Bài giảng Triết học Mác - Lênin: Chương 6

Sự hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền... Năm đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền a - Tập trung sản

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

II CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

III NHỮNG NÉT MỚI TRONG SỰ PHÁT TRIỂN

CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN HIỆN ĐẠI

IV VAI TRÒ, GIỚI HẠN VÀ XU HƯỚNG VẬN

ĐỘNG CỦA CNTB

I CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

1 Nguyên nhân chuyển biến của chủ nghĩa tư bản từ

cạnh tranh tự do sang độc quyền

2 Năm đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản

độc quyền

3 Sự hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá trị

thặng dư trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền

1 Nguyên nhân chuyển biến của chủ nghĩa tư bản từ cạnh tranh tự do sang độc quyền

Tù do c¹nh tranh

TÝch tô tËp trung s¶n xuÊt

§éc quyÒn

Nguyên nhân ra đời chủ nghĩa tư bản độc quyền

KH - KT

cuèi TK 19

Ngµnh s¶n xuÊt míi NSL§

XÝ nghiÖp quy m« lín

TÝch luü t b¶n

Khñng ho¶ng

kinh tÕ Ph©n

ho¸

XÝ nghiÖp võa vµ nhá ph¸ s¶n

XÝ nghiÖp lín cµng

lín h¬n

XN lín tån t¹i vµ ph¸t triÓn

TÝn dông

ph¸t triÓn TÝch tô tËp

trung t b¶n TËp trung s¶n xuÊt

Độc Quyền

KH- KT cuối TK 19

Cạnh tranh

Khủng hoảng

kinh tế

Tác động của quy luật kinh

2 Năm đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

a - Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền

Có ít xí nghiệp lớn

Cạnh tranh gay gắt

Thoả hiệp, thoả thuận

Tổ chức độc quyền là tổ chức liên minh giữa các nhà t bản lớn để

tập trung vào trong tay phần lớn việc sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hoá nào đó nhằm mục đích thu lợi nhuận độc quyền cao

Tổ chức

độc

quyền

CARTEL (Đức)

CYNDICATE

(Phỏp)

TRUST (Mỹ)

Việc sản xuất, tiêu thụ

do ban quản trị chung

Liên kết dọc của các

tổ chức ĐQ

Tổ chức

độc quyền

b - T bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

Ngân hàng nhỏ

Phá

sản

Sát nhập

T bản tài chính

Tổ chức

độc quyền ngân hàng

Tổ chức

độc quyền công nghiệp

Cạnh tranh khốc liệt

Lê nin: “T bản tài chính là kết quả của sự hợp nhất gi a TB ngân

hàng của một số ít ngân hàng ĐQ lớn nhất với TB của liên minh

độc quyền các nhà công nghiệp”

(V I.Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.27.tr.489)

Vai trò

của ngân

hàng

Vai trò cũ

Vai trò mới

Trung gian trong việc thanh toán tín

Thống trị chính trị

Chế độ tham dự Thủ đoạn

Trùc

tiÕp

(FDI)

Gi¸n tiÕp (ODA)

Môc tiªu

Kinh tÕ ChÝnh trÞ

Hình thức xuất khẩu tư bản Cách thức đầu tư Chủ sở hữu

Tạo điều kiện cho t bản t nhân Kinh tế

Chính trị

Quân sự

H ớng vào các ngành thuộc kết cấu hạ tầng

Thực hiện chủ nghĩa

thực dan mới

Đặt căn cứ quân sự

trên lãnh thổ

Ngành chu chuyển vốn nhanh

và lợi nhuận độc quyền cao

Xuất

khẩu t

bản

Xuất khẩu t bản Nhà n ớc

Xuất khẩu t bản t nhân

d - Sự phân chia thế giới về KT giữa các tổ chức

độc quyền

tổ chức độc quyền quốc tế

nơi tiờu thụ

- Biểu hiện mới của sự phân chia thị trường trong giai đoạn hiện nay

- Chủ thể phân chia thị trường thế giới gồm: các TCĐQ quốc

e - Sù ph©n chia thÕ giíi vÒ l nh thæ gi÷a c¸c ·

c êng quèc

hiện nay:

+ Thị hành chính sách thực dân kiểu mới+ Phân chia thế giới về chính trị có quan hệ chặt chẽ với kinh tế

 Độc quyền sinh ra từ cạnh tranh tự do và đối lập với nó Độc quyền làm cho cạnh tranh trở nên đa dạng, gay gắt

và có sức phá hoại.

Cạnh tranh

Độc quyền

Đối lập Sinh ra

3 Sự hoạt động của quy luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền

a/ Quan hệ giữa độc quyền và cạnh tranh.

b, Biểu hiện hoạt động của quy luật giá trị và giá trị thặng d trong giai đoạn CNTB độc quyền

Quy luật lợi nhuận độc quyền cao

Quy luật p và ’ và

p

Quy luật giá trị

thặng d

LĐ không công ở các

n ớc thuộc

địa và phụ thuộc

Lợi nhuận

độc quyền cao

II Chủ nghĩa t bản độc quyền Nhà n ớc

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTB độc quyền Nhà n ớc

2 Những biểu hiện chủ yếu của CNTB độc quyền

Nhà n ớc

1 Nguyên nhân hình thành và bản chất của CNTB

> < Giữa các TCĐQ

QT

Nhà n ớc can thiệp

Xu h ớng

quốc tế hoá

Ngành nghề mới ra đời

Hình thành cơ cấu kết

TT & TTTB Quy mô kinh

b Bản chất của CNTB độc quyền Nhà n ớc

CNTB độc quyền nhà

a S k t h p v nhõn s gi a t ch c đ c ự kết hợp về nhõn sự giữa tổ chức độc ết hợp về nhõn sự giữa tổ chức độc ợp về nhõn sự giữa tổ chức độc ề nhõn sự giữa tổ chức độc ự kết hợp về nhõn sự giữa tổ chức độc ữa tổ chức độc ổ chức độc ức độc ộc

quy n nhà n c ề nhõn sự giữa tổ chức độc ước

b S hỡnh thành và phỏt tri n s h u nhà ự kết hợp về nhõn sự giữa tổ chức độc ển sở hữu nhà ở hữu nhà ữa tổ chức độc

n c ước

c S đi u ti t kinh t c a nhà n c t s n ự kết hợp về nhõn sự giữa tổ chức độc ề nhõn sự giữa tổ chức độc ết hợp về nhõn sự giữa tổ chức độc ết hợp về nhõn sự giữa tổ chức độc ủa nhà nước tư sản ước ư ản

2 Những biểu hiện chủ yếu của CNTB

độc quyền Nhà n ớc

III NHỮNG NÉT MỚI TRONG

SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CNTB HIỆN ĐẠI

1 Sự phát triển nhảy vọt về lực lượng sản xuất

2 Nền kinh tế đang có xu hướng chuyển từ nền kinh tế

công nghiệp sang kinh tế tri thức

3 Sự điều chỉnh về QHSX và quan hệ giai cấp

4 Thể chế quản lý kinh doanh trong nội bộ doanh nghiệp

có những biến đổi lớn

5 Điều tiết vĩ mô của nhà nước ngày càng được tăng

cường

6 Các công ty xuyên quốc gia có vai trò ngày càng quan

trọng trong hệ thống kinh tế TBCN, là lực lượng chủ yếu thúc đẩy toàn cầu hóa kinh tế

7 Điều tiết và phối hợp quốc tế được tăng cường

2 Nền kinh tế đang có xu hướng chuyển từ kinh

tế công nghiệp sang kinh tế tri thức

• Tri thức và kỹ thuật trở thành yếu tố sản xuất quan trọng nhất

• Động lực trực tiếp của nền kinh tế mới: xí nghiệp

đầu tư rủi ro, doanh nghiệp nhỏ công nghệ cao và thị trường cổ phiếu

• Kết cấu ngành nghề chuyển sang dịch vụ hóa và

công nghệ cao hóa

3 Sự điều chỉnh về QHSX và quan hệ giai cấp

• Quan hệ sở hữu thay đổi; sự phân tán quyền

nắm cổ phiếu tăng.

• Kết cấu giai cấp cũng đã có những biến đổi lớn,

các giai cấp, tầng lớp, đoàn thể xã hội và tập

đoàn cùng tồn tại và tác động lẫn nhau (đặc biệt

sự xuất hiện tầng lớp trung lưu)

• Thu nhập bằng tiền lương của người lao động

cũng có được mức tăng trưởng cao.

4 Thể chế quản lý kinh doanh trong nội bộ

doanh nghiệp có những biến đổi lớn

• Cải cách cơ chế quản lý, thiết lập cơ cấu tổ chức hàng

ngang và mạng lưới

• Dùng công nghệ cao cải cách cơ chế quản lý sản xuất

• Thực hiện cải cách cách quản lý lao động, lấy con người làm gốc, nâng cao kỹ năng, tri thức của người lao động, phát huy tính chủ động, sáng tạo, nâng cao NSLĐ và tính cạnh tranh của DN

• Thay đổi hình thức tổ chức doanh nghiệp, xuất hiện xu thế hai loại hình lớn và nhỏ cùng hỗ trợ tồn tại.

5 Điều tiết vĩ mô của nhà nước ngày càng

được tăng cường

• Điều chỉnh chiến lược tổng thể phát triển kinh

tế, nhằm nâng cao sức cạnh tranh của quốc gia

• Lựa chọn chọn chính sách thực dụng

• Vận dụng linh hoạt chính sách tài chính và

chính sách tiền tệ, kịp thời điều chỉnh quan hệ cung cầu trong xã hội và mâu thuẫn giữa các tầng lớp xã hội khác nhau

6 Các công ty xuyên quốc gia ngày càng có vai trò quan trọng trong hệ thống kinh tế TBCN, là lực lượng chủ yếu

thúc đẩy toàn cầu hóa kinh tế

• Thúc đẩy toàn cầu hóa sản xuất và nguồn vốn, thúc đẩy mạnh mẽ phân công lao động quốc tế sâu sắc hơn, thúc đẩy buôn bán quốc tế phát triển nhanh

• Truyền bá khoa học kỹ thuật và kinh nghiệm quản

lý trên phạm vi toàn cầu, phát triển LLSX và điều

chỉnh QHSX TBCN trên quy mô quốc tế

• Chiếm đoạt thị trường toàn cầu, xuất khẩu vốn

và hàng hóa trên quy mô lớn, thu về nhiều ngoại

tệ, phát triển thực lực trong nước, tăng cường

kiểm soát TBĐQ trên phạm vi toàn cầu, nhưng lại làm cho nền kinh tế mất thăng bằng, thất

nghiệp gia tăng và bùng nổ xung đột với các

7 Điều tiết và phối hợp quốc tế được tăng

cường

• Phối hợp giữa các nước TB về chính sách tài chính, tiền tệ sau sự kiện “11/9/2001”

• Sự phối hợp giữa Mỹ, EU và Nhật tìm lối thoát ra

khủng hoảng tài chính tiền tệ trên quy mô toàn cầu năm 2008

• IMF tham gia cứu trợ trong khủng hoảng tài chính châu Á.

• Xoa dịu mâu thuẫn bên trong và ngoài của CNTB

IV.Vai trò, giới hạn và xu h ớng vận động của Chủ Nghĩa T Bản

1. Vai trò của CNTB đối với sự phát triển của nền sản xuất xã hội

2 Những hạn chế của chủ nghĩa t bản

1 Vai trò của CNTB đốivới sự phát triển của nền sản

xuất xã hội.

- Giải phóng loài ng ời thoát ra khỏi những đêm tr ờng

trung cổ, đ a sản xuất nhỏ lên sản xuất lớn

- Phát triển lực l ợng SX:

+ Thông qua cuộc CM công nghiệp xây dựng nền đại

CN cơ khí “tưCNTB ra đời ch a đầy 100 năm mà đã tạo ra đ

ợc đống của cải vật chất khổng lồ bằng tất cả các thế hệ

tr ớc đây cộng lại”

+ Đi đầu trong việc chuyển nền SX của nhân loại từ cơ khí hóa sang tự động hóa

- X· héi hãa nÒn SX:

+ Thóc ®Èy sù ph©n c«ng, chuyªn m«n hãa L§, liªn kÕt c¸c qu¸ tr×nh kinh tÕ riªng lÎ thµnh qu¸ tr×nh kinh tÕ – x· héi

- CNTB là thủ phạm chính gây ra 2 cuộc chiến tranh thế giới và hiện vẫn đang tiếp tục gây ra những xung đột về quân sự, vũ trang ở các khu vực khác nhau trên thế giới, làm tăng chi phí quân sự trên thế giới.

- CNTB phải chịu trách nhiệm chính trong tạo ra hố ngăn cách giàu nghèo trên thế giới

+ TK XVIII chênh lệch giữa n ớc giàu và n ớc nghèo là 2,5 lần, hiện nay mức chênh lệch là 250 lần ở một số n ớc

Mỹ La tinh, GDP/ng ời thấp hơn mức TB 10 của năm tr ớc

đây, còn ở Châu Phi thấp hơn mức TB của 20 năm tr ớc

đây

+ Tính TB mỗi ngày có khoảng 40.000 trẻ em ở các n

ớc thế giới thứ ba bị chết đói

+ Tính ra riêng số lãi mà Braxin phải trả trong năm

1988 bằng 288 triệu xuất l ơng tối thiểu hay bằng xây nhà cho 30 triệu ng ời, trong khi đó ớc tính khoảng 2/3 dân Braxin thiếu`ăn

3 Xu h ớng vận động của CNTB

- Mâu thuẫn cơ bản của ph ơng thức sản xuất TBCN

đ ợc xoa dịu nh ng không thủ tiêu đ ợc.

- Cách mạng xã hội mà sứ mệnh LS thuộc về giai cấp công nhân sẽ góp phần giải quyết mâu thuẫn trên