii uni \uc

11 He so p i n i t i-!(-n 'luoiic pl;:ui iiuoc nidi l lieo (-òng thùe- Ke:

AV- u k s : ^ '

Trong (hi: i ' d i u a duou-, plum nukn luu vuc ikmi

I2;^

F dién tich Iflu vflc (km^)

p He so'khòng dò'i xflng tinh theo cóng thflc Kp:

^~~C~

Trong dd: F-r va Fp là p h à n dièn tich thuòc phia trai va phia phài cùa sdng chinh (km"!

F dién tich cùa toàn Iflu vflc (km^ lày dén hai so le

q He so'khóng càn bang lflói song tinh theo cóng thùc Ka:

T r o n g dò: Lr ,Lp là tòng chiéu dai song d phia trai va phia phài cùa song chinh (km)

5.1.2 Càc dàc trUng trong hinh thài song ngòi Viét Nam

Tó'ng so' song ngoi viét Nam co chiéu dai trén 25km là 2360 con song Do dò ò day chi giói thièu càcdàc trflng hình thài cùa 9 he thó'ng song lón:S Quay Sdn- Ky Cùng-

B à n g Giang, S.Hóng, S.ThàiBình, S.Mà, S.Cà, S.Thu Bon, S.Ba, S.Dóng Nai va S.MéKóng va càc song co nguon thuy n à n g lón nhà't nflóc ta

Il Song Quay San-Bàng Giang-Ky Cùng

1 Song Quay San

A Càc dàc trflng hình thài cùa song

Song Quay Són n à m trén dia phàn tinh Lang Són, tuy bàt nguón ò Viét Nam nhflr^g con song này lai chày ngflcic nùi Quay Sdn chày sang T r u n g Quòc Day là con song duy nhà't co hflóng chày la thfldng nén nhàn dàn thfldng goi là bà't nghìa

- Vi tri nguòn song: Tèn dia phfldng: Phàn Xin Càm

- Dò cao nguón song: 890m

- Chiéu dal song: 89km(à Viét Nam 38km)

- Chiéu dai Iflu vflc: 92,5km

- Dién tich lflcing nflóc toàn Iflu vflc 1160km'^ (ò Viét Nam 370km^), dièn tich dà

VÓI 8 5 0 k m '

124

- Dò e-ao hình (|u,o: luu \m ^-iiim

- Dò dcì'c h i n h (|uaii luu \ u c : Ì'I "••

- C h i é u r ò n g hinh ciuàn lùu vùe: 1'_'.(ikm

- Màt dò lùói song; (ìkiii/knr,

2 Song Bang Giang:

A Càc d^c trflng hinh thài song

- Vj tri nguón song: Tèn dja phfldng: Na Lùdng Nfla

- Dò cao nguón song: 600m

- Chiéu dai song: 108km

- Chiéu dai Iflu vflc: 102.5km

- Dién tich hflóng nflóc: 'I569km- dién tich trong nflóc: 4000km"

- Dò cao bình quàn Iflu vflc: 482m

- Tòng so phu Iflu tfl cà'p I-IV là:26

B Bàn dò song Bang Giang;(Xeni hình 5.1)

- Vj tri cfla sóni^; "ìón dia phùdng: Pò Milo

Kmh dò : 100' 11 10"

Vi dò : '2-Z 13 10"

- Dò eao nguòn song: (i2òm

- ('hièu dai song: 24.3km

- (^hiéu dai lùu vuc: 13 Ikm

- Dién tieh hflóng nfle'ic: ()660knr thucic Vièt Nam: 6532km^ dà vói: SSSkm"^

- Dò eao bình quàn Iflu vflc-: 386m

- Dò doc bình quàn lùu vùe: 18.8%

- Chiéu ròng hình quàn luu vuc-: óO.Okm

- He so khòng càn bang lùói song: 6,14

- Tòng so phu lùu tfl c-àp I-IV là: 80

B Bàn dò Iflu vfle song Ky Cùng (Xem hình 5.1)

// Song Hong

Song Hong là song lón thù hai ó nflóc- ta Vi co phù sa dò ngàu quanh nàm nèn mói goi là song Hong (Red River) Song Hòng bau nhfl chày qua dja phàn càc tinh dóng bang Bàc Bò va càc tinh mién nùi phia Bàc t u Lai Chàu Sdn La, Hoà Bình, Phù Tho (theo song Dà) va càe tinh Tuyén Quang, Lào Cai, Yèn Bài (theo song Ló)

A Càc dàc trflng hình thài song Hong

- Vj tri nguón song: Tèn dja phfldng: Ngò Thòn (Trung Quóc)

- Dò cao nguón song: 2000 m

: )• • l a i 1

- Chiéu dai song: 1126 km, trèn dia phàn Viét Nam eò dò dài:556 km

- Chiéu dai Iflu vflc: 1100 km

- Dién tich hflóng nflóc: 143700 km', trèn dja phàn Viét Nam co dièn tich: 61400kml Dièn tich dà vói: 104 k m '

- Dò cao bình quàn Iflu vflc: 647ni

- Dò dóc bình quàn Iflu vùe: 29,9 %

- Chiéu ròng bình quàn lùu vflc: 200 km

- Mat dò lflói song: 1 km/kni"

- He so hình dang: 0,45

- He so uòn khùc: 1.5

- He só'phàt trièn dùdng phàn nùóc: 1.36

- He so'khòng dèi xflng: 0,6 1

- He se khòng càn bang lflói song: 0 i2

- Tòng so phu Iflu tfl cà'i) I-Vl: 614

B - Bàn do Iflu vflc song Hong (xem hình 5.2)

Hinh 5.2 Bàn do lùu vuc song Hong (phàn Vièt Narn)

128

/ / / - Sdng Thui Ihiiìi

Con song n:i\ ( Ica (pia ( ic Imh ddiai Binh ILii Dfldng Hai P h ò n g , Hflng Yèn, Ha Wàe, L a n g Sein Iku kien

.\- Mot so ihic ti ung h i n h tlcii song

- Vi t r i nguiin song: 'li-n di:i p h u o n g : \ u i V:i On

Kinh dò : lO:i :;7 lu"

Vi dò : -SI' l.i 11'"

- Vi t r i cfla -ÓIIL;: di-n dia phuciig: T h a i Hmh

K i n h dò : LKV l^^;,i"

Vi dò : 2 0 ' 1 0 3 0 "

Ngoài r a con eó c:i(- c-ùa : Vàn Cu, cùa C a m Lac-h H u y è n

- De) e-ao n g u ó n song: lOOOm

- C h i é u dai song; :')8òkm

- C h i é u d a l lùu vue: 350km

- Dièn tieh lifting lufti'c-: 12()S0knr

- Dò cao b ì n h q u à n lùu vuc; 190m

- De) deic b ì n h q u à n luu vuc; Hi.!"»

- C h i é u reing b ì n h q u à n luu vui-; •5(},7kiii

B- Bàn do lùu vuc sòngThài Bình (Xem hình 5 3)

Hinh 5.3 Bàn dò Iflu vflc song Thài Binh

TV- Song Ma

Con song này chày tfl Lai Chàu, Sdn La, Làd Cai dò ve tinh Thanh Hòa.Toc do dòng chày cùa song này rat lón, nhvf ngfla chay nèn gdi là song Ma

A- Mot sddàc trflng hình thài song

- Vj tri nguón song: Tèn dja phflòng:cao dò 1500

- ( d i i e u d;u 1 i!i: il, ' k m io (ku 1 M-n d u i p h a n Vici N a m ; 1 l O k m

V- Song Cd

Day là song lón nhà't tinh Ngliè \n iC-a co nghìa là lón) Song này eó

song La Song Cà eò nguón song chay lù Lào phàn lùu chày qua Ha 'Hnb

bièn Dòng d (^ùa Hòi

A- Mot s d d à c trùng hình thài song

- Vj tri nguón song: Tèn dja phùdng: bàn Khom Han

- (dii e 11 ihii s( III'.' ),: I k m.t ron;: nu( j(- i-o 'irò km

- ( dlièu dai luu vuc I ii ikm

- Dièn l i d i liioii-; iiuoc; o70()())^|j| ,||,.|i 11, ji i l'oiig nu()(- cii: 1 7730km-k d i è n tic-h età

\ ( a 'j!7:^dsink

- Dò cao h m h i p r i n Imi \'ùc; '.iOlm

Dò dòi- hinh (pi:in luu \'Uc; is,:',",,

- ( d l i è u n a i g h m h iiuan lùu vue: sOkiii

- Mài dò lùói siali;; Okni km

- Uè so h m h daiu;; ii,-JM

- 1 le so uiin khiK- 1,7 I

- H e so [ihàt t r i è n diUiiig p h à n niiiu-; 'I.'.V.',

- Uè so k h ó n g dói xung; -0,1 1

- He so k h ó n g (-àn l>àng lu'ói song; l.'kl

- T ó n g si) p h u lùu tu l - \ I là: 1 :i 1

B- Bàn dò luu vuc song ( 'a (Xem h ì n h ò.ó)

VI-Song Thu Bau.: Song T h u Hón t u d à \ l'rùóng Sdn va dò vào bièn Dòng

.A- Mot so d à c t r u n g h i n h t h a i siing

- Vi tri n g u ó n song; d'eii dia phuiing; Dong 1'ruoiig Sdii

- Dién t i e h lùeing nùeic: 10350km-^

- De) cao h i n h q u à n lùu vuc:552m

- De) (lò'(- h ì n h q u à n lùu vuc:2ó,5"ii

- Chiéu r ò n g h ì n h q u à n lùu vuc;70km

- Tòng sd p h u lùu l ù i-àp I-Vl là;M

2- Bàn dò l ù u vuc song ddiu Ikin iX'-iu h ì n h 5.6)

33

Hình 5 6 Bàn dò lùu vùe song Thu Bón

IM

VU- Song Hit 'Scili: Ihi Raiigi

.Song Ba hàt iicuoii tu d'àv \ ' m i \ c n (-ha\ qua cai- t m h : Con T u m (Jia Lai, Bình Nrli va K h à i i h llo:i na do v;io hièn Doiu;, D:i\' hi sémg i-liav suol l ù T à y TrUÓng Sdn

•-.mg D ó n g d'rUong Son

.-'\- Mot so dàc t r u i u : h m h th;u song

- Vi tri n g u ó n són^; Ten dia phuiing; Gòng Póng

- D(i (-ao n g u ó n song; !200iii

- C h i è u (lai song: 388kiii

GHI CHU

SONG

— •> „ RANH GJiJl LflU Vflc

Dfl(!*^GGIAO THCING

Hinh 5.7 Bàn do Iflu vflc song Ba

VIU- Song Dóng Nai

Day là sdng bàt ngudn tu'Dà Lai, chày qua càc tinh Làm Dòng Bình Dflóng Bình

fhiàn Dòng Mai Bièn Hoà rèi dò ra hièn khi gap song Sài Gòn ci ìià Rja Vùng Tàu

)ày' là song lón thù hai d Nam Bò

A- Me)t so dàc trùng hình thài song

- Vj tri nguòn song: Tèn dja phùóng: Nhón Ciao

Kinh dò : 108"42'10"

Vi dò ; 12-12 10"

3)

- Vi t r i cUa Mille l'fn dei ; ' i-au

K i n h dò ; l o s :>,ò:',iy

Vi dò ; 10 1^ 105"

- D ò cao nguón song; liOiim

- C h i é u dai song; 6:kàkiii

- C h i è u d a i hai \ u c ; '58l)km

- Dièn ti(-h lùoim ninu i 1 lOOkm i i -ng

- De) cao hình q u à n luu vùi-; 17l)ii;

- Dò dcje- b m h q u à n luu \ ùc; 1.('>'.,

- C h i é u r()ng b i n h q u a n lùu vùe; 0;s, ikni

- M à i dò lùói song; 0,64km,d-;m

- H e s i i ' h i n h dang; 0.26

- H e se) luin khui ; 2.10

- H e so pl'iàl t i i e n duiiug pilian auoc !.7:i

- H e s("i k h ó n g dói xùng; 'i.:: i

- H e so k h ò n g càn h à n g lùoi -^onc; i).72