Sách sung vi trung va thep thuvienpdf com

Sách sung vi trung va thep thuvienpdf com Sách sung vi trung va thep thuvienpdf com Sách sung vi trung va thep thuvienpdf com Sách sung vi trung va thep thuvienpdf com Sách sung vi trung va thep thuvienpdf com Sách sung vi trung va thep thuvienpdf com Sách sung vi trung va thep thuvienpdf com Sách sung vi trung va thep thuvienpdf com Sách sung vi trung va thep thuvienpdf com Sách sung vi trung va thep thuvienpdf com

JARED DIAMOND

SÚNG

VI TRÙNG VÀ THÉP

Định mệnh của các xã hội loài người

Bản quyền tiếng Việt © Alphabooks

Thực hiện ebook: Lê X facebook.com/groups/TuSachTamLy/

MỤC LỤC

§ Jare d Diamond và vận mệ nh các xã hội loài người

§ Tại sao lịch sử thế giới giống như củ hành?

§ LỜI NÓI ĐẦU

§ PHẦN I.

CHƯƠNG 1 Trước vạch xuất phát

CHƯƠNG 2 Thí nghiệm tự nhiên về lịch sử CHƯƠNG 3 Cuộc đụng độ ở Cajamarca

§ PHẦN II

CHƯƠNG 4 Sức mạnh của nhà nông

CHƯƠNG 5 Kẻ-có và kẻ-không-có trong lịch sử

CHƯƠNG 6 Làm nông hay không làm nông CHƯƠNG 7 Làm ra một quả hạnh bằng cách nào?

CHƯƠNG 8 Táo hay người Anh-Điêng?

CHƯƠNG 9 Ngựa vằn, những cuộc hôn nhân bất hạnh, và nguyên lý anna karenina

CHƯƠNG 10 Trời rộng và trục nghiêng

CHƯƠNG 13 Mẹ đẻ của nhu cầu

CHƯƠNG 14 Từ chủ nghĩa bình quyền đến chính quyền ăn cướp

§ PHẦN IV.

CHƯƠNG 15 Dân tộc của Yali

CHƯƠNG 16 Tại sao Trung Hoa đã trở thành Trung Quốc

CHƯƠNG 17 Tàu tốc hành đến Polynesia CHƯƠNG 18 Đụng độ giữa hai bán cầu CHƯƠNG 19 Châu phi đã trở thành đen như thế nào?

CHƯƠNG 20 Người Nhật là ai?

Chú Thích

Tặng Esa, Kariniga, Omwai, Paran,Sauakari, Wiwor cùng tất cả các bạn bè

và người thầy New Guinea khác củatôi, những chủ nhân đích thực của mộtmôi trường khắc nghiệt

Jared Diamond và vận mệnh các xã

hội loài người

Jared Mason Diamond(10/9/1937) là nhà khoa học Mỹ và tácgiả nổi tiếng với các tác phẩm: Loài tinhtinh thứ ba; Súng, vi trùng và thép; Sụpđổ; Thế giới cho đến ngày hômqua, v.v… Tuy theo học và có bằng tiến

sĩ về sinh lý học, nhưng kiến thức củaông bao trùm hầu như mọi ngành, từ kiếntrúc, ngôn ngữ, khảo cổ, đến động vậthọc, y học Ông cũng không phải là mộthọc giả “tháp ngà” khi từng chu du nhiềuchâu lục, thậm chí sống nhiều năm ởnhững nơi “tận cùng thế giới” (như đảo

Tân Ghi-nê, đảo Phục Sinh) Ôngcũng được xếp vào hàng ngũ những nhà

tư tưởng hiện đại có nhiều ảnh hưởngnhất ở Mỹ

Từ khoảng đầu thập niên 90 đến nay,Jared Diamond luôn nung nấu đi tìm câutrả lời cho câu hỏi: Sau hơn 13.000 nămlịch sử, tại sao sự phát triển của cácgiống dân trên thế giới đã trở thành quákhác nhau như ngày nay? Theo Diamond,các nhà viết sử (đơn cử ở phương Tây)

đã phạm một lỗi lầm vì họ đã nhìn khôngđúng khuôn mặt lịch sử của loài người

Cụ thể, họ chỉ chú trọng vào các xã hộitương đối văn minh (ít nhất là có chữviết) ở Âu Á (Eurasia) và Bắc Phi, vàngay trong dòng sử của lục địa Âu Á, họ

lại chỉ tập trung vào phía Tây, ít chú ýđến các quốc gia phía Đông (nổi bật làTrung Quốc, rồi đến cả Nhật Bản vàĐông Nam Á) Hơn nữa, phần lớn sử

ký hiện nay chỉ nhìn vào khoảng 3.000năm sau này, dù rằng khoảng thời gian đóchỉ là 0,1% trong chiều dài 5 triệu nămloài người có mặt trên trái đất TheoDiamond, nhờ những tiến bộ như sinh vậthọc phân tử, di truyền học, sinh địa lý,khảo cổ học, và ngôn ngữ học đã đến lúcchúng ta có thể giải thích sự khác biệt vềtrình độ phát triển giữa các nước Vànhững tác phẩm của ông lần lượt xuấtbản qua các năm đã làm sáng tỏ vấn đềđó

Trong Súng, vi trùng và thép: Định

mệnh của các xã hội loài người – tácphẩm đoạt giải Pulitzer năm 1997 và giảiPhi Beta Kappa về khoa học – JaredDiamond đã đưa ra những minh chứng đểgiải thích việc tại sao các dân tộc ở một

số lục địa đã có thể xâm chiếm, chinhphục hoặc chiếm chỗ những dân tộc đã

có mặt từ trước ở các lục địa Với cuốnsách này, ông đã tạo nên cuộc cách mạng

về nghiên cứu lịch sử nhân loại

Cuối năm 2004, Jared Diamond xuấtbản cuốn Sụp đổ: Cách xã hội chọn thấtbại hoặc thành công, vẫn với góc tiếpcận của cuốn trước, tức là dựa vàonhững yếu tố môi trường và cơ cấu xãhội để giải thích lịch sử của xã hội ấy.Tuy nhiên, trong khi cuốn trước tìm cách

lí giải sự thống trị của văn minh Tâyphương trên phần lớn thế giới, thì trongtác phẩm này, Diamond nghiền ngẫmnguyên nhân đưa đến sự sụp đổ của một

số nền văn minh

Thế giới cho đến ngày hôm qua:Chúng ta học được gì từ những xã hộitruyền thống? Là cuốn sách mới nhấtđược xuất bản của Jared Diamond, tiếptục phát triển các lý thuyết và nghiên cứucủa ông về vận mệnh các xã hội loàingười Cuốn sách cung cấp một bứctranh trực diện đầy mê hoặc về quá khứnhân loại tồn tại hàng triệu năm, một quákhứ hầu như đã biến mất, và xem xétnhững khác biệt giữa quá khứ và hiệntại… để trả lời câu hỏi: Chúng ta có thể

học được gì từ các xã hội truyền thống

để tạo nên một thế giới tốt đẹp hơn

Nhận thấy tầm vóc và những giá trị tolớn mà bộ sách mang lại, Alpha Bookstiến hành tái bản các cuốn Súng, vi trùng

và thép; Sụp đổ – từng được Nhà xuấtbản Tri thức xuất bản năm 2007 trong

“Tủ sách tinh hoa tri thức thế giới” với

sự bảo trợ của Quỹ Văn hóa Phan ChâuTrinh; xuất bản và giới thiệu tới độc giảViệt Nam cuốn Thế giới cho đến ngàyhôm qua Mong nhận được sự đón nhận

và đóng góp ý kiến của bạn đọc!

Công ty Cổ phần Sách Alpha

Tại sao lịch sử thế giới giống như củ

hành?

Mục đích của cuốn sách này là cung cấpmột lược sử về tất cả mọi con ngườitrong khoảng 13.000 năm trở lại đây.Câu hỏi đã khiến tôi viết ra cuốn sáchnày là: tại sao lịch sử đã diễn ra trên mỗichâu lục một khác? Nếu như câu hỏi nàylập tức khiến bạn nhún vai cho rằng bạnsắp phải đọc một luận văn phân biệtchủng tộc thì, xin thưa, không phải vậy.Như bạn sẽ thấy, những lời đáp cho câuhỏi này tuyệt không bao hàm những sựkhác biệt về chủng tộc Cuốn sách nàytập trung truy tìm những lý giải tối hậu và

đẩy lùi chuỗi nhân quả lịch sử càng xabao nhiêu càng tốt bấy nhiêu.

Hầu hết những cuốn sách có mụcđích điểm lại lịch sử thế giới đều tậptrung vào lịch sử các xã hội có chữ viết

ở lục địa Âu-Á và Bắc Phi Các xã hộibản địa ở các vùng khác trên thế giới -châu Phi cận Sahara, châu Mỹ, ĐôngNam Á hải đảo, châu Úc, New Guinea

và các đảo Thái Bình Dương - chỉ đượcnhắc sơ qua, chủ yếu là về những gì xảy

ra với họ ở giai đoạn rất muộn trong lịch

sử, sau khi người châu Âu đã khám phá

ra họ và chinh phục họ Ngay cả với lụcđịa Âu-Á, hầu hết số trang trong sáchđược dành cho lịch sử phần phía Tây củaÂu-Á hơn là Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật

Bản, Đông Nam Á xích đạo và các xãhội Âu-Á khác Lịch sử trước thời điểmphát sinh chữ viết vào khoảng 3.000 nămtr.CN cũng chỉ được điểm qua vắn tắt,mặc dù nó chiếm tới 99,9% toàn bộ lịch

sử năm triệu năm của loài người

Những tường trình về lịch sử nhânloại mà diện khảo sát bị bó hẹp như vậythường gặp ba điều bất lợi Trước hết, vìnhững nguyên nhân dễ hiểu, ngày càng cónhiều người quan tâm đến các xã hộikhác ngoài các xã hội phía tây lục địaÂu-Á Nói gì thì nói, chính các xã hội

“khác” kia mới bao hàm hầu hết dân sốthế giới và đại đa số các nhóm dân tộc,văn hóa và ngôn ngữ trên thế giới Một

số xã hội trong đó đã trở thành - vài xã

hội khác thì đang trở thành - những lựclượng kinh tế và chính trị mạnh mẽ nhấttrên thế giới.

Thứ hai, nhất là đối với những ngườiđặc biệt quan tâm đến sự hình thành thếgiới hiện đại, lịch sử mà chỉ biết tự giớihạn vào những diễn biến từ sau khi chữviết ra đời thì không thể mang tới sự hiểubiết sâu sắc được Chẳng phải vì các xãhội trên những châu lục khác nhau đã cóthể so sánh với nhau cho đến 3.000 nămtr.CN, khi các xã hội ở phía tây Âu-Á bấtngờ phát minh chữ viết và cũng lần đầutiên bứt lên dẫn đầu trong các lĩnh vựckhác Thay vì vậy, vào khoảng 3.000năm tr.CN, đã có những xã hội Âu-Á vàBắc Phi không chỉ manh nha có chữ viết

mà còn có cả chính phủ tập trung hóa,các thành thị, sử dụng phổ biến công cụ

và vũ khí bằng kim loại, sử dụng độngvật thuần hóa để vận chuyển, làm sứckéo và lực cơ giới, làm nghề nông vàchăn nuôi để sản xuất lương thực Ở hầuhết hay tất cả các vùng khác trên cácchâu lục khác thì tại thời điểm đó không

hề có một cái gì trong những thứ kể trên;một số - nhưng không phải là tất cả -những cái đó mãi về sau mới nảy sinh ởmột số vùng của châu Mỹ bản địa vàchâu Phi hạ Sahara, nhưng chỉ trong vòngnăm ngàn năm sau, và không một cái nàotrong số đó phát sinh ở châu Úc thổ dân.Điều đó ắt đã cảnh báo cho ta rằng, sựthống trị của các xã hội tây Âu-Á trong

thế giới hiện đại đã bắt nguồn từ trongquá khứ bất thành văn cách đây trên3.000 năm (khi nói về sự thống trị củacác xã hội phía tây lục địa Âu-Á, ý tôimuốn nói sự thống trị của bản thân các xãhội ở phía tây Âu-Á và các xã hội bắtnguồn từ họ mà ra ở các lục địa khác1).

Thứ ba, nếu viết sử mà chỉ tập trungvào các xã hội tây Âu-Á thì sẽ hoàn toàn

bỏ qua câu hỏi lớn hiển nhiên Câu hỏi

ấy là: tại sao chính các xã hội này mới lànhững xã hội trở nên hùng mạnh và đổimới một cách bất cân xứng đến như vậy?

Để trả lời câu hỏi đó người ta thườngviện đến những nguyên nhân trực tiếpnhất, như sự phát sinh chủ nghĩa tư bản,chủ nghĩa trọng thương, sự tìm tòi khoa

học, công nghệ, và các vi trùng độc hại

đã giết chết hàng triệu người ở các châulục khác khi họ tiếp xúc với người Âu-Á.Nhưng tại sao tất cả các nhân tố hỗ trợcho sự chinh phục đó chỉ phát sinh ở Âu-

Á mà thôi, còn ở các lục địa khác chúngchỉ phát sinh ở mức độ thấp hơn hoặchoàn toàn vắng mặt?

Tất cả các nhân tố trên đều chỉ lànhững nhân tố trực tiếp chứ không phảilời giải thích tối hậu Tại sao chủ nghĩa

tư bản không sinh sôi nảy nở tại Mexicobản địa, chủ nghĩa trọng thương khôngphát sinh ở châu Phi hạ Sahara, sự tìmtòi khoa học không phát triển ở TrungQuốc, công nghệ tiên tiến không nảy sinh

ở Bắc Mỹ bản địa và vi trùng không ra

đời ở châu Úc thổ dân? Nếu trả lời bằngcách viện tới các nhân tố văn hóa đặc thù

- chẳng hạn như sự tìm tòi khoa học bịKhổng giáo bóp nghẹt ở Trung Hoanhưng lại được người Hy Lạp hay cáctruyền thống Do thái-Cơ đốc giáo ở tâyÂu-Á khích lệ - chúng ta vẫn sẽ tiếp tục

lờ đi việc cần phải có lời giải thích tốihậu: tại sao các truyền thống như Khổnggiáo không phát triển ở tây Âu-Á cònđạo đức Do Thái-Cơ đốc giáo khôngphát triển ở Trung Hoa? Ngoài ra, khinói vậy, người ta vẫn lờ đi thực tế rằngcho đến khoảng 1.400 năm tr.CN nướcTrung Hoa Khổng giáo đã đạt trình độcông nghệ tiên tiến hơn so với vùng tâyÂu-Á

Không thể thấu hiểu được ngay cảbản thân các xã hội tây Âu-Á nếu chỉ tậptrung vào đó mà thôi Những câu hỏi thú

vị là những câu hỏi liên quan đến sựkhác biệt giữa những xã hội đó với các

xã hội khác Muốn trả lời các câu hỏi đó,

ta cũng cần phải hiểu tất cả các xã hộikhác kia nữa; được vậy thì mới có thểđặt các xã hội tây Âu-Á vào một bốicảnh rộng hơn

Một số độc giả có thể cảm thấy tôiđang đi từ chỗ lịch sử quy ước về phíathái cực ngược lại, bằng cách dành quá íttrang cho vùng tây Âu-Á mà nói quánhiều về các vùng khác của thế giới Tôi

sẽ trả lời rằng, một số vùng khác kia củathế giới bao hàm rất nhiều thông tin, bởi

chúng bao quát rất nhiều xã hội - và đấy

là những xã hội rất khác nhau - trong mộtkhu vực địa lý nhỏ hẹp Với giọng điệuphê phán nhẹ nhàng, người điểm sáchnày đã viết rằng hình như tôi xem lịch sửthế giới như một củ hành, trong đó lịch

sử hiện đại chỉ chiếm phần bề mặt, muốnhiểu lịch sử thì phải bóc dần đến các lớpbên trong Phải, lịch sử thế giới đúng làmột củ hành như vậy! Nhưng bản thânviệc bóc dần từng lớp vỏ hành kia mớithật hấp dẫn, đầy thử thách - và có tầmquan trọng lớn lao đối với chúng ta ngàynay, một khi chúng ta muốn thấu hiểunhững bài học của quá khứ ngõ hầu nhìntới tương lai

Jared Diamond

LỜI NÓI ĐẦU

Câu hỏi của Yali

Tất cả chúng ta đều biết, lịch sử đã diễn

ra rất khác nhau đối với từng dân tộc ởnhững phần khác nhau trên trái đất Trongvòng 13.000 năm kể từ cuối Kỷ Băng hàsau cùng, một số vùng trên thế giới đãphát triển được thành những xã hội côngnghiệp có chữ viết, công cụ bằng kimloại, một số vùng khác chỉ phát triểnđược những xã hội chăn nuôi không chữviết, nhiều vùng khác nữa vẫn chỉ là các

xã hội săn bắt hái lượm dùng công cụbằng đá Những sự bất quân bình lịch sửnày đã hắt những cái bóng dài lên thế

giới hiện đại, bởi các xã hội có chữ viết

và sử dụng công cụ bằng kim loại đãchinh phục hoặc tiêu diệt các xã hộikhác Tuy những khác biệt này vẫn lànhân tố cơ bản nhất của lịch sử thế giới,song nguyên nhân của chúng vẫn chưa rõràng và đang gây tranh cãi Câu hỏi hócbúa về nguồn gốc của những khác biệt đó

đã đặt ra trước mắt tôi từ 25 năm trước,trong một dạng đơn giản và mang tính cánhân

Vào tháng 7 năm 1972, có lần tôi đi

bộ dọc bờ biển trên hòn đảo xích đạoNew Guinea nơi tôi đang nghiên cứu sựtiến hóa của chim với tư cách nhà sinhvật học Tôi từng nghe nói về một chínhtrị gia nổi tiếng người địa phương tên là

Yali, lúc đó ông này đang đi kinh lýtrong vùng Hôm đó tình cờ Yali và tôilại đi cùng một hướng, và ông ta bắt kịptôi Chúng tôi đi bên nhau trong khoảngmột tiếng đồng hồ và nói chuyện suốtthời gian đó.

Con người Yali đầy lôi cuốn và nghịlực Cặp mắt ông ngời sáng đầy mê hoặc.Ông nói năng hết sức tự tin về bản thânmình, nhưng ông cũng đặt nhiều câu hỏithấu đáo và biết chăm chú lắng nghe.Cuộc đàm đạo của chúng tôi bắt đầu vớichủ đề mà lúc đó người New Guinea nàocũng canh cánh trong lòng: nhịp độ nhanhchóng của diễn tiến chính trị Papua NewGuinea, theo cách mà hiện nay người tagọi dân tộc của Yali, lúc đó còn là lãnh

thổ do Australia cai quản theo ủy trị củaLiên Hợp Quốc, nhưng chẳng bao lâunữa ắt sẽ giành được độc lập Yali giảithích cho tôi về vai trò của ông trongviệc giúp người dân địa phương chuẩn bịcho việc tự mình nắm chính quyền.

Sau một hồi, Yali chuyển hướng cuộctrò chuyện và bắt đầu “quay” tôi Ông tachưa hề đi đâu ra khỏi New Guinea vàchưa hề học quá bậc trung học, nhưngkhông gì có thể thỏa mãn được nỗi tò mòcủa ông Trước hết ông ta muốn biết vềcông việc nghiên cứu chim của tôi ởNew Guinea (kể cả chuyện tôi được trảbao nhiêu tiền) Tôi giải thích cho ông tarằng có những nhóm chim rất khác nhau

đã di cư đến New Guinea trong vòng

hàng triệu năm qua Rồi ông ta hỏi tôi tổtiên của chính dân tộc ông ta đã đến NewGuinea bằng cách nào trong mấy vạnnăm trở lại đây, và người châu Âu đãbiến New Guinea thành thuộc địa như thếnào trong 200 năm qua.

Cuộc đối thoại vẫn khá thân thiện,mặc dù cả hai chúng tôi chẳng lạ gì về

sự căng thẳng giữa hai xã hội mà Yali vàtôi là đại diện Hai thế kỷ trước đây, tất

cả người New Guinea hãy còn “sốngtrong Thời đại Đồ đá” Nghĩa là, họ vẫndùng những công cụ bằng đá tương tựnhững gì mà ở châu Âu đã bị thay thếbằng công cụ kim loại từ hàng ngàn nămtrước; và họ sống trong những ngôi làngkhông được quản lý dưới một chính

quyền có tính tập trung Người da trắng

đã đến, áp đặt chính quyền tập trung vàmang lại những hàng hóa vật chất màngười New Guinea lập tức nhận ra giátrị, từ rìu thép, diêm và thuốc men chotới quần áo, rượu và ô Ở New Guinea,tất cả các vật phẩm này được gọi chung

là “hàng” (cargo)

Nhiều thực dân da trắng thẳng thừngkhinh miệt người New Guinea, coi họ lànhững kẻ “bán khai” Ngay cả những

“ông chủ” da trắng kém cỏi nhất - mãiđến năm 1972 họ vẫn được gọi là “ôngchủ” - cũng có mức sống cao hơn nhiều

so với người New Guinea, thậm chí caohơn cả những chính trị gia đầy sức lôicuốn như Yali Thế nhưng Yali đã quay

rất nhiều người da trắng cũng như đã

“quay” tôi khi đó, còn tôi thì đã quaynhiều người New Guinea Cả ông ta lẫntôi đều biết rõ rằng người New Guineatrung bình ít nhất cũng thông minh ngangvới người châu Âu Tất cả những điều đóYali đều có nghĩ tới khi ông ta hỏi tôivới một cái nhìn sáng quắc xuyên thấunữa: “Thế thì tại sao người da trắng cácông lại chế ra nhiều hàng như vậy rồiđem sang New Guinea, còn người da đenchúng tôi lại có ít hàng của chính mìnhđến vậy?”

Đó là một câu hỏi đơn giản nhưngchạm đến tâm điểm của đời sống, Yalinhận ra điều đó Thế nhưng vẫn có một

sự khác biệt to lớn giữa lối sống của

người New Guinea trung bình với lốisống của người châu Âu hay người Mỹtrung bình Giữa các dân tộc khác trênthế giới cũng có những khác biệt tương

tự về lối sống Những khác biệt lớn lao

đó ắt có những nguyên nhân sâu xa màngười ta có thể cho là hiển nhiên

Thế nhưng câu hỏi bề ngoài đơn giảncủa Yali lại không dễ trả lời Lúc ấy tôi

đã không trả lời được Các sử gia chuyênnghiệp vẫn còn tranh cãi với nhau về lờiđáp cho câu hỏi đó, hầu hết thậm chí cònkhông đặt câu hỏi đó ra nữa kia Trongnhiều năm kể từ khi Yali và tôi có cuộcđàm đạo kể trên, tôi đã nghiên cứu vàviết về các phương diện khác của lịch sửloài người, lịch sử và ngôn ngữ Cuốn

sách này, được viết ra sau đó hai mươilăm năm, là nỗ lực nhằm trả lời cho Yali.Mặc dù câu hỏi của Yali chỉ liênquan đến sự tương phản về lối sống giữangười New Guinea với người da trắngchâu Âu, song ta có thể mở rộng ra nhiềucặp tương phản khác trong thế giới hiệnđại Các dân tộc có nguồn gốc Âu-Á,nhất là các dân tộc hiện vẫn đang sống ởchâu Âu và Đông Á, cộng với nhữngngười đã di cư sang Bắc Mỹ, hiện đangthống trị thế giới về của cải và quyềnlực Các dân tộc khác, trong đó có hầuhết người châu Phi, đã dứt bỏ được áchthực dân châu Âu song vẫn còn tụt hậurất xa về của cải và quyền lực Lại cónhững dân tộc khác, chẳng hạn như cư

dân bản địa châu Úc, người châu Mỹ bảnđịa và người cực nam châu Phi, khôngcòn là chủ nhân mảnh đất của mình mà đã

bị tàn sát, bị chinh phục, trong một sốtrường hợp thậm chí còn bị diệt chủngbởi người châu Âu thực dân

Vậy, ta có thể đặt lại những câu hỏi

về sự bất bình đẳng trong thế giới hiệnđại như sau: Tại sao của cải và quyềnlực chỉ được phân phối như hiện nay chứkhông được phân phối theo cách nàokhác? Chẳng hạn, tại sao không phảingười châu Mỹ bản địa, người châu Phi

và người châu Úc bản địa là những kẻ đitàn sát, chinh phục hay tiêu diệt ngườichâu Âu và người châu Á?

Ta có thể dễ dàng đẩy câu hỏi này lùi

lại thêm một bước Vào năm 1500, khi

sự bành trướng thuộc địa của châu Âuchỉ mới khởi đầu, các dân tộc trên nhữnglục địa khác nhau đã khác nhau rất nhiều

về công nghệ và tổ chức chính trị Hầuhết châu Âu, châu Á và Bắc Phi là nơi cónhững nhà nước hoặc đế quốc vũ trangbằng kim loại, trong số đó vài nước đangtrên ngưỡng cửa công nghiệp hóa Haidân tộc châu Mỹ bản địa, người Aztec vàngười Inca, đang cai trị những đế quốcdùng công cụ bằng đá Một số phần củachâu Phi hạ Sahara được phân chia giữacác quốc gia hay tù trưởng quốc nhỏdùng công cụ bằng sắt Hầu hết các dântộc khác - trong đó có tất cả các dân tộc

ở châu Úc và New Guinea, nhiều đảo

Thái Bình Dương, hầu hết châu Mỹ vànhiều phần nhỏ của châu Phi hạ Sahara -vẫn sống thành những bộ lạc chăn nuôihay thậm chí như là những bộ lạc săn bắthái lượm dùng công cụ bằng đá.

Dĩ nhiên, những sự khác biệt về côngnghệ và chính trị đó vào khoảng năm

1500 đã là nguyên nhân trực tiếp dẫn đếnnhững bất quân bình của thế giới hiệnđại Các đế quốc có vũ khí bằng thép đã

có thể chinh phục hay tiêu diệt các bộ lạcchỉ dùng vũ khí bằng đá và gỗ Tuynhiên, làm cách nào thế giới đã đạt tớitình trạng như vậy vào thời điểm năm1500?

Một lần nữa, chúng ta có thể dễ dàngđẩy lùi câu hỏi này thêm một bước, bằng

cách dựa vào lịch sử thành văn và các dichỉ khảo cổ Cho đến cuối kỷ Băng hà,khoảng 11.000 năm tr.CN, mọi dân tộctrên mọi lục địa đều hãy còn là dân sănbắt hái lượm Mỗi lục địa phát triển vớimột tốc độ khác nhau trong khoảng từ11.000 năm tr.CN đến năm 1500, đóchính là điều đã dẫn đến những bất quânbình về công nghệ và chính trị vào năm

1500 Trong khi người châu Úc bản địa

và nhiều dân châu Mỹ bản địa vẫn cứ làdân săn bắt hái lượm, hầu hết người Âu-

Á, hầu hết người châu Mỹ và châu Phi hạSahara đã dần dần phát triển nôngnghiệp, chăn nuôi, nghề luyện kim và các

tổ chức chính trị phức tạp Nhiều phầncủa Âu-Á và một khu vực của châu Mỹ

cũng đã phát minh ra chữ viết một cáchđộc lập với nhau Tuy nhiên, chính tạiÂu-Á các phát minh này xuất hiện sớmhơn ở bất cứ nơi nào khác Chẳng hạn,việc sản xuất đại trà công cụ bằng đồng,vốn chỉ mới khởi đầu ở vùng Andes Nam

Mỹ vào các thế kỷ trước năm 1500, đãxuất hiện ở Âu-Á từ trước đó trên 4.000năm Công nghệ dùng đá của ngườiTasmania, khi được các nhà thám hiểmchâu Âu phát hiện lần đầu vào năm 1642,còn đơn sơ hơn nhiều so với ở nhiềuvùng của châu Âu Sơ kỳ Đồ đá cũ trước

đó hàng vạn năm

Vậy là rốt cuộc ta có thể đặt lại câuhỏi về những sự bất quân bình của thếgiới hiện đại như thế này: tại sao sự phát

triển của loài người đã diễn ra trênnhững lục địa khác nhau với những tốc

độ khác nhau đến vậy? Những tốc độphát triển rất khác nhau đó chính là mẫuhình lớn nhất của lịch sử và là chủ đềcuốn sách của tôi

Tuy cuốn sách này nói cho cùng là vềlịch sử và tiền sử, song chủ đề của nókhông chỉ có giá trị hàn lâm mà còn cótầm quan trọng to lớn về thực tiễn vàchính trị Lịch sử những tương tác giữacác dân tộc khác nhau chính là cái đãđịnh hình thế giới hiện đại thông qua sựchinh phục, bệnh truyền nhiễm và diệtchủng Các xung đột đó tạo ra những ảnhhưởng lâu dài mà sau nhiều thế kỷ vẫnchưa thôi tác động, vẫn đang tích cực

tiếp diễn ở một số khu vực nhiều vấn đềnhất của thế giới ngày nay.

Chẳng hạn, hầu hết châu Phi vẫn đangphải đánh vật với di sản quá khứ thuộcđịa của mình Ở các khu vực khác - gồmhầu hết Trung Mỹ, Mexico, Peru, TânCaledonia, Liên Xô cũ và nhiều phần củaIndonesia - các cuộc nội loạn và chiếntranh du kích đang khiến những ngườidân bản địa mà dân số vẫn còn khá đôngchống lại các chính phủ vốn chủ yếu nằmtrong tay hậu duệ của những người chinhphục từ nơi khác đến Nhiều dân tộc bảnđịa khác - như người Hawai bản địa,người Australia bản địa, người Siberiabản địa, người châu Mỹ bản địa ở Hoa

Kỳ, Canada, Brazil, Argentina và Chile

- đã bị giảm sút nghiêm trọng về dân số

do nạn diệt chủng và bệnh tật đến nỗingày nay họ chỉ còn một dúm lọt thỏmgiữa số đông hậu duệ những kẻ xâmlược Mặc dù không có khả năng tiếnhành chiến tranh du kích do dân số quá

ít, họ vẫn đang ngày càng mạnh mẽ đòiquyền lợi của mình

Ngoài ảnh hưởng lâu dài của cácxung đột giữa các dân tộc trong quá khứđối với tình hình chính trị và kinh tế ngàynay, còn có những ảnh hưởng về ngônngữ, đặc biệt là sự biến mất trong ngàymột ngày hai của hầu hết trong số 6.000ngôn ngữ của thế giới hiện đại, do chúng

bị thay thế bởi tiếng Anh, tiếng TrungHoa, tiếng Nga và một số ít ngôn ngữ