VĂN HỌC NGA 1. Phân tích, bình luận, chứng minh tiểu thuyết Anna karenina Từ chủ nghĩa hiện thực đến tiểu thuyết hiện thực Nga thế kỷ XIX 1.1. Chủ nghĩa hiện thực Trong Từ điển giản yếu về văn học nước ngoài, Abrams đã chỉ ra chủ nghĩa hiện thực bao gồm hai tầng ý: h Chỉ trào lưu văn học thế kỉ XIX, đặc biệt là chỉ trào lưu văn nghệ trong tiểu thuyết (lấy Balzac của nước Pháp, George Eliot của Anh làm chủ soái) h Chỉ thủ pháp miêu tả hiện thực cuộc sống xuất hiện trong mọi thời đại, điển hình là những tác phẩm trong trào lưu lịch sử này”. Từ điển thuật ngữ văn học của Trần Đình Sử (đồng chủ biên) đã định nghĩa chủ nghĩa hiện thực ở hai nghĩa: Thứ nhất, theo nghĩa rộng, thuật ngữ chủ nghĩa hiện thực được dùng để xác định quan hệ giữa tác phẩm văn học với hiện thực, bất kể tác phẩm đó của nhà văn thuộc trường phái hoặc khuynh hướng văn nghệ nào. Với ý nghĩa này, khái niệm chủ nghĩa hiện thực gần như đồng nghĩa với khái niệm sự thật đời sống, bởi tác phẩm nào cũng phản ánh hiện thực. Từ việc định nghĩa đó, có thể nói khi tìm về hiện thực cũng như chủ nghĩa hiện thực của các nhà văn thì sẽ nhấn mạnh vấn đề các tác phẩm đó gần gũi, gắn bó với cuộc sống, mang tính chân thực sâu sắc. Cách hiểu như thế hiện nay không còn lưu hành nữa vì nó không mang lại hiệu quả gì cho nghiên cứu văn học. Bởi lẽ, chủ nghĩa hiện thực không chỉ đơn thuần là gần gũi với hiện thực, là chân thực khách quan, mà nó phải có một nguyên tắc thẩm mĩ nào đó để mọi người có thể khám phá và đi sâu vào những cái đẹp. Thứ hai, theo nghĩa hẹp, chủ nghĩa hiện thực là một khái niệm chỉ một phương pháp nghệ thuật hay một khuynh hướng, một trào lưu văn học có nội dung chặt chẽ, xác định trên cơ các nguyên tắc mĩ học sau: Mô tả cuộc sống bằng hình tượng tương ứng với bản chất những hiện tượng của cuộc sống và bằng điển hình hóa các sự kiện của thực tế đời sống. Nguyên tắc mĩ học tiếp theo là thừa nhận sự tác động qua lại giữa con người và môi trường sống, giữa tính cách và hoàn cảnh, các hình tượng nghệ thuật hiện thực chủ nghĩa hướng tới cái thiện, cái chân thực của các mối quan hệ khác của con người và hoàn cảnh. Đồng thời, cùng với sự điển hình hóa nghệ thuật, coi trọng những chi tiết cụ thể và độ chính xác của chúng trong việc miêu tả con người và cuộc sống, coi trọng việc khách quan hóa những điều được mô tả, làm cho chúng “tự” nói lên được tiếng nói của mình. Đây là nguyên tắc thẩm mĩ cuối cùng của chủ nghĩa hiện thực. Như vậy, chủ nghĩa hiện thực nảy sinh nh¬ư sự thừa kế đồng thời như¬ sự đối trọng với chủ nghĩa lãng mạn. Trái với chủ nghĩa lãng mạn luôn hướng đến vẻ đẹp của trí tưởng tượng và cảm xúc bay bổng, cái đẹp là cái vượt lên bề mặt chật hẹp của cuộc sống thường nhật, thì chủ nghĩa hiện thực yêu cầu người nghệ sĩ nhập thế trở lại, viết về cuộc sống và con người như nó vốn có dưới một hình thức mạch lạc, rõ ràng, không tô điểm cầu kì. Đây cũng là giai đoạn đánh dấu sự hình thành và phát triển mâu thuẫn giữa các giai cấp xã hội. Quay về nhìn thẳng vào sự thật, các nhà văn chân chính đã kiến giải một cách tường minh rằng: nội dung cơ bản của những quan hệ xã hội là vấn đề mâu thuẫn và đấu tranh giai cấp. Để có cái nhìn trực tiếp, đa diện, và bản chất nhất đối với chuyển biến xã hội, mà đ¬ược đánh dấu là bư¬ớc trư¬ởng thành trong thế giới quan so với chủ nghĩa lãng mạn, nhà văn hiện thực còn được cung cấp vốn hiểu biết, tri thức nhất định do sự kết tinh từ thành tựu của khoa học. Tất cả những đặc điểm về tình trạng xã hội và những thành tựu khoa học chính là cơ sở, tiền đề cho nhận thức của các nhà văn về quy luật sinh tồn và sự vận động của xã hội. Tiểu thuyết hiện thực Nga Tuy “sinh sau đẻ muộn” nhưng tiểu thuyết đã dần vươn lên vị trí hàng đầu trong nền văn học Nga, trở thành bách khoa thư nghệ thuật của thời đại. Sự mở rộng về mặt nội dung kéo theo sự thay đổi về cơ bản hình thức: với bản chất tự sự, tiểu thuyết đồng thời thu vào mình thêm cả những đặc tính vốn thuộc thi ca và kịch. Tính chất tổng hợp chính là đặc trưng nổi bật của tiểu thuyết Nga thế kỷ XIX và cũng là nguyên nhân quan trọng giúp nó chiếm vị trí trung tâm trong văn học Nga và văn học thế giới. Thời đại tiểu thuyết hiện thực Nga mở ra trên ngưỡng cửa thập niên 30 với tiểu thuyết bằng thơ của Pushkin: Evgeny Onegin. Đó là tiểu thuyết “khởi đầu của mọi sự khởi đầu” tạo nên những nhân vật điển hình của thời đại, với những phương thức nghệ thuật trở thành khuôn mẫu cho những thế hệ tiểu thuyết Nga về sau. Lermontov và Gogol là hai nhà văn kế tục sự nghiệp “khởi đầu” của Pushkin. Tác phẩmNhân vật của thời đại chúng ta của Lermontov là tiểu thuyết Nga đầu tiên đi vào khám phá lịch sử tâm hồn con người cá nhân. Còn Linh hồn chết của Gogol lại mở đầu cho khuynh hướng hiện thực phê phán. Như vậy, có thể nói, Evgeny Onegin, Nhân vật của thời đại chúng ta,Những linh hồn chết tạo nên ba chân kiềng vững chắc cho sự phát triển của tiểu thuyết hiện thực Nga thế kỷ XIX, và ba tác phẩm này nhiều khi trong phê bình văn học Nga còn được gọi là “tiểu thuyết hiện thực cổ điển”.
Trang 1VĂN HỌC NGA
1 Phân tích, bình luận, chứng minh tiểu thuyết Anna karenina
Từ chủ nghĩa hiện thực đến tiểu thuyết hiện thực Nga thế kỷ XIX
có thể nói khi tìm về hiện thực cũng như chủ nghĩa hiện thực của các nhà văn thì sẽ nhấn mạnh vấn đề các tác phẩm đó gần gũi, gắn bó với cuộc sống, mang tính chân thực sâu sắc Cách hiểu như thế hiện nay không còn lưu hành nữa vì nó không mang lại hiệu quả gì cho nghiên cứu văn học Bởi lẽ, chủ nghĩa hiện thực không chỉ đơn thuần là gần gũi với hiện thực, là chân thực khách quan, mà nó phải có một nguyên tắc thẩm mĩ nào đó để mọi người có thể khám phá và đi sâu vào những cái đẹp
Thứ hai, theo nghĩa hẹp, chủ nghĩa hiện thực là một khái niệm chỉ một phương pháp nghệ thuậthay một khuynh hướng, một trào lưu văn học có nội dung chặt chẽ, xác định trên cơ các nguyêntắc mĩ học sau: Mô tả cuộc sống bằng hình tượng tương ứng với bản chất những hiện tượng củacuộc sống và bằng điển hình hóa các sự kiện của thực tế đời sống Nguyên tắc mĩ học tiếp theo làthừa nhận sự tác động qua lại giữa con người và môi trường sống, giữa tính cách và hoàn cảnh,các hình tượng nghệ thuật hiện thực chủ nghĩa hướng tới cái thiện, cái chân thực của các mốiquan hệ khác của con người và hoàn cảnh Đồng thời, cùng với sự điển hình hóa nghệ thuật, coitrọng những chi tiết cụ thể và độ chính xác của chúng trong việc miêu tả con người và cuộc sống,coi trọng việc khách quan hóa những điều được mô tả, làm cho chúng “tự” nói lên được tiếng nóicủa mình Đây là nguyên tắc thẩm mĩ cuối cùng của chủ nghĩa hiện thực
Như vậy, chủ nghĩa hiện thực nảy sinh như sự thừa kế đồng thời như sự đối trọng với chủ nghĩalãng mạn Trái với chủ nghĩa lãng mạn luôn hướng đến vẻ đẹp của trí tưởng tượng và cảm xúcbay bổng, cái đẹp là cái vượt lên bề mặt chật hẹp của cuộc sống thường nhật, thì chủ nghĩa hiệnthực yêu cầu người nghệ sĩ nhập thế trở lại, viết về cuộc sống và con người như nó vốn có dướimột hình thức mạch lạc, rõ ràng, không tô điểm cầu kì Đây cũng là giai đoạn đánh dấu sự hìnhthành và phát triển mâu thuẫn giữa các giai cấp xã hội Quay về nhìn thẳng vào sự thật, các nhàvăn chân chính đã kiến giải một cách tường minh rằng: nội dung cơ bản của những quan hệ xãhội là vấn đề mâu thuẫn và đấu tranh giai cấp Để có cái nhìn trực tiếp, đa diện, và bản chất nhấtđối với chuyển biến xã hội, mà được đánh dấu là bước trưởng thành trong thế giới quan so vớichủ nghĩa lãng mạn, nhà văn hiện thực còn được cung cấp vốn hiểu biết, tri thức nhất định do sựkết tinh từ thành tựu của khoa học Tất cả những đặc điểm về tình trạng xã hội và những thànhtựu khoa học chính là cơ sở, tiền đề cho nhận thức của các nhà văn về quy luật sinh tồn và sự vậnđộng của xã hội
Trang 2Tiểu thuyết hiện thực Nga
Tuy “sinh sau đẻ muộn” nhưng tiểu thuyết đã dần vươn lên vị trí hàng đầu trong nền văn họcNga, trở thành bách khoa thư nghệ thuật của thời đại Sự mở rộng về mặt nội dung kéo theo sựthay đổi về cơ bản hình thức: với bản chất tự sự, tiểu thuyết đồng thời thu vào mình thêm cảnhững đặc tính vốn thuộc thi ca và kịch Tính chất tổng hợp chính là đặc trưng nổi bật của tiểuthuyết Nga thế kỷ XIX và cũng là nguyên nhân quan trọng giúp nó chiếm vị trí trung tâm trongvăn học Nga và văn học thế giới
Thời đại tiểu thuyết hiện thực Nga mở ra trên ngưỡng cửa thập niên 30 với tiểu thuyết bằng thơ
của Pushkin: Evgeny Onegin Đó là tiểu thuyết “khởi đầu của mọi sự khởi đầu” tạo nên những
nhân vật điển hình của thời đại, với những phương thức nghệ thuật trở thành khuôn mẫu chonhững thế hệ tiểu thuyết Nga về sau
Lermontov và Gogol là hai nhà văn kế tục sự nghiệp “khởi đầu” của Pushkin Tác phẩmNhân vật của thời đại chúng ta của Lermontov là tiểu thuyết Nga đầu tiên đi vào khám phá lịch sử tâm hồn con người cá nhân Còn Linh hồn chết của Gogol lại mở đầu cho khuynh hướng hiện thực phê phán Như vậy, có thể nói, Evgeny Onegin, Nhân vật của thời đại chúng ta,Những linh hồn chết tạo nên ba chân kiềng vững chắc cho sự phát triển của tiểu thuyết hiện thực Nga thế kỷ XIX,
và ba tác phẩm này nhiều khi trong phê bình văn học Nga còn được gọi là “tiểu thuyết hiện thực
cổ điển”
Sự xuất hiện của Dostoevsky và Lev Tolstoy đánh dấu bước phát triển cao nhất của tiểu thuyếthiện thực Nga thế kỷ XIX Từ những năm 80 trở đi, tiểu thuyết hiện thực Nga bắt đầu đi xuống,nhường vị thế thống lĩnh của mình trên văn đàn cho những thể loại khác, đặc biệt là truyện ngắn.Các tiểu thuyết Nga mỗi tác phẩm mỗi khác, các nhà văn mỗi người một phong cách riêng,nhưng họ có một điểm chung, đấy là tất cả đều quan tâm đến vận mệnh nước Nga, đến các vấn
đề xã hội thời đại, đồng thời, họ đều là những nhà nhân văn lớn, nhà tư tưởng lớn Tiểu thuyếthiện thực thế kỷ XIX là di sản quý báu mà văn học Nga đã góp vào nền văn học thế giới Dẫucho các tiểu thuyết hiện thực Nga đã ra đời cách đây hàng thế kỷ, song chúng luôn luôn “trẻ”,bởi hậu thế vẫn có thể phát hiện rất nhiều bài học nghệ thuật từ đó
2. Anna Karenina trong dòng chảy của tiểu thuyết hiện thực Nga
Anna Karenina là một tiểu thuyết quan trọng không chỉ với tác giả của nó là Tolstoy, mà còn là
tác phẩm có giá trị của văn học hiện thực Nga thế kỷ XIX nói riêng cũng như văn học thế giới
nói chung Tên tuổi của văn hào Tolstoy – đặc biệt là sau thành công của Chiến tranh và hoà bình, tuy không quyết định tất cả, song nếu nhìn từ một giác độ nào đó, đã trở thành một yếu tố
đảm bảo chất lượng cho cuốn tiểu thuyết Song sức sống nội tại lâu bền của tác phẩm cũng đã tácđộng ngược trở lại, trở thành một minh chứng rõ ràng cho tài năng và dấu ấn văn chương củamột trong những nhà văn lớn nhất mọi thời đại Trong dòng chảy của tiểu thuyết hiện thực
Nga, Anna Karenina đã tìm được cho mình một vị thế xứng đáng Và người sáng tạo nên nó,
cũng đã đạt đến đỉnh cao tuyệt với của nghệ thuật sáng tác
2.1.Sự bảo chứng từ tên tuổi của Lev Tolstoy
Vài nét về cuộc đời và sự nghiệp của Lev Tolstoy
Nikolayevich LevTolstoy là một trong những đại biểu lớn nhất và xuất sắc nhất của văn học hiệnthực Nga và thế giới thế kỷ XIX Qua gần 60 năm hoạt động văn học không mệt mỏi, ông đã đểlại một di sản văn học đồ sộ và quý báu gồm: 3 bộ tiểu thuyết lớn, hàng chục truyện vừa, hàngtrăm truyện ngắn và một số vở kịch, nhiều bài văn chính luận và thư từ, nhật ký…
Ông sinh ngày 9.9.1828 trong một gia đình quý tộc trại ấp ở làng Iaxnaia Poliana Chỉ mới haituổi, mồ côi mẹ, lên chín tuổi, mồ côi cha, anh em Tolstoy sống với bà cô ruột Năm 16 tuổi,
Trang 3Tolstoy thi vào Trường Đại học Kazan Mùa xuân 1847 Tolstoy bỏ học trở về trại ấp IasnaiaPoliana nhận gia tài, điền trang và nông nô theo luật thừa kế Tolstoy tích cực lo cải thiện đờisống cho nông nô và tá điền.
Bốn năm sau, Tolstoy đi du lịch vùng Kapkaz sống gần những người Kozak Ít lâu sau, ông xinnhập ngũ Tolstoy ưa đọc sách của các nhà văn Rousseau, Schiller, Dickens, Gogol Tác phẩm
đầu tay Thời thơ ấu đăng báo đã giành ngay được cảm tình của độc giả Nhà văn trẻ phấn khởi viết tiếp Thời niên thiếu (1854) và Thời thanh niên (1857) Cuối năm 1855, Tolstoy trở về Vì
còn nặng tư tưởng quý tộc, ông ít gần gũi với những người dân chủ cách mạng Ông đề ra một số
tư tưởng cải cách xã hội để giải phóng nông nô ở trại ấp của mình Triệu tập nông nô để hợp bànnhưng không thành, ông tiếp tục viết truyện ngắn
Cuốn tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình viết từ năm 1863 -1869 đã làm cho tên tuổi của
Tolstoy rạng rỡ khắp nước Nga và thế giới, khiến ông trở thành “con sư tử của văn học Nga”
Từ 1873-1877, ông viết xong cuốn tiểu thuyết Anna Karenina nêu lên nhiều vấn đề xã hội cấp
bách
Những năm 1880, ông viết những bài chính luận phê phán hệ tư tưởng quý tộc với tất cả cảm xúcchán ghét Tháng 10.1881, nhà văn đã già nhưng rất khỏe, tự nguyện sống kham khổ và ham laođộng chân tay, cưỡi ngựa và đi bộ xa Ông tiếp tục viết truyện và kịch miêu tả cảnh khổ của nôngdân, truyền bá học thuyết “Thuyết tu thiện, bất bạo động”
Tác phẩm vĩ đại nhất những năm 90 của Tolstoy là tiểu thuyết Phục sinh (1889-1899) Đây là
bản án đanh thép tố cáo chế độ nông nô chuyên chế và giáo hội Nga là kẻ đẩy quần chúng vàocảnh khốn cùng Giáo hội Nga tuyên bố khai trừ nhà văn vào năm 1901, và mỗi năm, các nhà thờ
ở Nga dành một ngày chủ nhật để nguyền rủa bá tước Tolstoy là “tên dị giáo và phản Chúa”.Trong những năm cuối đời, Tolstoy lâm vào tình trạng khủng hoảng lý tưởng Mộng ước của ông
là xóa bỏ chế độ tư hữu ruộng đất, xóa bỏ mọi bất công và thực hiện lý tưởng tự do nguyên thủy,
về con người chí thiện mà ông đã truyền bá suốt đời mình, rút cuộc vẫn chưa thực hiện được Sựbất hòa giữa ông với vợ con lại làm cho bi kịch đó thêm nặng nề Rạng sáng ngày 28.10.1910,Tolstoy cùng bác sĩ riêng bỏ nhà ra đi Dọc đường ông bị cảm lạnh, phải ghé lại nghỉ ở nhà gaAstapovo (ngày nay mang tên ga Tolstoy) Đến ngày 7.11.1910, Tolstoy hấp hối và qua đời tạinhà ga hẻo lánh đó
Với một sự nghiệp văn học đồ sộ, phong cách sáng tác độc đáo, và một cuộc đời trăn trởtrong những lý tưởng cải biến xã hội, Lev Tolstoy đã cùng Dostoevsky đưa tiểu thuyết hiện thựcNga lên đến đỉnh cao nhất của nó Đây là thời kỳ mà ánh hào quang của tiểu thuyết dường nhưbao trùm toàn bộ đời sống văn học Nga Mặc dù tiểu thuyết giai đoạn này phát triển mạnh mẽ về
cả lượng lẫn chất, song Tolstoy vẫn xác lập được cho mình một phong cách riêng, và thành công
rực rỡ từ tiểu thuyết trước đó là Chiến tranh và hoà bình đã phần nào trở thành sự bảo chứng cho giá trị của Anna Karenina.
2.2. Anna Karenina và sức sống tự thân của nó
Giới thiệu vài nét về tác phẩm:
Trong hồi ký của Sonya, vợ Tolstoy có ghi lại chuyện một bà tên Anna bì tình nhân ruồng bỏ đểlấy một cô trẻ hơn, bà ta đã lao đầu vào xe lửa tự tử trên đường rầy tại nhà ga Lassenki Anna ởgần sát gia trang Tolstoy và có quen biết gia đình ông Tác giả đã chứng kiến thể xác tan nátcủa nạn nhân khi có mặt trong lúc khám nghiệm tử thi, rất xúc động, ông nói sẽ viết một cuốntiểu thuyết về sự sa đoạ của các bà mệnh phu nhân, giới quí tộc tại kinh thành Petersburg Trongtác phẩm ông chỉ kể chuyện cuộc đời người đàn bà sa ngã nhưng không kết án nàng
(He told me that he wanted to write a novel about the fall of the society woman in the highest Petersburg circles, and the task he set himself was to tell the story of the woman and her fall
Trang 4without condemning her – Morris Philipson, The Count Who Wished He Were A Peasant, A
Life of Leo Tolstoy, trang 79)
Tolstoy bắt đầu viết tiểu thuyết này vào năm 1873, ông bỏ một thời gian, sau viết lại, với rất
nhiều bản khác nhau qua 12 lần chỉnh sửa Ban đầu, Tolstoy đặt tên tác phẩm là Một bà trẻ trung. Từ bản thứ ba, khi đưa thêm Levin vào trong tác phẩm, ông đổi tên thành Hai đám cưới.Từ bản thứ tư, tác phẩm mới có tên Anna Karenina. Ông cho đăng làm nhiều kỳ trên tờ đặc sanRousky Vestnik (Người thông tín viên Nga) Về sau, do đụng chạm với chủ bút Mikhail
Katkov về nội dung trong kỳ đăng cuối cùng nên tác phẩm đã xuất hiện toàn bộ đầy đủ lần đầudưới hình thức sách Nhân vật chính Anna Karenina được gợi hứng một phần từ Maria Hartung(1832-1919) – con gái của nhà thơ Alexander Pushkin, Tolstoy găp cô trong một bữa tiệc, sau đóTolstoy đọc văn của Pushkin và lấy được một số các tính cách để xây dựng nhân vật của mình.Tóm tắt tác phẩm:
Bố cục: gồm 8 phần, mỗi phần có chương ít nhiều khác nhau Phần II nhiều chương nhất 35chương, phần VIII (kết thúc) ít chương nhất 18 chương
Trong một lần Anna về thăm gia đình Oblonsky (ông Oblonsky làm chánh án một tòa án ởMoxcva anh ruột của Anna Karenina) cùng lúc xảy ra chuyện vợ (Dolly) Oblonsky biết đượcchồng ngoại tình với cô nuôi dạy trẻ, Oblonsky nhờ Anna hòa giải chuyện nhà mình Cũng ở đóAnna đã gặp Vronsky và cũng từ đó bắt đầu sự tan vỡ của chính gia đình nàng Anna lấy Kareninkhông phải vì tình yêu, mà do sự sắp đặt của bà cô
Karenin yêu chiều vợ theo thói quen vợ chồng, nhưng tâm hồn căn cỗi, tình cảm khô khan, lốisống tẻ nhạt khuôn sáo, tất cả tạo cho Anna cuộc sống gia đình yên ổn nhưng buồn tẻ, sang trọngnhưng u uất Trước khi Anna về lại Peterbourg, Vronsky đã tỏ tình với nàng trên xe lửa đã làmtrái tim Anna rung động, suy nghĩ rất nhiều về lựa chọn ở hay đi Cuối cùng nàng đã đi theotiếng gọi của tình yêu bất chấp dư luận xã hội bất chấp lễ giáo phong kiến và đứa con trai nàngphải đứt ruột mà để lại Ra nước ngoài sống với Vronsky, đắm say với tình yêu mà nàng nghĩ làchân thực là xứng đáng với sự hy sinh của nàng Lối sống thượng lưu đã ăn sâu, thích du lịchtrau chuốt vẻ ngoài để vui lòng người tình, tình yêu không nền tảng vững chắc, nỗi dằn vặt giữangười tình và đứa con nàng chỉ được chọn một, áp lực từ Karenin và Vronsky đôi khi cũngkhông hiểu hết được nàng Dần dần Anna tuyệt vọng không tìm thấy lối thoát, nàng đã nhảy khỏitàu khi đang chạy
Trong tiểu thuyết ta còn thấy câu chuyện lục đục của gia đình Oblonsky, mối tình sau nhiều trắctrở nhưng hạnh phúc của Levin và Kitty, mối quan hệ phức tạp trong đời sống tình cảm các nhânvật Betxi Tverxcaia, Xapho Stond, Lida Mercalova Levin với những quan tâm về nông dân và ýmuốn cải thiện đời sống của họ, ở nhân vật này ta sẽ thấy những tư tưởng đạo đức sâu sắc Tất cả
đã tạo nên một hiện thực sống động về xã hội Nga thế kỉ XIX, tình cảm cá nhân, quyền được lựachọn cuộc sống cho mình, không còn là vấn đề của mỗi gia đình mỗi người mà là vấn đề chungđặt ra cho xã hội
Nếu như tác phẩm được biết đến nhiều từ tên tuổi của Lev Tolstoy, thì sau khi được tiếp nhậntrong một quá trình hoàn chỉnh, tác phẩm đã có một đời sống và sự vận động của riêng mình Kếtcấu đặc biệt, những chi tiết được quan sát, lựa chọn tỉ mỉ để đưa vào tác phẩm, đặc biệt là khảnăng khám phá tâm hồn con người của Lev Tolstoy đã được vận dụng sâu sắc trong tác phẩm,khiến tác phẩm trở thành đỉnh cao của văn chương hiện thực Nga Giá trị của tác phẩm không chỉnằm ở tên tuổi của người khai sinh ra nó, mà còn được chứng minh thông qua sức sống nội tạicủa mình, cuốn tiểu thuyết như là một bản thể nghệ thuật đã vươn đến đỉnh cao trong quá trìnhphát triển của nó
Trang 53. Từ sự phản ánh hiện thực trong tiểu thuyết Anna Karenina đến mạch ngầm tư tưởng của
Lev Tolstoy
3.1. Sự phản ánh hiện thực trong tiểu thuyết Anna Karenina
3.1.1 Từ hiện thực xã hội Nga…
Tolstoy thông qua tác phẩm của mình, luôn tìm cách thể hiện hiện thực xã hội Nga mà ông đangsống Matthew Arnold đã bình luận rằng: “Tác phẩm của Tolstoy không chỉ là nghệ thuật, mà làmột phần cuộc sống” Tương tự với ý kiến này, Isaak Babel đã nói: “Nếu thế giới có thể tự thểhiện mình dưới ngòi bút, nó sẽ giống với tác phẩm của Tolstoy” Hiện thực trong sáng tác củaTolstoy luôn sống động, tươi mới, bởi đó cũng chính là cuộc sống thực tại được phản chiếu vào
tác phẩm của ông. Anna Karenina – tác phẩm hiện thực xuất sắc của Tolstoy, đã phơi bày bộ mặt
xã hội Nga với tất cả những gì đang diễn ra trong nó Nước Nga trong những năm sau cải cáchhiện ra trong tác phẩm với đầy đủ những quan hệ cơ bản và phức tạp Tolstoy bày ra trước mắtchúng ta những nhân vật đại diện cho các lực lượng xã hội tiêu biểu: quý tộc quan lại đang tư sảnhoá, quý tộc thất thế, quý tộc tự do chủ nghĩa, quý tộc bảo thủ, những con buôn, thực lợi, nhữngngười trí thức tư sản và tầng lớp nhân dân chủ yếu là nông dân Về cơ bản, nhà văn đã phản ánhđúng quá trình suy tàn không tránh khỏi của tầng lớp quý tộc: người thì bước vào con đường tưsản hoá, người thất thế ăn chơi xa hoa, người thì ra sức học mót từ thế giới tư sản Tây Âu, ngườicăm giận trật tự xã hội mới và nuối tiếc nước Nga trước cải cách Đồng thời với sự lung lay củatầng lớp này là sự lên ngôi, thắng thế của giai cấp tư sản
Tàn dư chế độ nông nô đã nhường bước cho thời kỳ tích luỹ nguyên thuỷ của chủ nghĩa tư bản.Sức mạnh đồng tiền đã phá hỏng nhân phẩm, quan hệ giữa người và người Khi đọc đến đoạnhoàng thân Oblonsky - người nối dõi dòng họ Rurits, ngồi đợi hai giờ liền tại phòng chờ của tên
tư sản Do thái Bongarinov để ngửa tay xin việc, ta thấy rõ rằng ông ta đã chôn vùi chút sĩ diện
quý tộc cuối cùng để cúi đầu trước sức mạnh đồng tiền “Trong gia đình Oblonsky, mọi việc đều rối bét” Mọi gia đình khác của Trerbaxki, Karenin, Levin và cả nông thôn gia trưởng nước
Nga cũng đều trong tình trạng hỗn loạn, vùng vẫy chống chọi lại sự lấn át mạnh mẽ của chủnghĩa tư bản, giáng xuống đầu họ như một tai vạ không thể tránh thoát Quận công phu nhânTrerbaxki lo cho tương lai Kitty; Dolly lo cho gia đình sa sút; Lidia Ivanovna tin vào trò bóitoán, Mọi người đều lo sợ, hoang mang trước hiện tại bấp bênh, tương lai mù mịt Không aidám nhìn thẳng sự thật, cố tìm quên lãng trong rượu chè, lạc thú, cờ bạc, bói toán
Qua hệ thống nhân vật trong Anna Karenina, Lev Tolstoy đã mô tả gần như hoàn chỉnh những
thói tật của xã hội thượng lưu Nga lúc bấy giờ Những trò tiêu khiển xa hoa, vô vị và có phầnman rợ (như cuộc đua ngựa mà tại đó, con Lao Xao của Vronsky đã gãy xương sống và bỏmạng) hay những buổi tiệc hào nhoáng của giới quý tộc mà chủ đề duy nhất để có thể duy trìcuộc nói chuyện giữa các phu nhân là nói xấu người khác,… Những cuộc ngoại tình, lối sốngđạo đức giả của giới thượng lưu Những Betxi Tverxcaia, Xapho Stond, Lida Mercalova không
hề hổ thẹn trong nếp sống quen dối trá, mà ngang nhiên đi lại với tình nhân ở ngay giữa nhàchồng, lấy đó làm thú vui chơi cho cuộc sống rỗng tuếch, bê tha Lidia Ivanovna bề ngoài có vẻtrái ngược với lối sống bê tha của Betxi Tverxcaia, nhưng thực chất cuộc sống bên trong bà tacũng đầy rẫy những thèm muốn xấu xa, đeo mặt nạ đạo đức, đứng ra gìn giữ phong tục, tínngưỡng, biến chúng thành thứ tiết hạnh giả dối, mê tín dị đoan Vronxki với lối sống địa chủ laicăng, xa lạ với dân tộc Chàng là người Nga sống trên đất nước Nga, nhưng chung quanh toàn làngười và vật từ nước ngoài đem vào Từ máy móc làm ruộng, đồ đạc, sách báo đến cả đồ chơi trẻcon cũng đều mua ở nước ngoài Nào ngựa giống Anh, hầu phòng người Pháp, quản lý ngườiĐức, nhà thương kiểu Mỹ, nói chuyện bằng tiếng Pháp, ăn chơi theo lối Anh Những người nhưKarenin – dạng người quan liêu kiểu mẫu trong cả việc công lẫn việc tư, suy tính máy móc và xử
Trang 6sự bất nhân Đây là con đẻ của nước Nga chuyên chế, xa rời đời sống, đối địch với nhân dân.Tuy bề ngoài có vẻ Karenin có quan hệ với rất nhiều người trong giới quý tộc, nhưng kỳ thựcKarenin không có lấy một người bạn thân Ông sống lẻ loi, co lại, nghi ngờ, khinh bạch Ông sẵnsàng làm ngơ trước mối tình của Anna và Vronsky, với điều kiện dễ dàng chỉ cần vợ giữ cho kínđáo và đừng đòi ly dị, miễn sao bề ngoài gìn giữ được danh giá cho ông, gìn giữ được nếp nhà vàluật lệ nhà vua cùng lời răn tôn giáo Như vậy, xã hội và những con người trong xã hội đó đãgiúp cho những kẻ bịp bợm như Lăngđô có đất sống Tên thầy bói và những trò bói toán ngớngẩn, dị đoan này lại là những nhân tố quyết định những vấn đề quan trọng (như việc gạt bỏ việcxin ly hôn của Anna trong trạng thái nửa tỉnh nửa mê Điều này đã đẩy nàng đến gần với cái chếthơn).
3.1.2.…đến hiện thực tâm hồn
Với chủ đề gia đình và tình yêu cá nhân - cùng những bi kịch của nó, Tolstoy đã phát huy tối đakhả năng quan sát thế giới nội tâm nhân vật Lev Tolstoy nghiên cứu rất kỹ và nắm chắc mọi quyluật phát triển tâm lý nhân vật Để làm nổi bật tính cách các nhân vật một cách khách quan, nhàvăn thường dùng phép so sánh và đối chiếu Ví dụ, ông không vạch thẳng thói xấu Vronsky màđem vị hoàng thân nước ngoài ra đối chiếu để làm hiển lộ những thói xấu đó Tính cách vui vẻyêu đời của Kitty khi đặt cạnh bên vẻ cằn cỗi, đơn điệu của Varenca làm nổi bật sự tương phản
và khắc họa sâu hơn tính cách riêng của mỗi người Trái ngược với Levin thuần khiết là cả mộtloạt người đủ màu vẻ: Oblonsky với thói quen hưởng thụ lạc thú, Pet'rixki thích bừa bãi và rấtnhiều người khác nữa, những kẻ sống trụy lạc ở thành phố, tất cả họp lại thành cái nền trên đónổi bật phẩm chất đạo đức của Levin với lối sống lành mạnh, giản dị ở thôn quê
Lev Tolstoy khám phá nhân vật này trong sự soi chiếu và cảm nhận của nhân vật khác Tính cách
của Karenin hiện lên thông qua cảm nhận của Anna: “Lòng háo danh, mong ước được thành đạt trong tâm hồn ông ta chỉ có thế, còn như những quan niệm cao thượng, lòng yêu học vấn, tôn giáo, tất cả những cái đó, chỉ là phương tiện giúp sao cho thành đạt” Đời sống của Karenin
theo lời Anna nhận xét là quen “nuôi sống bằng sự dối trá” Sự dối trá này bộc lộ rõ nhất khiKarenin biết được sự thật về mối quan hệ giữa Anna và Vronsky Ông muốn che giấu tất cả, thừanhận sự dối trá để bảo toàn thể diện của mình Tâm hồn Karenin được miêu tả sinh động từ nhiềumặt, đôi lúc gợi ra một sự đáng thương Có những lúc Karenin đã sống thành thực, đã yêu và đaukhổ đến nói nhịu và líu lưỡi Ông cũng có lúc vị tha, đã sống theo triết lý tha thứ cho kẻ thù.Nhưng những giây phút lóe sáng như vậy trong tâm hồn Karenin cũng nhanh chóng tắt đi Vềsau, chính ông đã cảm thấy rất hổ thẹn và hối tiếc về những hành động cao thượng của mình đốivới Anna Trong con người Karenin, có một sự giằng co giữa tiếng nói lương tri và thói quensinh hoạt giả dối, tàn nhẫn của xã hội thượng lưu Tolstoy gọi đó là sự giằng co giữa sức mạnhtinh thần tốt và sức mạnh thô bạo Cuối cùng, sức mạnh thô bạo đã hoàn toàn chi phối hành động
và cuộc sống của Karenin Qua Karenin, ta thấy bản chất giả dối và nhẫn tâm không chỉ xuấtphát từ tự thân nhân vật, mà còn là sự hội tụ, phản chiếu và là kết quả của quá trình hòa nhập củanhân vật với xã hội của anh ta
Diễn tiến tình yêu của Anna với Vronsky được nhà văn mô tả hợp lý và từ tốn Thoạt đầu,Vronsky cũng chỉ xem mối quan hệ với Anna là trò tiêu khiển đang được thịnh hành trong giớiquý phái Nhưng sau đó, chàng đã thật lòng yêu, không nghe theo lời khuyên xấu xa của mẹ vàanh Quá trình tan vỡ của mối tình Anna – Vronsky cũng diễn biến một cách thuyết phục.Vronsky hối hận vì yêu Anna mà mất cả tự do, nhưng vẫn giấu nỗi bực mình dưới lời lẽ dịudàng, lịch sự Đối với chàng, tình yêu còn mang màu sắc chiến thắng và khi hư vinh đó giảm dầnthì chàng bắt đầu chán Anna thèm muốn hạnh phúc thật sự Nàng yêu tha thiết vì mong đó làcon đường thoát khỏi mọi trói buộc giả dối, độc ác của giới thượng lưu Nhưng Vronxki không
Trang 7phải là người có thể đánh giá đúng mong ước đó Những cơn ghen tuông của Anna thật vô lýnhưng lại hoàn toàn có thể hiểu được Chúng càng làm trầm trọng thêm mối bất hòa giữa nàng vàVronsky Ngay cả khi họ làm lành với nhau sau những cuộc ghen tuông giận hờn, những chi tiếtnhỏ nhặt nhà văn đưa ra cũng cho thấy dấu hiệu quan hệ của họ là vô hy vọng Khi Anna hứa sẽviết thư cho chồng xin ly dị và quyết đi theo Vronsky đến Moskva để không phải phân ly vớichàng, Vronsky mỉm cười âu yếm đáp lại rằng cũng không mong muốn gì hơn là không phải xa
nàng, thì lúc đó “chính cái nhìn lạnh lùng, hằn học của con người bị hành tội đến phát cáu lại long lên trong mắt chàng” Con mắt nhận xét chăm chú và sắc sảo của nhà văn nhìn bao quát và
thấu suốt mọi sự vật, từ việc lớn mà đôi mắt bình thường không hiểu nổi đến cái vụn vặt mộtngười lơ đễnh thường bỏ qua; tất cả cái đó giúp nhà văn miêu tả tâm hồn con người với mọi vẻsâu sắc, cụ thể và bất ngờ nhất
3.2 Nhà tư tưởng Lev Tolstoy
3.2.1 Tư tưởng gia đình
Tolstoy từ lâu đã quan tâm đến ý tưởng về gia đình Nhà văn tin rằng “nòi giống loài người phát triển thông qua gia đình”, gia đình chính là nhân tố đảm bảo sự trường tồn của loài giống
con người Gia đình như là thành quả của và sự hiện thực hóa nối tiếp của tình yêu Và cuốicùng, gia đình như là hậu thuẫn, bệ đỡ cho sự phát triển của con người Những quan niệm này đã
được vạch ra bằng những nét chấm phá trong Chiến tranh và hòa bình, hội tụ trong cuộc hôn nhân của vợ chồng của Pier Bezukhov và Natasha Rostova. Tiểu thuyết Anna Kareninachính là
sự tiếp tục triển khai ý tưởng về gia đình của Tolstoy Ban đầu nhà văn đặt tên cho tác phẩm
là Hai đám cưới (Dva braka – Hai cuộc hôn nhân) Tiểu thuyết được xây dựng trên sự phát triển
song song của hai tuyến quan hệ tình yêu và hôn nhân: một là Levin – Kitty và hai là Vronsky – Karenin – Anna Chuyện tình Levin - Kitty chiếm phần lớn tiểu thuyết Đó là mô hình hoàn
chỉnh hơn về cuộc hôn nhân lý tưởng mà ông đã phác họa trong Chiến tranh và hòa bình.Konstantin Levin và Kitty Sherbatskaja trong Anna Karenina có thể được xem là những hóa
thể của hai nhân vật trên Rõ ràng cả hai cặp nhân vật này đều khẳng định một tư tưởng tâmhuyết của tác giả: gia đình là cái đích, là bến bờ của tình yêu; tình yêu cập cái bến bờ ấy để bắt rễvào đất và đơm hoa kết trái, thực hiện thiên chức muôn đời của mình: sinh dưỡng hậu thế, bảođảm sự tái sản xuất của giống nòi Natasha Rostova từ một thiếu nữ sinh ra trong nhung lụa, cósức hấp dẫn khỏe khoắn, tươi vui trở thành “một con cái sung sức, đẹp và mắn con”, nuôi conbằng sữa của mình và hồn nhiên khoe những chiếc tã lốm đốm vết xanh vàng của chúng
Qua nhân vật này, Tolstoy khẳng định quan niệm của mình về sứ mệnh đích thực của người phụ
nữ Theo ông, người vợ tốt và người mẹ tốt và linh hồn của tổ ấm Tư tưởng này được Tolstoysuốt đời bảo lưu Kitty Cherbatskaja, cũng như Natasha Rostova thấu triệt cái thiên chức ấy,sung sướng thực hiện nó, thỏa mãn với nó và vì nó mà hy sinh những năng lực và sở thích kháccủa mình, tự hạn chế môi trường hoạt động của mình, tự đặt ranh giới cho sự phát triển conngười của mình
Levin trước hết là một điền chủ trực tiếp canh tác đất, sống bằng đời sống của nhà nông Vụng
về và xa lạ trong những phòng khách quý tộc, Levin cảm thấy mình như cá trong nước giữaruộng đồng, bên cạnh những người mugic cày bừa, cắt cỏ, gặt lúa, và cái hạnh phúc gia đình củachàng, sự sinh con và nuôi con được khắc vẽ với những chi tiết rất tỉ mỉ Nếu như Vronsky nhìnnhận về hôn nhân một cách hời hợt, Karenin xemm đó như một công việc, thì trái lại, Levin xem
đó là hành động nghiêm chỉnh, chung thân đại sự Còn Anna Karenina vì theo đuổi hạnh phúc cánhân đã phá vỡ tổ ấm gia đình, chối bỏ nghĩa vụ người vợ và người mẹ của mình để khi thấtvọng thì tự kết liễu cuộc đời mình. Tác giả đặt ra một vòng xoay giữa các nhân vật, với khởi đầu
là sự đau khổ của Levin khi bị Kitty khước từ lời cầu hôn Sau đó, chính Kitty lại phải hứng chịu
Trang 8những đau đớn khi Vronsky – người công khai tán tỉnh nàng – rời bỏ nàng để theo đuổi Anna –một người phụ nữ đã có chồng Anna từ bỏ gia đình, kể cả con trai mà nàng hết mực thương yêu,
để bước vào mối tình với Vronsky Đến điểm dừng cuối cùng, Tolstoy đã xoay chuyển câuchuyện theo hướng ngược lại Những đau khổ mà Levin và Kitty phải chịu đựng ban đầu, đãđược bù đắp bởi sự ra đời của đứa con trai Còn về phía Anna, những hạnh phúc ban đầu nàngtheo đuổi đều đã vỡ nát, nàng rơi vào cơn tuyệt vọng và tìm đến cái chết Qua hai tuyến nhân vậtnày, Lev Tolstoy một lần nữa đề cao vai trò của gia đình trong việc nâng đỡ con người
3.2.2.Vấn đề phụ nữ
Trong Anna Karenina (phần IV chương 10), Tolstoy đã tái tạo lại không khí của cuộc tranh luận
về vấn đề giải phóng phụ nữ đã được giới truyền thông đề ra trước đó Có hai luồng ý kiến: một
chủ trương cần gắn vấn đề giải phóng phụ nữ với việc giáo dục phụ nữ, “người phụ nữ bị mất hết quyền lợi vì không có học thức đầy đủ và sự thiếu học đó xuất phát từ chỗ không có quyền lợi”;
luồng ý kiến thứ hai phản bác lại điều này, cho rằng phụ nữ không cần trở thành luật sư, thẩmphán cũng như đàn ông không cần đòi hỏi quyền cho con bú Thái độ của Tolstoy khá phứctạp: rõ ràng nhà văn gần gũi với ý kiến thứ hai hơn Quan điểm này của nhà văn thể hiện quanhân vật Natasha: trước khi lấy chồng, Natasha là một cô gái nhỏ nhắn linh hoạt, thích làm đẹp,
thích hát, nhưng từ khi trở thành vợ của Pierre đã trở thành “một con mái khoẻ mạnh và mắn con”, nàng tự đặt mình vào vị trí kẻ nô lệ của chồng con Đó chính là hình ảnh lý tưởng theo
quan niệm của Tolstoy về người phụ nữ.[1]
Anna Karenina là một nhân vật vô cùng đặc biệt của Tolstoy Chuyện tình giữa nàng và Vronsky
là cái mới mẻ chưa từng có trong các sáng tác trước của nhà văn Anna và những khát vọng cótính nổi loạn mà nàng là hiện thân là một sự bùng nổ trong thế giới vốn bình lặng của Tolstoy.Chuyện tình Anna với Vronsky đi ngược lại quan niệm đạo đức của nhà văn, và Anna cũngkhông phải là hình mẫu lý tưởng được Lev Tolstoy đề cao. Ý định đầu tiên của nhà văn là phảiphê phán nghiêm khắc người đàn bà bội bạc đã phá hoại nền móng gia đình Nhưng vì đòi hỏihiện thực và chống lại trật tự phong kiến, nhà văn thẳng thắn đã buộc phải thay đổi thái độ vớinhân vật chính trong quá trình sáng tác: cuối cùng ông đã bào chữa cho Anna, nạn nhân của sự
đè nén, trói buộc lạc hậu
Cùng với Trernưsevxki ,Turghenev, Necraxov, tác giả của Anna Karenina cũng góp một cái nhìn
về vấn đề phụ nữ - những người vốn bị áp bức tàn nhẫn nhất Trernưsevxki cho rằng việc giảiphóng phụ nữ không phải chỉ ở mặt tình yêu, mà còn ở trên nhiều khía cạnh khác: đàn bà phảingang hàng với đàn ông về mọi công việc xã hội, có quyền lao động hữu ích, hưởng thụ vật chất
và chỉ có độc lập về kinh tế như vậy mới có tự do về tinh thần Còn Lev Tolstoy lại đánh giá cao
vai trò người đàn bà trong gia đình Thái độ đó được thể hiện trong Anna Karenina, với các nhân
vật Dolly, Kitty
Qua nhân vật Anna, Lev Tolstoy cũng để chuyển tải một số vấn đề phụ nữ Trước hết, dù Anna
là một phụ nữ danh giá, có học thức, lại xinh đẹp, quyến rũ, nhưng nàng không có quyền tự chủđối với chính bản thân nàng Anna lấy Karenin không phải vì tình yêu, mà chỉ do sự sắp đặt của
bà cô đã tìm được cho mình một ông cháu rể môn đăng hộ đối, đủ tiền tài danh vọng Cuộc sốnghôn nhân của Anna tuy ngoài mặt yên ổn nhưng buồn tẻ, sang trọng nhưng u uất Thực ra,Karenin không hề đem hạnh phúc đến cho người vợ xinh đẹp, hồn hậu, thậm chí còn chà đạp lênsức sống tự nhiên ở nàng Và đã đến lúc tính cách chân thực, sự cuồng nhiệt, khao khát đượcyêu, được sống tự do của Anna không thể kìm hãm nữa và chỉ cần thoáng gặp Vronsky, mộtngười trái ngược hẳn với chồng, là nàng lập tức lao đầu vào tình yêu, như thiêu thân mê ánh lửa,không tính toán, mặc kệ cả lễ giáo và dư luận xã hội thượng lưu Anna yêu say đắm, công khai,như để trả thù chồng, đền bù lại tất cả đè nén tình cảm, yêu thương giả dối mà nàng phải chịu
Trang 9đựng trong cuộc hôn nhân bế tắc Tấn bi kịch cũng bắt đầu từ đấy: nàng muốn tự do và thẳngthắn yêu, nhưng vấp phải trở ngại lớn là Karenin và xã hội thượng lưu; nàng rất ghét giả dối
nhưng rồi buộc phải giam mình vào vòng dối trá Trong Anna Karenina, dường như chỉ có hai
lựa chọn dành cho phụ nữ: một là kết hôn và làm mẹ như Kitty, hai là từ bỏ gia đình và đi đếnkết cục bi thảm như Anna Bởi vậy, những người phụ nữ của gia đình như nhân vật Dolly kiệtsức vì sinh nở nhiều lần, vì hàng ngày vật lộn để lo ăn, lo mặc cho các con, bị chồng phản bộinhưng vẫn phải nhẫn nhịn chịu đựng, cố gắng giữ cuộc hôn nhân, không dám phá bỏ nó
Tình cảnh của Anna được bộc lộ bi đát dưới ngòi bút của Tolstoy Trong tiếng Nga, “Karenina”
có nghĩa là của Karenin. Trong văn bản, tên gọi Karenina của nàng cũng chỉ xuất hiện sau khi
giữa nàng và Vronsky nảy sinh tình yêu, làm cho tình trạng của nàng càng trở nên bi kịch hơn.Ngoài ra, Lev Tolstoy cũng gợi cho chúng ta về một sự bất bình đẳng giới Ngoài câu chuyệnngoại tình của Anna, cuốn tiểu thuyết còn nhắc đến những mối quan hệ ngoài hôn nhân củaOblonsky (ngay từ chương mở đầu tác phẩm) Nhưng thái độ của xã hội đối với hai trường hợpnày là khác nhau Trong khi Anna hy sinh rất nhiều để có được tình yêu, thì Oblonsky ngoại tình
vì sự ham thích hưởng lạc và thỏa mãn dục vọng Thế nhưng cả giới thượng lưu lên án Anna, côlập nàng và dần đẩy nàng đến cái chết ở cuối tác phẩm, thì việc ngoại tình của Oblonsky đượcnhìn nhận với thái độ nhẹ nhàng hơn rất nhiều, chỉ với cơn hờn giận của Dolly và thái độ khôngđồng tình của Levin
Như đã nói ở phần Tư tưởng gia đình, Tolstoy đặc biệt xem trọng thiên chức làm mẹ của phụ nữ.Trong các tác phẩm của mình, Tolstoy đã dành những trang mô tả ấn tượng về các cuộc vượt cạnđầy nguy nan, lúc người phụ nữ cận kề cái chết để tạo ra sự sống mới, thông qua cái nhìn của
những người đàn ông Trong Anna Karenina, Vronsky tự tử không thành sau cơn nguy kịch vì
sinh nở của Anna Cuộc lâm bồn của Kitty cũng tác động mạnh đến Levin, khiến chàng luôn cónhu cầu thanh minh dẫu được chính vợ an ủi rằng chàng không có lỗi…Đối với Tolstoy, mọi vấn
đề về phụ nữ, dù hạnh phúc hay bất hạnh, đều liên quan đến gia đình, đến hôn nhân Vừa khôngmuốn phụ nữ bước ra ngoài xã hội đảm nhận các công việc như nam giới, nhà văn vừa cảm nhận
sự bất công khi họ hoàn toàn bị trói buộc bởi gia đình
giải quyết Nhà văn Đức Henric Man đã viết: “Khi Tolstoy vô song viết Anna Karenina, chính
ông cũng chưa hiểu rằng cái xã hội được nhìn thấu suốt như thế thì không thể nào còn có thể tiếptục lâu dài hơn được nữa” Thông qua văn bản, tác giả cũng thể hiện tư tưởng của chính mình,trong đó nổi bật là tư tưởng về gia đình và cái nhìn của ông về vấn đề phụ nữ
2 Truyện ngắn Sêkhốp
Chỉ hoạt động văn học trong ngót một phần tư thế kỷ mà lại phải chống chọi với bệnh tật trong hàng chục năm, Antôn Paplôvich Sêkhốp (1860-1904) đã trở thành nhà cách tân nghệ thuật kịch
và bậc thầy truyện ngắn của Nga và thế giới Hơn trăm năm qua, bạn đọc toàn cầu vẫn nồng nhiệt đón đọc truyện ngắn của ông Vậy bí mật nghệ thuật nào tạo nên sức hấp dẫn lâu bền của các truyện ngắn Sêkhốp?
Trang 10Sêkhốp không được giới phê bình am hiểu, nhất là thời kỳ đầu Bởi vậy năm 1888 nhà văn phàn nàn về “sự hoàn toàn thiếu vắng phê bình” Một vài nhà phê bình trách Sêkhốp “coi thường trường phái văn học và những mẫu mực văn học của các uy tín lớn”, “bất kỳ chi tiết nào cũng chiếm bao nhiêu chỗ tuỳ thích”, “không nghiền ngẫm về hình thức các tác phẩm của mình”,
“chìm vào hàng đống cái vô ích” trong những truyện như Thảo nguyên, Câu chuyện tẻ nhạt, bạ đâu viết đây Nhà phê bình nổi tiếng N Mikhailôpxki viết: “Ông Sêkhốp ( ) dạo chơi bên cuộc đời và khi đi dạo ông túm lấy khi thì cái này khi thì cái kia”, “bất kỳ cái gì lọt vào mắt, ông đều
mô tả “bằng máu lạnh” như nhau” Cũng như một số người, lúc đầu Mikhailôpxki coi Sêkhốp là
ca sĩ của “những con người cau có” (Những con người cau có là nhan đề tuyển tập truyện ngắn của Sêkhốp in năm 1889) “nhà văn phi tư tưởng”, “lý tưởng hoá sự thiếu lý tưởng”[1] Tuy nhiên
về sau cách đánh giá của Mikhailôpxki có khác Ông khen ngợi Câu chuyện tẻ nhạt “buồn nhớ lýtưởng”, Phòng số 6 và Người trong bao
Nói cho công bằng, một số nhà phê bình đã công nhận tầm vóc của nhà văn: “ông Sêkhốp là tài năng nghệ thuật lớn” (1889), “trong số các đại biểu còn sống của thể loại châm biếm ở nước ta thì A.P.Sêkhôp là vĩ đại nhất, tài năng đẹp đẽ và mãnh liệt của ông là niềm kiêu hãnh của nước Nga” (1893)[2]
Nhà văn lão thành Đ.V.Grigôrôvich (1822-1899) đã hân hoan chào đón Sêkhôp trong bức thư nồng nhiệt khiến nhà văn trẻ mới 26 tuổi vô cùng xúc động Grigôrôvich phát hiện tài năng Sêkhốp qua “khả năng phân tích nội tâm rất sâu, tài tả cảnh điêu luyện ( ), khả năng tạo hình ”
và chân tình khuyên Sêkhốp “phải biết quý trọng tài năng” hiếm hoi của mình Sêkhôp coi Grigôrôvich là “người thức tỉnh”, giúp mình nghiêm chỉnh tiếp tục sự nghiệp văn chương bởi vì
“cho đến nay tôi đã coi công việc viết văn của mình là một việc hời hợt, qua quýt, vô tích sự Tôichưa viết một truyện ngắn nào mất quá một ngày đêm”[3] Có thể nói năm 1886 là cột mốc quan trọng trong đời văn Sêkhốp
Hầu như tất cả các nhà văn đàn anh nổi tiếng đương thời đều đánh giá cao tài năng và quý mến Sêkhốp Đó là L.Tônxtôi, N.X.Lexcôp, V.G.Kôrôlencô Sêkhôp gọi L.Tônxtôi là “người khổng
lồ, thần Giupite” và khẳng định “trên đời này tôi không yêu ai hơn Tônxtôi” Sêkhôp có dịp gặp
gỡ Tônxtôi ở Krưm nhiều lần
M.Gorki cho biết Tônxtôi “rất yêu Sêkhốp” và từng nói với Sêkhốp: “anh thì đặc Nga! Phải rất Nga, rất Nga” Điều lạ là Tônxtôi không thích kịch Sêkhốp Còn truyện ngắn Sêkhốp thì Tônxtôirất thích và đọc đi đọc lại nhiều lần (đặc biệt thích Đusesca mà ông đã biên tập lại) chọn xuất bảnmột số Ông coi Sêkhốp là “người vô thần hoàn toàn nhưng đôn hậu” Tônxtôi viết trong thư năm 1895: “Sêkhốp ở chơi nhà ta và ba thích anh ấy Anh ấy rất có tài và trái tim anh chắc hẳn phải đôn hậu, nhưng cho đến nay anh vẫn chưa có quan điểm xác định” Ai nghĩ khác Tônxtôi đều bị ông coi là tư tưởng bấp bênh như thế Tônxtôi đánh giá rất cao cống hiến của Sêkhốp cho văn học Nga: “Cũng như Puskin, anh đã đẩy hình thức tiến lên phía trước” (Nhật ký ngày 3 tháng 9 năm 1903 Ông coi Sêkhôp là “nghệ sĩ – nhà thơ chân chính”[4]
Có một sự kiện tiếp nhận văn học đầy ý nghĩa: Tônxtôi coi Đusesca của Sêkhốp là “truyện ngắn
mê hồn” khiến ông rơi lệ khi đọc nhưng theo ông hiệu quả của truyện này trái ngược ý đồ của tácgiả, Sêkhốp định phê phán nữ nhân vật nhưng Tônxtôi coi đây là mẫu phụ nữ lý tưởng Năm
1905 Tôxtôi cho in Đusesca và viết lời bạt ca ngợi
Các nhà văn cùng thời như V.M.Garsin (1855-1888), M.Gorki cũng rất khâm phục tài năng Sêkhốp Garsin coi tác giả Thảo nguyên là “nhà văn mới hạng nhất”[5] Gorki viết trong thư gửi Sêkhốp năm 1898: “Tài năng của ông thật là vĩ đại (…) Người ta khen ông rất nhiều, thế nhưng
Trang 11lại chưa đánh giá ông đúng mức và hình như hiểu ông rất ít”[6], “trong văn học Nga chưa có nhàviết truyện ngắn nào giống như ông, còn giờ đây ở nước ta ông là gương mặt vĩ đại sáng giá nhất Môpatxăng rất hay và tôi rất yêu ông ấy, nhưng tôi thích ông hơn (…) Ông là một tài năng mãnh liệt”[7] Gorki ca ngợi nhiều truyện ngắn tuyệt vời của Sêkhốp, coi ông là “một con người lớn lao, thông minh” mong muốn dùng văn chương thức tỉnh mọi người đang kéo lê cuộc sống tồi tệ và buồn tẻ Gorki dành riêng một bài nói về Trong khe núi của Sêkhốp mà ông coi là một truyện ngắn hay, lời chật ý rộng Trong bài này Gorki đã nêu nhiều nhận xét rất sắc sảo, tinh tế
về nghệ thuật truyện ngắn Sêkhốp
Liên Xô đã in nhiều tư liệu quý về A.Sêkhốp như 3 tập Thư từ trao đổi giữa vợ chồng Sêkhốp (1934-1936), Toàn tập 20 tập (1944-1951), Biên niên sử về cuộc đời và sáng tác (1955), Di sản văn học Tập 68 (1960) Trong nửa đầu thế kỷ XX các nhà nghiên cứu Xô viết thiên về tiếp cận
xã hội học khi tìm hiểu sáng tác Sêkhốp Từ nửa sau thế kỷ, tiếp cận thi pháp học mới được chú
ý Tiêu biểu cho khuynh hướng này là Thi pháp Sêkhốp (1971) của A.P.Truđacốp, một công trình nghiên cứu nghiêm túc, sâu sắc Tuy không tán thành một số luận điểm cơ bản của
Truđacốp nhưng chúng tôi vẫn đánh giá rất cao công trình của ông vì nguồn tư liệu quý, cách đặtvấn đề khá lý thú và sức gợi ý khoa học rất bổ ích
Ở ta cho đến nay chưa có chuyên luận về sáng tác của Sêkhốp và tiếp cận thi pháp học đối với truyện ngắn của ông cũng mới chập chững bước đầu
Trở lại vấn đề đã nêu, đâu là cái mới trong truyện ngắn Sêkhốp?
Sêkhốp khiêm tốn nói “Tôi là nhà phê bình tồi” không biết diễn tả ý kiến phê phán của mình Thực ra Sêkhốp có những quan điểm rất sắc sảo, rành mạch về văn học Sêkhốp từng coi các nhàphê bình là dân ăn bám còn phê bình là ruồi trâu quấy rầy ngựa cầy Lại có lúc ông cho rằng
“Thà phê bình tồi còn hơn là không có…” Theo ông, điều quan trọng trong phê bình không chỉ
là “những quan điểm nhất định, xác tín, thế giới quan mà còn phải chú trọng tới phương pháp vì phương pháp tạo ra một nửa tài năng” Ông trách các nhà phê bình xu nịnh, hèn nhát vì “họ sợ cảkhen lẫn chê và quay tròn ở một quãng giữa lập lờ thảm hại” Từ năm 28 tuổi, năm 1888, Sêkhốp
đã nâng “phương pháp khoa học” trong phê bình lên thành “triết học sáng tạo” Theo ông, “có thể tập hợp tất cả những gì ưu tú do các nghệ sĩ sáng tạo ra trong mọi thời đại và vận dụng phương pháp khoa học nắm bắt cái chung làm cho chúng giống nhau và quyết định giá trị của chúng Cái chung đó chính là quy luật Ở những tác phẩm mà người ta coi là bất tử có nhiều cái chung; nếu như từ mỗi tác phẩm ta vứt bỏ cái chung đó đi thì tác phẩm mất giá trị và sự hấp dẫn Nghĩa là cái chung đó có tính tất yếu, tạo ra conditio sine qua non (điều kiện tiên quyết) của mỗi tác giả, tác phẩm muốn được bất tử.”[8]
Vậy cái chung nào làm nên sự bất tử của truyện ngắn Sêkhốp?
Puskin khẳng định trong một bức thư: “Thiên tài chỉ liếc mắt là phát hiện ra sự thật, mà sự thật mạnh hơn nhà vua, kinh thánh nói vậy”[9] Đôxtôiepxki quả quyết: “Sự thật cao hơn Nêcraxôp, cao hơn Puskin, cao hơn nhân dân, cao hơn nước Nga, cao hơn tất cả, bởi vậy cần phải mong ước độc có sự thật và đi tìm nó, bất chấp tất cả những lợi lộc mà chúng ta có thể bị mất vì nó và thậm chí bất chấp tất cả mọi truy nã và săn lùng mà chúng ta có thể phải chịu đựng vì nó.”[10] L.Tônxtôi tâm sự: “Nhân vật chính trong truyện của tôi, nhân vật mà tôi mến yêu với tất cả sức mạnh tâm hồn, cố gắng dựng lại trong tất cả vẻ đẹp của nó, nhân vật luôn luôn đã đẹp, đang đẹp
và sẽ đẹp, nhân vật đó là sự thật” (Xêvaxtôpôn tháng Năm 1855)
Ngay từ năm 27 tuổi, Sêkhốp đã ý thức rất rõ về sứ mạng ngòi bút của mình: “Văn học được coi
là có tính nghệ thuật vì nó vẽ tả cuộc sống như vốn có trong thực tế Mục tiêu của văn học là sự
Trang 12thật tuyệt đối và trung thực (…) Đối với các nhà hoá học thì trên trái đất không có gì bẩn Nhà văn cũng phải khách quan như nhà hoá học; anh ta phải từ bỏ tính chủ quan trong đời và biết rằng những đống phân trong phong cảnh cũng đóng vai trò rất đáng nể, còn các dục vọng xấu xa cũng gần gũi cuộc sống như các dục vọng tốt lành” Từ lúc 28 tuổi, ông đã đau đầu trước câu hỏi: “Tôi viết cho ai và viết để làm gì?”[11].
Như vậy, Sêkhốp nối gót các nhà văn lớn chân chính dũng cảm đi theo con đường khám phá sự thật, vươn tới cái đẹp gập ghềnh, đầy chông gai
Tính chân thực là nét nổi bật mà mọi người nhận thấy trong truyện Sêkhốp Một người cùng thời ghi lại lời Tônxtôi: “Sêkhốp và các nhà văn đương thời nói chung phát triển kỹ thuật phi thường của chủ nghĩa hiện thực Ở Sêkhôp tất cả đều chân thực đến độ ảo giác, các tác phẩm của anh ấy gây ấn tượng như một kính vạn hoa”[12] Năm 1886 N.X.Lexcôp (1831-1895) coi nhà văn trẻ Sêkhốp là người đi theo “khuynh hướng hiện thực lành mạnh”[13] của L.Tônxtôi, “tài năng văn học đương thời vĩ đại nhất trên toàn thế giới” V.G.Kôrôlencô (1853-1921) viết trong một bức thư: “tôi nghĩ rằng phẩm chất của Sêkhốp chủ yếu là ở chỗ anh ấy nói chung biết mô tả một cáchchân thực chứ không phải ở việc lựa chọn đề tài” (1888)[14] M.Gorki nhận xét: “Tất cả những con người ấy, kẻ xấu cũng như người tốt, đều sống trong câu chuyện của Sêkhốp đúng như họ sống trong hiện thực Trong các truyện ngắn của Sêkhốp không hề có một cái gì mà lại không có thật trong cuộc sống Cái sức mạnh khủng khiếp của tài năng Sêkhốp chính là ở chỗ ông không bao giờ tự tiện bịa đặt ra một cái gì, không bao giờ mô tả một cái gì “không có trên đời này”, tuy
có thể là tốt đẹp, có thể là đáng mong ước Ông không bao giờ tô vẽ cho con người…”[15].Bản thân Sêkhốp từng coi “tính chủ quan là vật kinh khủng” (1883) và khẳng định rằng: “càng khách quan ấn tượng càng mãnh liệt hơn” (1892) Ông đề cao cộng đồng sáng tạo: “khi viết tôi hoàn toàn tin cậy vào bạn đọc vì cho rằng những yếu tố chủ quan còn thiếu, bạn đọc sẽ thêm vào” (1890)[16]
Vậy Sêkhốp khám phá sự thật gì ở nước Nga cuối thế kỷ XIX mà ông coi là “thời buổi ốm đau”?Đôxtôiepxki đi tìm con người trong con người, phơi bầy những ung nhọt của đại đô thị trong các tiểu thuyết phức điệu L.Tônxtôi nắm bắt con người bên trong qua con người hữu hình và mô tả sâu sắc việc chiếm hữu ruộng đất cùng quan hệ địa chủ - nông dân trong các tiểu thuyết tâm lý –
xã hội Sêkhốp có nói đến ách áp bức tư bản (Một chuyến đi khám bệnh), cảnh nông thôn cùng khốn (Nông dân, Trong khe núi), tìm đường giải phóng quần chúng bị áp bức (Ngôi nhà có căn gác nhỏ, §êi t«i) nhưng trung tâm chú ý của ông không phải là quan hệ sản xuất và các vấn đề kinh tế mà là mong muốn khám phá và mô tả thân phận nô lệ, đầu óc nô lệ của con người biểu hiện qua vô vàn dạng thức Đó là thói quỵ luỵ trước quyền uy, chức tước (Anh béo và anh gầy, Lão quản Prisibêep, Con kỳ nhông, Các bà, Vở kịch vui, Người trong bao), thói nô lệ đồng tiền, của cải (Mặt nạ, Iônưts, Vé trúng số, Xalômôn ném tiền vào lò sưởi và Varlamôp thích tiền trongThảo nguyên), sự tác oai tác quái của hoàn cảnh vô nhân đạo (Vanca, Nỗi nhớ, Buồn ngủ) sự khuất phục hoàn cảnh, tâm lý bạc nhược, ngôy biện (Phòng số 6, Người tu sĩ vận đồ đen, Iônưts).Sêkhốp mô tả tình yêu, hôn nhân và thân phận nô lệ của người phụ nữ trong rất nhiều truyện (Người đàn bà phù phiếm, Huân chương Anna nhị đẳng, Vôlôđia lớn và Vôlôđia bé, Một chuyệntình yêu, Đêm Noel, Câu chuyện của phu nhân N.N, Một chuyện đùa nho nhỏ, Que diêm Thuỵ Điển, Varơsca, Vận xấu, Chị bếp đi lấy chồng, Người vợ chưa cưới) Nhức nhối chuyện gái điếmtrong Cơn bệnh thần kinh Có những cô gái trẻ bị ép duyên hoặc vì tiền phải lấy chồng già Không ai có hạnh phúc: “có tất cả mọi thứ, duy chỉ có tình yêu là chưa đến” (Người đàn bà có con chó nhỏ) Con người vẫn chưa được tự do trong tình yêu và hôn nhân