Bài giảng Những Nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin: Chương 6

 Hiểu được sự hình thành tổ chức độc quyền, vai trò của nó trong nền kinh tế  Thấy được sự hình thành, bản chất và vai trò của nhà nước TB độc quyền dưới CNTB... I.Chủ nghĩa tư bản đ

Chương VI: HỌC THUYẾT KINH TẾ VỀ

CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

I Chủ nghĩa tư bản độc

quyền

II Chủ nghĩa tư bản độc

quyền nhà nước.

III Những nét mới trong sự

phát triển của chủ nghĩa

tư bản hiện đại

IV Vai trò và giới hạn lịch

sử của chủ nghĩa tư bản

Mục tiêu của chương

• Sau khi học xong chương này Bạn sẽ:

 Nắm bắt một cách cơ bản học thuyết kinh tế về CNTB

ĐQ và ĐQNN của chủ nghĩa Mác – Lênin.

 Xác định những thuật ngữ then chốt về các tổ chức

độc quyền.

 Hiểu được sự hình thành tổ chức độc quyền, vai trò

của nó trong nền kinh tế

 Thấy được sự hình thành, bản chất và vai trò của nhà

nước TB độc quyền dưới CNTB

 Xuất khẩu tư bản

 Tư bản độc quyền nhà nước

I.Chủ nghĩa tư bản độc quyền(CNTB ĐQ):

XVII cuối XIX đầu XX giữa XX

CNTB

Tự do

Cạnh tranh

CNTB Độc quyền

CNTB Độc quyền Nhà nước

1.Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTB ĐQ:

Cạnh tranh thúc đẩy quá trình tích tụ và tập trung làm xuất hiện những DN có qui mô lớn

Cạnh tranh dẫn đến quá trình thôn tính, sáp nhập các

DN nhỏ

Cạnh tranh dẫn đến sự thỏa hiệp giữa các DN lớn để hình thành các DN khổng lồ về qui mô

Tín dụng phát triển thúc đẩy việc hình thành các công

ty cổ phần với qui mô rất lớn

Sản xuất phát triển làm xuất hiện những ngành nghề mới cần có vốn đầu tư lớn

2 Những đặc điểm kinh tế cơ bản của CNTB

b) Tư bản tài chánh:

• Là sự dung hợp giữa Tư bản độc quyền trong

ngân hàng với Tư bản độc quyền trong công nghiệp.

- Sự dung hợp bằng chế độ tham dự

- Sự dung hợp về mặt tổ chức

- TB tài chánh thể hiện quyền lực thông qua một nhóm nhỏ độc quyền chi phối.

c) Xuất khẩu tư bản:

• Các hình thức:

xuất khẩu TB trực tiếp

- Căn cứ vào chủ thể quản lý:

xuất khẩu TB gián tiếp

xuất khẩu TB nhà nước

- Căn cứ vào chủ thể sở hữu:

xuất khẩu TB tư nhân

*Thông qua xuất khẩu TB các TCĐQ mở rộng quyền lực ra nước ngoài

d) Phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các tổ chức độc quyền:

Phân chia thị trường thế giới là một tất yếu của quá trình xuất khẩu tư bản.

Tìm kiếm thị trường nguyên liệu và thị trường tiêu thụ nhằm thu Psn

Những TCĐQ vừa cạnh tranh vừa hợp tác

trong việc phân chia, dẫn đến các liên minh

độc quyền quốc tế ra đời

e) Phân chia thế giới về mặt lãnh thổ giữa các

cường quốc Tư bản:

• Phân chia thế giới về lãnh thổ là sự đảm bảo về mặt kinh tế

• Các cường quốc thi nhau xâm chiếm thuộc địa

cuối XIX đầu XX các nước đế quốc hoàn tất việc phân chia lãnh thổ thế giới

Anh, Nga, Pháp có nhiều thuộc địa nhất Số dân thuộc địa của Anh gấp 12 lần của Nga và 7 lần của Pháp

Số dân thuộc địa của 3 nuớc: Mỹ, Đức, Nhật cộng lại bằng số dân thuộc địa của Pháp

3.Sự hoạt động của qui luật giá trị và qui luật giá trị

thặng dư trong giai đoạn CNTB ĐQ

• a)Quan hệ giữa độc quyền và cạnh tranh trong giai đoạn CNTB ĐQ

Sự xuất hiện của độc quyền không làm thủ tiêu cạnh tranh

mà còn làm cho cạnh tranh có những biểu hiện mới:

Cạnh tranh giữa các TCĐQ với các DN ngoài ĐQ

Cạnh tranh giữa các TCĐQ với nhau

Cạnh tranh trong nội bộ các TCĐQ

b) Biểu hiện hoạt động của qui luật giá trị và qui luật giá

trị thặng dư trong giai đoạn CNTB ĐQ

• - Qui luật giá trị biểu hiện thành qui luật giá cả độc

quyền

• - Qui luật giá trị thặng dư biểu hiện thành qui luật lợi nhuận độc quyền cao

II Chủ nghĩa Tư Bản độc quyền nhà nước

Điều hoà lợi ích kinh tế giữa các tập đoàn kinh tế

Giải quyết những mâu thuẩn trong nước: khủng

hoảng, lạm phát, thất nghiệp

Những lãnh vực mới xuất hiện có tính chất quốc gia

b) Bản chất của CNTB độc quyền nhà nước:

- Nhà nước xuất hiện chức năng mới:

Vừa là chủ sở hữu, vừa là TB xã hội và nhà

quản lý xã hội

Thực hiện điều tiết kinh tế vĩ mô bên cạnh các qui luật của thị trường.

2 Những biểu hiện của CNTB độc quyền Nhà nước:

a) Sự kết hợp về con người giữa các tổ chức độc quyền và bộ máy nhà nước.

b) Hình thành, phát triển sở hữu nhà nước và thị trường nhà nước.

c) Điều tiết kinh tế vĩ mô bằng chính sách và các công cụ kinh tế

III Những nét mới trong sự phát triển của Chủ

nghĩa tư bản hiện đại:

1 Sư phát triển nhảy vọt về lực lượng sản xuất:

- Cách mạng công nghệ thông tin và công nghệ cao phát triển mạnh mẽ

- Giáo dục được tăng cường và tố chất của người lao

động được nâng cao rõ rệt

- Kinh tế tăng trưởng nhanh, năng suất lao động được

nâng cao, thành quả khoa học kỹ thuật nhanh chóng đưa vào sản xuất kinh doanh

2.Nền kinh tế đang có xu hướng chuyển từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri thức:

• - Vai trò của tri thức và kỹ thuật được đề cao hơn tài nguyên tự nhiên và vốn

• - Lao động trí óc chiếm tỷ trọng lớn

• - tỷ trọng và vai trò của ngành dịch vụ rất lớn

• - Sáng tạo kỹ thuật và sáng tạo cơ chế đóng vai trò then chốt trong sự phát triển

3.Sự điều chỉnh về quan hệ sản xuất và quan hệ giai cấp:

• - Sự phân tán quyền nắm cổ phiếu tăng lên

• - Các giai cấp, tầng lớp, đoàn thể xã hội và tập đoàn cùng tồn tại và tác động lẫn nhau, tầng lớp trung lưu ngày càng gia tăng

• - Thu nhập bằng tiền lương của người lao động có

mức tăng trưởng khá, tỷ lệ nghèo có xu hướng giảm

4.Thể chế quản lý kinh doanh trong nội bộ

doanh nghiệp có những biến đổi lớn:

• - Cơ chế quản lý doanh nghiệp cải cách theo hướng: tinh giản khâu trung gian và trình tự quyết sách,

thông tin thuận lợi, nâng cao trách nhiệm của công nhân

• - Áp dụng công nghệ cao trong quản lý

• - Thực hiện cải cách quản lý lao động lấy con người làm gốc

• - Qui mô doanh nghiệp lớn và nhỏ cùng tồn tại và hỗ trợ nhau

5.Điều tiết vĩ mô của nhà nước ngày càng được tăng cường:

• - Chiến lược tổng thể phát triển kinh tế quốc gia được điều chỉnh kịp thời nhằm nâng cao năng lực cạnh

6.Các công ty xuyên quốc gia ngày càng có vai trò quan trọng trong hệ thống kinh tế TBCN, là lực lượng chủ

yếu thúc đẩy toàn cầu hoá kinh tế:

• - Thúc đẩy sản xuất toàn cầu, nguồn vốn và phân

• - Ảnh hưởng lớn lớn đến tài chính và tiền tệ

• - Tạo cơ hội và thách thức cho các nước đang phát

triển

7.Điều tiết và phối hợp quốc tế được tăng cường:

• - Những xung đột kinh tế giữa các quốc gia thường được giải quyết thông qua đối thoại, thoả hiệp

• - Sự phối hợp các chính sách kinh tế vĩ mô để chống

đỡ khủng hoảng suy thoái kinh tế ngày càng tăng

cường

IV Vai trò, hạn chếø và xu hướng vận

động của CNTB:

1 Vai trò của CNTB đối với sự phát triển của nền sản

xuất xã hội:

- Thúc đẩy lực lượng sản xuất xã hội phát triển, tận

dụng tốt các cuộc cách mạng khoa học – công nghệ

- Phát triển sản xuất hàng hóa, sử dụng kinh tế thị

trường một cách có hiệu qủa

- Hình thành thể chế dân chủ về kinh tế – xã hội trong khuôn khổ CNTB

2 Hạn chế lịch sử của CNTB:

- Bóc lột giá trị thặng dư và bất bình đẳng xã hội vẫn là những thách thức

- Thất nghiệp là căn bệnh nan giải

- Tệ nạn xã hội, ô nhiễm môi trường vẫn là

những vấn đề mà CNTB hiện đại phải đối mặt

3.Xu hướng vận động của CNTB:

• - Sự điều chỉnh về quan hệ sản xuất không thoát khỏi những khuôn khổ truyền thống về mặt lịch sử của

CNTB

• - Quan hệ sở hữu tư nhân TBCN sẽ bị phá vỡ khi

trình độ lực lượng sản xuất ngày càng cao

Tóm tắt

 Trong chương này chúng ta đã nghiên cứu một cách

cơ bản học thuyết kinh tế của chủ nghĩa Mác –

Tài liệu tham khảo:

1 V.I.Lênin toàn tập, NXB tiến bộ Matxcơva 1980,

Câu hỏi ôn tập:

1 Nguyên nhân ra đời CNTB độc quyền ?

2 Những đặc điểm cơ bản của CNTB độc

quyền?

3 Nguyên nhân ra đời và bản chất của CNTB

độc quyền nhà nước ?

Bài tập đề nghị:

1 Hãy phân tích mối quan hệ giữa độc quyền

và cạnh tranh.

2 Hãy mô tả sự biểu hiện của qui luật giá trị

trong giai đoạn CNTB độc quyền qua một sự kiện kinh tế mà bạn biết.

3 Nghiên cứu CNTB hiện đại, Bạn có nhận xét

gì về sự biến đổi lực lượng sản xuất và quan

hệ sản xuất.