2 1 g a chuyên đề cd 2 1 trái đất và bầu trời

- Xác định được trên bản đồ sao hoặc bằng dụng cụ thực hành vị trí của các chòm sao: Gấu Lớn, Gấu Nhỏ, Thiên Hậu... PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2Xác định vị trí chòm sao Gấu Lớn, Gấu Nhỏ, Thiên Hậ

Ngày soạn: Ngày dạy:

Tiết :

CHUYÊN ĐỀ 2: TRÁI ĐẤT VÀ BẦU TRỜI

1.XÁC ĐỊNH PHƯƠNG HƯỚNG

I MỤC TIÊU

1 Kiến thức

- Nhận biết được hình dạng của vài chòm sao nổi bật trên bầu trời: Gấu Lớn, Gấu Nhỏ, Thiên Hậu,

- Xác định được trên bản đồ sao ( hoặc bằng dụng cụ thực hành) vị trí của các chòm sao: Gấu Lớn, Gấu Nhỏ, Thiên Hậu

- Xác định được vị trí của sao Bắc Cực trên nền trời sao

2 Năng lực

a Năng lực chung

- Năng lực tự học và nghiên cứu tài liệu

- Năng lực trình bày và trao đổi thông tin

- Năng lực nêu và giải quyết vấn đề

- Năng lực hoạt động nhóm

b Năng lực đặc thù môn học

- Tư duy logic, khả năng ước lượng để xác định vị trí của sao Bắc Cực dựa vào vị trí của chòm sao Gấu Lớn và Thiên Hậu

3 Phẩm chất

- Có thái độ hứng thú trong học tập môn Vật lý

- Có sự yêu thích tìm hiểu và liên hệ các hiện tượng thực tế liên quan

- Có tác phong làm việc của nhà khoa học

- Có thái độ khách quan trung thực, nghiêm túc học tập

II THIẾT BỊ DẠY HỌC VÀ HỌC LIỆU

1 Giáo viên

- Các video, hình ảnh về các chòm sao, vũ trụ

ST

T

1 Phân công nhiệm vụ rõ ràng

2 Chấp nhận nhiệm vụ được phân

công

3 Giữ trật tự kỷ luật không đùa

giỡn

4 Đưa ra được phương án thí

nghiệm

5 Thực hiện được thí nghiệm

6 Trình bày tự tin trôi chảy

7 Các thành viên tham gia hỗ trợ khi

có câu hỏi cho nhóm

8 Nội dung trình bày chính xác

đúng chủ đề

- Phiếu học tập

*Các phiếu hoc tập

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1 Câu 1: Thiên cầu là gì?

Câu 2: Ngày nay, mô hình bầu trời sao như một vòm cầu còn giúp gì cho chúng ta khi

tìm hiểu bầu trời?

Câu 3: Phân biệt ‘ngôi sao’ và ‘hành tinh’?

 Ngôi sao gần Trái Đất là sao nào? Mặt trời

 Ngôi sao nào gần hệ Mặt Trời nhất? Cận Tinh (Proxima Centauri)

Câu 4: Đơn vị năm ánh sáng là gì?

 Ánh sáng đi từ Mặt Trời đến Trái Đất mất bao lâu? Tính khoảng cách tương ứng từ Trái Đất đến Mặt Trời ra đơn vị km?

 Ánh sáng đi từ Cận Tinh đến Trái Đất mất bao lâu? Tính khoảng cách từ Trái Đất đến Cận Tinh ra đơn vị km?

Câu 5: Kể tên các chòm sao trong hình 1.1? Và tên của chúng theo tiếng La-tinh?

Câu 6: a.Gọi đúng tên của các chòm sao trong hình sau và mô tả về chúng? (có hình

dạng như thế nào, gồm bao nhiêu sao )

b.Viết kí hiệu của các sao trong chòm sao theo chữ cái Hi Lạp?

c Sao Bắc Cực thuộc chòm sao nào và nằm ở vị trí nào? Nêu đặc điểm nổi bật của sao

Bắc Cực?

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2

Xác định vị trí chòm sao Gấu Lớn, Gấu Nhỏ, Thiên Hậu trên hình

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 3 Câu 1: Mô tả chuyển động của bầu trời ( Mặt Trời, Mặt Trăng, các sao, ) hàng ngày? Câu 2: Làm thế nào để xác định hướng bắc?

- Trò chơi PowerPoint lật mảnh ghép.

- Các dụng cụ: Đất nặn ( hoặc mút, hoặc quả bóng bàn) dùng làm ngôi sao, que nhựa ( hoặc

gỗ) để nối các ngôi sao trong chòm sao, kéo cắt, keo dán (sử dụng cho hoạt động 3: Luyện tập)

- Giáo viên chuẩn bị hình dạng mẫu và bản đồ sao để kiểm tra đánh giá sản phẩm của học sinh

2 Học sinh

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 4 Câu 1: Trình bày cách xác định sao Bắc Cực dựa vào chòm sao Gấu Lớn?

Câu 2: Trình bày cách xác định sao Bắc Cự dựa vào chòm sao Thiên Hậu?

 Ước lượng khoảng cách từ sao γ trong chòm sao Thiên Hậu đến sao Bắc Cực ( so với đoạn γδ ) trên hình 1.6

Câu 3: Thực hành xác định sao Bắc Cực dựa vào chòm sao Gấu Lớn, và Thiên Hậu trên

hình 1.6

- Ôn tập hoặc tìm hiểu thêm những kiến thức về bầu trời, vũ trụ mà các em đã được học hoặc có hứng thú

- SGK, vở ghi bài, giấy nháp, laptop, điện thoại thông minh

III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC

Hoạt động 1: Mở đầu: Tạo tình huống học tập

a Mục tiêu:

- Ôn tập lại kiến thức cũ liên quan

- Tạo hứng thú, tò mò cho hs về nội dung bài học

b Nội dung: Học sinh tiếp nhận vấn đề từ giáo viên, và hoàn thành nhiệm vụ mà giáo viên

đã giao

c Sản phẩm: hoàn thành ô chữ và tìm được từ khóa

d Tổ chức thực hiện:

Bước thực

hiện

Nội dung các bước

Bước 1 - Giáo viên tổ chức trò chơi: ĐOÁN HÌNH ẨN GIẤU

Câu 1 Tên vệ tinh tự nhiên của Trái Đất? MẶT TRĂNG Câu 2 Tên của thiết bị xác định phương hướng? LA BÀN Câu 3 Nguyên nhân gây ra hiện tượng thủy triều trên Trái Đất? LỰC HẤP

DẪN GIỮA MẶT TRĂNG VÀ MẶT TRỜI

Câu 4 Tên hành tinh gần Mặt Trời nhất? THỦY TINH ( SAO THỦY) Câu 5 Tên hành tinh thứ hai gần Mặt Trời? KIM TINH

Câu 6 Ta thường thấy Mặt Trăng khi nào? BAN ĐÊM Câu 7 Tên Thiên hà của chúng ta? NGÂN HÀ

Câu 8 Tên hành tinh ngoài Trái Đất mà con người đã đặt chân tới? HỎA

TINH ( SAO HỎA)

Luật chơi: Cho các nhóm lần lượt lập mảnh ghép và trả lời câu hỏi, nếu trả

lời đúng thì một mảnh ghép được mở ra, nếu trả lời sai nhóm khác được quyền trả lời, nhóm trả lời đúng được cộng điểm Nếu trong quá trình lật mảnh ghép, nhóm nào biết được hình ảnh sau mảnh ghép được quyền trả lời ngay, nếu mở hết các mảnh ghép mà vẫn không biết câu trả lời thì giáo viên

gợi ý: Đây là nơi quan sát rõ nhất hiện tượng nhật thực toàn phần xảy

ra vào năm 1995 Bước 2 Học sinh tham gia trò chơi: lật mở câu hỏi và trả lời đáp án của từng ô

chữ và đưa ra từ khóa

Bước 3 Báo cáo kết quả và thảo luận

- Đại diện 1 nhóm trình bày

Câu 1 MẶT TRĂNG

Câu 2 LA BÀN

Câu 3 LỰC HẤP DẪN GIỮA MẶT TRĂNG VÀ MẶT TRỜI Câu 4 THỦY TINH ( SAO THỦY)

Câu 5 KIM TINH

Câu 6 BAN ĐÊM Câu 7 NGÂN HÀ

Câu 8 HỎA TINH ( SAO HỎA)

Hình ảnh sau các mảnh ghép:

Bước 4 Giáo viên tổng kết đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập của học

sinh

GV giới thiệu thêm về hình ẩn giấu: Ngày 24 tháng 10 năm 1995, nhật thực toàn phần đã diễn ra với tâm điểm cực đại nhật thực tại vùng biển gần Quần đảo Trường Sa của Việt Nam Ở đất liền, tỉnh Bình Thuận là nơi quan sát được nhật thực với phần Mặt Trời bị che khuất lớn nhất

Lần nhật thực năm 1995, Việt Nam đón tiếp nhiều đoàn khoa học gia quốc

tế đến từ các nước phát triển về khoa học và vật lý thiên văn như Nga, Nhật, Pháp, Hoa Kỳ Trong đó có nhà vật lý Norman Foster Ramsay (đạt giải Nobel Vật lý năm 1989), nhà vật lý Georges Charpak (đạt giải Nobel Vật lý năm 1992)

Giáo viên đặt vấn đề: Màn đêm chính là không gian lí tưởng để các nhà

thiên văn nghiệp dư hay chuyên nghiệp nghiên cứu các sự kiện diễn ra trong

vũ trụ, không cần kính viên vọng, không cần các đài quan sát hiện đại, Chỉ cần mắt thường là đủ, và chỉ cần một lòng say mê bầu trời

Chúng ta đang có ô chữ “La bàn” dùng để xác định phương hướng, Như vậy trước khi có la bàn và nếu không có la bàn thì chúng ta sẽ dựa vào đâu để có

thể xác định phương hướng tại nơi ta đang đứng Để mở đầu cho Chuyên đề 2: TRÁI ĐẤT VÀ BẦU TRỜI, ta đi vào phần 1 là XÁC ĐỊNH PHƯƠNG HƯỚNG

GV giới thiệu về hành trình vượt biển của Steven Callahan ( sinh năm 1952) là một tác giả, kiến trúc sư hải quân, nhà phát minh người Mỹ

Năm 1982, ông sống sót sau hơn hai tháng rưỡi trôi dạt trên Đại Tây Dương Trong suốt thời gian trôi dạt, trước khi được một tàu đánh cá phát hiện ra gần quần đảo Caribbean, ông đã dựa vào các dấu hiệu trên bầu trời, dùng ba bút chì gắn với nhau, thực hiện lộ trình 2987

km của mình một cách chính xác

Mỗi khi chuyển hướng, bạn phải có một điểm mốc Và giữa biển khơi, điểm mốc chính là các ngôi sao trên bầu trời Trước khi có GPS

và thậm chí, trước cả la bàn, những nhà thám hiểm đã chinh phục cái đại dương bằng cách xác định phương hướng dựa vào việc quan sát Vào ban đêm họ xác định lộ trình chủ yếu dựa vào các ngôi sao riêng

lẻ hoặc những chòm sao có vị trí được biết trước trên bầu trời Họ đã dựa vào các chòm sao để xác định phương hướng như thế nào?

Hoạt động 2: Hình thành kiến thức

Hoạt động 2.1: Tìm hiểu các chòm sao trên bầu trời

a.Mục tiêu:

- Biết được thiên cầu và các đặc trưng của thiên cầu như: thiên đỉnh, thiên để, đường chân

trời, thiên cực bắc, thiên cực nam

- Phân biệt được ngôi sao và hành tinh trong vũ trụ

- Biết được đơn vị đo khoảng cách giữa các sao trong vũ trụ

- Biết được các chòm sao nổi bật trên bầu trời, các đặc điểm cơ bản của chúng

b Nội dung: Học sinh thực hiện nhiệm vụ theo nhóm hoàn thành yêu cầu dựa trên gợi ý của

giáo viên

c Sản phẩm: trả lời thảo luận câu hỏi của hs

d Tổ chức thực hiện:

Bước thực

hiện

Nội dung các bước

Bước 1 Giáo viên giao nhiệm vụ thông qua phiếu học tập Các nhóm cùng làm

nhiệm vụ chung trên PHIẾU HỌC TẬP SỐ 1 Giáo viên thông báo các nhóm về thời gian thực hiện nhiệm vụ ( phút) tại lớp

Các câu hỏi không có trong sách giao khoa thì hs được sử dụng điện thoại thông minh để tìm kiếm thông tin

Cả nhóm trao đổi thông tin và đảm bảo mỗi thành viên đều phải nắm được nội dung

Hết giờ thảo luận, giáo viên sẽ gọi một nhóm trình bày, các nhóm khác nhận xét, bổ sung cho ý kiến

Bước 2 Học sinh làm việc nhóm thực hiện thảo luận và trình bày nội dung

Bước 3 Báo cáo kết quả và thảo luận

Câu 1:

 Thiên cầu:

Thời cổ đại, con người quan niệm rằng vũ trụ được giới hạn trong một hình cầu với Trái Đất nằm ở trung tâm Các ngôi sao được cố định vào vòm cầu này, do đó chúng cách đều Trái Đất

Câu 2: Ngày nay, mô hình bầu trời sao như một vòm cầu còn giúp gì cho

chúng ta khi tìm hiểu bầu trời?

Cho đến nay mô hình vòm cầu này vẫn vô cùng hữu ích về nhiều mắt Nó giúp ta dễ dàng hiểu được chuyển động hàng ngày, và hàng năm của các sao Nó giúp ta dự đoán các chuyển động này một cách đơn giản

Câu 3:

 Ngôi sao là những thiên thể khổng lồ nóng và tự phát sáng, có khối lượng lớn, được giữ bởi lực hấp dẫn

 Hành tinh: là thiên thể quay xung quanh một ngôi sao hay một tàn tích sao, có đủ khối lượng để nó có hình cầu hoặc hình gần cầu do chính lực hấp dẫn của nó gây nên

 Ngôi sao gần Trái Đất là Mặt trời

 Ngôi sao gần hệ Mặt Trời nhất là Cận Tinh (Proxima Centauri)

α α

Câu 4:

 Đơn vị năm ánh sáng:

 Năm ánh sáng là đơn vị đo thông dụng ngoài vũ trụ bao la, rộng lớn Và người ta thường nhầm lẫn nghĩ rằng đây là đơn vị đo thời gian Nhưng thực chất, đây là đơn vị đo khoảng cách

 Năm ánh sáng là quãng đường ánh sáng đi được trong thời gian 1 năm

 Một năm ánh sáng bằng 9.460.800.000.000km (9,5 ngàn tỷ km)

 Một giây ánh sáng bằng 300.000km (là khoảng cách mà ánh sáng

đi được trong một giây - tức là gấp 7,5 lần khoảng cách xích đạo Trái Đất.)

 Những ngôi sao càng cách xa Trái đất, thì nghĩa là khi bạn nhìn thấy ánh sáng của nó, bạn đang nhìn nó trong quá khứ

Ví dụ: Khi ngắm mặt trời lặn, có nghĩa là ngắm mặt trời cách đó 8 phút.

 Ánh sáng đi từ Mặt Trời đến Trái Đất mất khoảng 8 phút

 Khoảng cách tương ứng từ Trái Đất đến Mặt Trời : 300.000 x 8 x60 = 144 triệu km

 Ánh sáng đi từ Cận Tinh đến Trái Đất mất 4,3 năm

 Khoảng cách từ Trái Đất đến Cận Tinh : 300.000 x 4,3 x 365 x 24 x 3600 = 40.68144.1012km ( 40,7 ngàn tỉ km)

Câu 5: Kê tên các chòm sao trong hình 1.1, gọi tên tiếng Anh của chúng?

1 Chòm Gấu Lớn(Ursa Major ) 2 Chòm Gấu Nhỏ (Ursa Minor)

3 Chòm Con Rồng (Draco)

4 Chòm Thiên Hậu(Cassiopeia) 5 Chòm Tiên Vương(Aethiopia Cepheus)

Câu 6:

 Hình A: chòm sao Thiên Hậu: có dạng chữ M hoặc chữ W,nằm đối

diện chòm sao Gấu Lớn qua chòm sao Gấu Nhỏ, chòm sao này xuất hiện thấp ở phía Bắc – hoặc Tây Bắc vào mùa xuân, nằm thấp vào phía Bắc – Đông Bắc vào mùa hè, gần với thiên đỉnh vào mùa thu và nằm cao về phía Bắc – Đông Bắc vào mùa đông.Gồm có 5 sao khá sáng trên bầu trời phương bắc được kí hiệu lần lượt là α(alpha), β( beta), γ (gamma), δ (delta), ε(epsilon)

 Hình B: chòm sao Gấu Lớn: hay gọi là chòm sao Cán Gáo Lớn, nó

xuất hiện trên đỉnh đầu người quan sát vào mùa xuân nên rất dễ quan sát, và ở gần chân trời cực Bắc vào mùa thu,ở phía cao trên thiên cầu

và lệch về phía Tây Bắc vào mùa hè Gồm có 7 ngôi sao lần lượt là: α(alpha), β( beta), γ (gamma), δ (delta), ε(epsilon), ζ(zeta), η(eta)

 Hình C: chòm sao Gấu Nhỏ: hay chòm sao Cán Gáo Nhỏ, gồm có 7

ngôi sao giống với chòm sao Gấu Lớn

 Sao Bắc Cực thuộc chòm sao Gấu Nhỏ, là ngôi sao α nằm ngay cán Gáo

 Đặc điểm nổi bật của sao Bắc Cực: Là ngôi sao sáng nhất trong chòm Gấu Nhỏ, rất gần thiên cực bắc và cách thiên cực bắc 10 và gần như không dịch chuyển trên bầu trời Nên Bắc Đẩu được gọi là Ngôi sao Phương Bắc



Hình A

α β

γ

ε δ

Hình B

α

β γ

δ ε ζ η

Hình C

β γ

ζ η

α

ε δ

Bước 4 Giáo viên yêu cầu các nhóm nhận xét, bổ sung kết quả.

Giáo viên tổng kết đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập của học sinh

Bước 5 Thực hiện hoạt động nhanh: thực hiện PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2

Gọi Hs bất kì lên bảng dùng thước chỉ nhanh vị trí của ba chòm sao Gấu Lớn, Gấu Nhỏ, Thiên Hậu trong bản đồ trong vòng 10 giây ( có đồng hồ đếm giây)

Bước 6 Giáo viên nhận xét kết quả

Hoạt động 2.2: Tìm hiểu về chuyển động hằng ngày của bầu trời

a Mục tiêu:

- Nắm được chiều chuyển động của Mặt Trời, Mặt Trăng và các sao trên bầu trời

- Nắm được cách xác định các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc khi ở bán cầu bắc

b Nội dung: Học sinh thực hiện nhiệm vụ theo nhóm hoàn thành yêu cầu dựa trên gợi ý

của giáo viên

c Sản phẩm: bài trình bày thảo luận của nhóm học sinh

d Tổ chức thực hiện:

Bước thực

hiện

Nội dung các bước

Bước 1 Giáo viên giao nhiệm vụ thông qua phiếu học tập Các nhóm cùng làm

nhiệm vụ chung trên PHIẾU HỌC TẬP SỐ 3 Giáo viên thông báo các nhóm về thời gian thực hiện nhiệm vụ ( phút) tại lớp

Các câu hỏi không có trong sách giao khoa thì hs được sử dụng điện thoại thông minh để tìm kiếm thông tin

Cả nhóm trao đổi thông tin và đảm bảo mỗi thành viên đều phải nắm được nội dung

Hết giờ thảo luận, giáo viên sẽ gọi một nhóm trình bày, các nhóm khác nhận xét, bổ sung cho ý kiến

Bước 2 Học sinh làm việc nhóm thực hiện thảo luận và trình bày Phiếu học tập số 3

Câu 1: Mô tả chuyển động của bầu trời ( Mặt Trời, Mặt Trăng, các sao, )

hàng ngày Mặt Trời mọc ở phía Đông lúc bình mình, lên cao dần và lặn ở phía Tây lúc hoàng hôn

Mặt Trăng và các sao mọc ở chân trời phía Đông khi trời tối dần và chuyển động trên bầu trời theo đườn vòng cung về chân trời phía Tây

Cả bầu trời như đang quay quanh một trục xuyên qua nơi quan sát hết một vòng trong một ngày đêm

Câu 2: Để xác định hướn Bắc chỉ cần chúng ta xác định được sao Bắc Đẩu

là ngôi sao Phương Bắc không dịch chuyển trên bầu trời

Bước 4 Giáo viên yêu cầu các nhóm khác nhận xét, bổ sung kết quả

Giáo viên tổng kết đáng giá kết quả

Bước 5 Học sinh lắng nghe và tiếp thu kiến thức

Hoạt động 2.3: Xác định vị trí sao Bắc Đẩu

a Mục tiêu:

- Xác định được vị trí sao Bắc Đẩu dựa vào các chòm sao Gấu Lớn và Thiên Hậu

b Nội dung: Học sinh thực hiện nhiệm vụ theo nhóm hoàn thành yêu cầu dựa trên gợi ý

của giáo viên

c Sản phẩm: bài trình bày thảo luận của nhóm học sinh

d Tổ chức thực hiện:

Bước thực

hiện

Nội dung các bước

Bước 1 Giáo viên dẫn dắt: Sao Bắc Đẩu không phải vì sao sáng nhất trên bầu

trời, do đó khó để nhận ra vị trí của sao này trên bầu trời sao Trong khi đó chòm sao Gấu Lớn và Thiên Hậu có hình dạng dễ nhận ra trên bầu trời Chính vì vậy, ta sẽ xác định vị trí sao Bắc Đẩu dựa vào hai chòm sao này

- Giáo viên giao nhiệm vụ thông qua phiếu học tập Các nhóm cùng làm nhiệm vụ chung trên PHIẾU HỌC TẬP SỐ 4

- Giáo viên thông báo các nhóm về thời gian thực hiện nhiệm vụ ( phút) tại lớp

- Cả nhóm trao đổi thông tin và đảm bảo mỗi thành viên đều phải nắm được nội dung

- Hết giờ thảo luận, giáo viên sẽ gọi một nhóm trình bày, các nhóm khác nhận xét, bổ sung cho ý kiến

Bước 2 Học sinh làm việc nhóm thực hiện thảo luận và trình bày Phiếu học tập số 4

Câu 1: Cách xác định sao Bắc Cực dựa vào chòm sao Gấu Lớn

 Bước 1: xác định vị trí chòm sao Gấu Lớn

 Bước 2: xác định vị trí của hai ngôi sao sáng nhất trong chòm sao này

là sao α và β

 Bước 3: nối đường tưởng tượng từ sao β đến α Gọi khoảng cách này

là d

 Bước 4: kéo dài tiếp tục đường tưởng tưởng vừa vẽ từ α một khoảng