Một số khái niệm về lập trình và ngôn ngữ lập trình

Trang 1

Chương 1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM VỀ LẬP TRÌNH VÀ NGÔN NGỮ LẬP TRÌNH

Bài 1 KHÁI NIỆM LẬP TRÌNH VÀ NGÔN NGỮ LẬP TRÌNH (1tiết)

I Mục tiêu bài học

1 Kiến thức

 Biết được khái niệm lập trình và ngôn ngữ lập trình

 Biết được khái niệm chương trình dịch

 Phân biệt được hai loại chương trình dịch là biên dịch và thông dịch

2 Thái độ:

 Nghiêm túc, cẩn thận, đoàn kết, có tinh thần giúp đỡ nhau trong nhóm

II Đồ dùng dạy học:

 Giáo viên: chuẩn bị giáo án

 Học sinh: chuẩn bị sách giáo khoa

III Các phương pháp dạy học:

 Phương pháp vấn đáp gợi mở là chủ yếu, kết hợp với tạo tình huống có vấn đề nhằm giúp học sinh tham gia tích cực vào giờ học

IV Họat động dạy và học:

Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh Nội dung

Hoạt động 1: Vào bài mới

- Chia nhóm và yêu cầu thảo luận

- Nhận xét và dẫn dắt vào bài mới

Hoạt động 2: Giới thiệu khái niệm lập

trình

- Yêu cầu trả lời và ôn lại các bước để xác định

thuật toán

- Yêu cầu trả lời, đưa ra bài tập trắc nghiệm

nhỏ để học sinh phân biệt: ngôn ngữ máy, hợp

ngữ và ngôn ngữ lập trình

- Dẫn dắt vào khái niệm lập trình

- Kết luận

Hoạt động 3: Giới thiệu khái niệm chương

trình dịch

- Dẫn dắt vào khái niệm chương trình dịch

- Yêu cầu học sinh theo dõi sơ đồ từ đó đưa ra

khái niệm

- Kết luận

Hoạt động 4: phân loại chương trình dịch

- Gợi ý để học sinh có thể nêu được các bước

của thông dịch

- Kết luận

-Thảo luận theo nhóm

- Đưa ra ý kiến của nhóm

- Lắng nghe và trả lời câu hỏi của giáo viên

- Thảo luận theo nhóm để trả lời câu hỏi trắc nghiệm

- Trình bày ý kiến của nhóm

- Trả lời câu hỏi và ghi bài

- Lắng nghe, theo dõi sơ đồ, đưa

ra câu trả lời

- Ghi bài

- Lắng nghe và đưa ra câu trả lời

- Ghi bài

Thảo luận: tại sao phải lập

trình?

1 Khái niệm lập trình

Ôn lại kiến thức lớp 10:

+ Các bước để giải bài toán + Phân biệt: ngôn ngữ máy, hợp ngữ và ngôn ngữ lập trình

Thảo luận: kết luận nghiệm của

bài toán: ax2+bx+c=0

1 Xác định Input, Output?

2 Các bước giải bài toán? Đặt câu hỏi: sau các bước này đến bước gì? Làm sao để máy hiểu

Thảo luận: việc dùng ngôn ngữ

lập trình để nói cho máy hiểu các thao tác của thuật toán nghĩa là đang lập trình, vậy lập trình là gì?

Kết luận:

Lập trình là sử dụng cấu trúc dữ liệu và các câu lệnh của ngôn ngữ lập trình cụ thể để mô tả dữ liệu và diễn đạt các thao tác của thuật toán

2 Khái niệm chương trình dịch

Đặt vấn đề: dùng ngôn ngữ lập

trình để diễn tả các thao tác của thuật toán, nhưng máy chỉ hiểu ngôn ngữ máy, làm sao để chuyển từ ngôn ngữ lập trình sang ngôn ngữ máy?

Kết luận:

Chương trình dịch dịch chương trình nguồn (ngôn ngữ lập trình bậc cao) sang chương trình đích (ngôn ngữ máy)

(dùng sơ đồ để mô tả khái niệm)

3 Phân loại chương trình dịch

a Thông dịch Thảo luận: hai người làm quen

với nhau, một người chỉ nói được tiếng Anh, một người chỉ

Trang 2

- Gợi ý để học sinh nêu được các bước của

biên dịch

- Kết luận

- Yêu cầu học sinh phân biệt sự giống và khác

nhau giữa thông dịch và biên dịch

- Trả lời câu hỏi và ghi bài

- Thảo luận theo nhóm để đưa ra câu trả lời

nói được tiếng Việt Làm sao để

2 người hiểu nhau? Công việc

mà người thông dịch phải làm?

Kết luận:

Thông dịch được thực hiện bằng cách lặp lại dãy các bước sau:

1 Kiểm tra tính đúng đắn của câu lệnh tiếp theo trong chương trình nguồn

2 Chuyển đổi câu lệnh đó thành một hay nhiều câu lệnh tương ứng trong ngôn ngữ máy

3 Thực hiện các câu lệnh vừa chuyển đổi được

b Biên dịch Thảo luận: các tác phẩm văn

học hoặc những bộ truyện tranh được viết bằng ngôn ngữ nước ngoài, làm sao để các tác phẩm này đến đựơc với những độc giả chỉ biết tiếng việt

Kết luận:

biên dịch được thực hiện qua 2 bước:

1 Duyệt, phát hiện lỗi, kiểm tra tình đúng đắn của các câu lệnh trong chương trình nguồn

2 Dịch tòan bộ chương trình nguồn thành một chương trình đích có thể thực hiện được trên máy và có thể lưu trữ để sử dụng lại khi cần thiết

Thảo luận: phân biệt thông

dịch và biên dịch?

Giống nhau: đều là chương

trình dịch

Khác nhau:

Thông dịch: được thực hiện trực tiếp và lặp lại nhiều lần

Biên dịch: được thực hiện gián tiếp và có thể lưu trữ

V Tổng kết đánh giá cuối bài:

- Tóm tắt bài, nhấn mạnh các điểm chính

- Yêu cầu học sinh nhắc lại một số thuật ngữ chính trong bài

- Nhận xét tiết học

Trang 3

Bài 2 Các Thành Phần Của Ngôn Ngữ Lập Trình (1tiết)

II Mục tiêu bài học

2 Kiến thức

 Biêt ngôn ngữ lập trình có ba thành phần cơ bản là: bảng chữ cái, cú pháp, ngữ nghĩa

 Biết một số khái niệm: tên, tên chuẩn, tên dành riêng (từ khóa), hằng và biến

 Phân biệt được hai loại chương trình dịch là biên dịch và thông dịch

2 Kĩ năng:

 Phân biệt được tên chuẩn với tên dành riêng và tên tự đặt

 Nhớ các quy định về tên, hằng và biến

 Biết đặt tên đúng và nhận biết đựơc tên sai quy định

 Sử dụng đúng chú thích

Hoạt động 1: Kiểm tra bài cũ , vào bài

mới

- Gọi học sinh tra bài

- Nhận xét và dẫn dắt vào bài mới

Hoạt động 2: Giới thiệu các thành

phần cơ bản

- Đặt vấn đề, gợi ý để học sinh trả lời câu

hỏi

- Yêu cầu nhóm thảo luận

- Kết luận

- Gợi ý học sinh liên hệ với ngôn ngữ lập

trình

- Kết luận

- Viết một ví dụ nhỏ sử dụng ngôn ngữ

Pascal

- Yêu cầu học sinh thảo luận

-Kết luận

- Chuẩn bị ví dụ minh họa

- Gợi ý và yêu cầu trả lời câu hỏi

- Kết luận

- Yêu cầu học sinh theo dõi ví dụ sách giáo

khoa (Tr10)

- Yêu cầu trả lời câu hỏi

- Lắng nghe câu hỏi và trả lời

- Thảo luận theo nhóm để trả lời câu hỏi

- Liên hệ ngôn ngữ lập trình để trả lời câu hỏi

- Lắng nghe và ghi bài

- Xem ví dụ và trả lời câu hỏi

- Ghi bài

- Lắng nghe và đưa ra câu trả lời

- Ghi bài

Câu hỏi:

1 Khái niệm lập trình?

2 Khái niệm chương trình dịch?

3 Phân loại biên dịch và thông dịch?

1 Các thành phần cơ bản Thảo luận: các thành phần tạo

nên ngôn ngữ tiếng việt?

- Bảng chữ cái

- cách ghép các chữ cái thành từ, thành câu

- Ngữ nghĩa của từ và câu Trong ngôn ngữ lập trình cũng tương tự như vậy, hãy cho biết các thành phần của ngôn ngữ lập trình?

Kết luận:

Ngôn ngữ lập trình có 3 thành phần cơ bản: bảng chữ cái, cú pháp, ngữ nghĩa

a Bảng chữ cái Thảo luận: Xem ví dụ một

chương trình viết bằng ngôn ngữ pascal, hãy cho biết các kí tự được dùng để viết nên chương trình?

- Các chữ cái

- số thập phân Ả Rập

- Các kí tự đặc biệt

Kết luận:

(SGK Tr9)

b Cú pháp:

Thảo luận: Cho xem một số ví

dụ chương trình viết đúng và sai

cú pháp, từ đó rút ra khái niệm

cú pháp?

Kết luận:

cú pháp là bộ quy tắc để viết chương trình

c Ngữ nghĩa Thảo luận: xem ví dụ: A, B nhận

gía trị thực, I,J nhận giá trị nguyên

Trang 4

- Kết luận

Hoạt động 3: Giới thiệu một số khái

niệm

- Chuẩn bị ví dụ

- Yêu cầu học sinh thảo luận và trả lời câu

hỏi

- Kết luận

- Yêu cầu học sinh theo dõi sách giáo khoa

để trả lời câu hỏi

- Chuẩn bị bài tập về tên

- Yêu cầu học sinh trả lời câu hỏi

- Gợi ý để học sinh liên hệ với ngôn ngữ lập

trình

- Kết luận

- Chuẩn bị bài tập trắc nghiệm về hằng số

- Nêu định nghĩa về tên

- Ghi bài

- Theo dõi sách giáo khoa và trả lời câu hỏi

- Ghi một số ví dụ

- Làm bài tập

- Thảo luận theo nhóm để đưa ra câu trả lời

- Liên hệ trong ngôn ngữ lập trình

để trả lời câu hỏi

- Theo dõi thêm một số ví dụ trong sách giáo khoa (Tr 12), ghi bài

- Làm bài tập

A+B (1) I+J (2) Dấu “+” trong biểu thức (1) và (2) giống hay khác nhau?

Kết luận:

ngữ nghĩa xác định ý nghĩa thao tác cần phải thực hiện, ứng với tổ hợp kí tự dựa vào ngữ cảnh của nó

- Đưa ra một số ví dụ chương trình đúng cú pháp và sai cú pháp viết bằng Pascal

2 Một số khái niệm:

a Tên:

Thảo luận: đưa ra ví dụ những

tên hợp lệ và tên không hợp lệ, hãy cho biết quy tắc đặt tên trong ngôn ngữ lập trình (cụ thể Pascal)

Kết luận: Tên

- Là một dãy liên tiếp không quá

127 kí tự

- Bao gồm chữ số, chữ cái hoặc dấu gạch dưới

- Bắt đầu bằng chữ cái hoặc dấu gạch dưới

- Phân loại tên:

Thảo luận: theo dõi SGK, hãy kể các loại tên trong Pascal?

Kết luận:

- Tên dành riêng (từ khóa): Program, Uses, Var, …

- Tên chuẩn: abs, sqr, integer, real, …

- Tên do người lập trình đặt: delta, cvi,…

- Đưa ra một số tên, yêu cầu chọn ra những tên đúng, tên sai, tên dùng trong Pascal

b Hằng và biến Thảo luận: hãy nêu khái niệm

hằng và biến trong toán học?

- Hằng là những đại lựơng có giá trị không thay đổi

- Biến là những đại lượng được đặt tên và có giá trị thay đổi Liên hệ biến và hằng trong ngôn ngữ lập trình?

Kết luận:

- Hằng là đại lượng có giá trị không thay đổi trong quá trình thực hiện chương trình

Ví dụ:

- Hằng số học: 2, -22.36, 1.0E-6

- Hằng logic: TRUE, FALSE

- Hằng xâu: “lop 11a”, “I”m a student”

- Biến là đại lượng được đặt tên, dùng để lưu trữ giá trị và giá trị

có thể được thay đổi trong quá trình thực hiện chương trình

- Đưa ra một bài trắc nghiệm nhỏ, phân biệt hằng đúng

c Chú thích:

Thảo luận: tại sao phải cần đến

chú thích?

- Nhận biết ý nghĩa của chương trình đó dễ hơn

Trang 5

- Đưa ra các kí hiệu dùng cho chú thích,

nhấn mạnh chương trình dịch bỏ qua các

chú thích

Kết luận:

các đoạn chú thích được đặt trong dấu {và}, hoặc (*và*)

- Lưu ý: chương trình dịch bỏ qua chú thích

Trang 6

Bài tập (1tiết) III Mục tiêu bài học

3 Kiến thức

 Biết một số khái niệm ở bài 1 và 2

2 Kĩ năng:

 Ôn tập lại một số kỹ năng ở bài 1 và 2

 Giáo viên: chuẩn bị chương trình trắc nghiệm

III Họat động dạy và học:

Hoạt động 1: Hướng dẫn sử dụng

phần mềm trắc nghiệm

Hoạt động 2: Thực hành

- Đưa bài tập xuống cho học sinh làm

- Nhận điểm gởi lên từ máy học sinh

Hoạt động 3: trả lời một số câu hỏi ở

sách giáo khoa trang 13

- Yêu cầu học sinh theo dõi sách giáo

khoa trang 13 và trả lời câu hỏi

- Quan sát và lắng nghe

- Làm bài trắc nghiệm theo yêu cầu của giáo viên

- Xem sách giáo khoa trang 13 và trả lời câu hỏi

- Hướng dẫn cách sử dụng phần

mềm trắc nghiệm

1 Nội dung bài trắc nghiệm

2 Trả lời các câu hỏi sách giáo khoa trang 13

Nội dung bài trắc nghiệm:

1 Chương trình nguồn -> ??? -> chương trình đích

A Thông dịch

B Biên dịch

C Chương trình dịch

D Chương trình

2 Những phát biểu nào dưới đây là đúng?

A Output của mọi chương trình đều là chương trình trên ngôn ngữ máy;

B Chương trình viết bằng hợp ngữ không phải là Input hay Output của bất cứ chương trình dịch nào

C Để biên soạn một chương trình trên ngôn ngữ bậc cao có thể sử dụng nhiều hệ soạn thảo văn bản khác nhau;

D Chương trình là thành phần chính của một ngôn ngữ lập trình bậc cao

3 Phát biểu nào dưới đây là đúng?

A Chương trình là dãy các lệnh được tổ chức theo các quy tắc được xác định bởi một ngôn ngữ lập trình cụ thể;

B Trong chế độ thông dịch mỗi câu lệnh của chương trình nguồn được dịch thành một câu lệnh của chương trình đích;

C Mọi bài toán đều có chương trình để giải trên máy tính;

D Nếu chương trình nguồn có lỗi cú pháp thì chương trình đích cũng có lỗi cú pháp

4 Chương trình viết bằng hợp ngữ không có đặc điểm nào trong các đặc điểm sau?

A Ngắn gọn hơn so với chương trình được viết bằng ngôn ngữ bậc cao

B Tốc độ thực hiện nhanh hơn so với chương trình được viết bằng ngôn ngữ bậc cao

C Diễn đạt gần với ngôn ngữ tự nhiên

D Sử dụng trọn vẹn các khả năng của máy tính

5 Chương trình viết bằng ngôn ngữ bậc cao không có đặc điểm nào trong các đặc điểm sau?

A Không phụ thuộc vào loại máy, chương trình có thể thực hiện trên nhều loại máy

B Ngắn gọn, dễ hiểu, dễ hiệu chỉnh và nâng cấp

C Kiểu dữ liệu và cách tổ chức dữ liệu đa dạng, thuận tiện cho mô tả thuật toán

D Máy tính có thể hiểu và thực hiện trực tiếp chương trình này

6 Hãy chọn biểu diễn hằng trong những biểu diễn dưới đây:

A Begin

B “65c”

C 5.A8

D 12.4E-5

7 Hãy chọn những biểu diễn tên trong những biểu diễn dưới đây:

A ‘*****’

B -5+9-0

Trang 7

C (2)

D FA33C9

8 Trong những biểu diễn dưới đây, biểu diễn nào là từ khoá trong Pascal?

A END

B Interger

C Real

D SQRT

9 Phát biểu nào dưới đây là đúng?

A Khi cần thay đổi ý nghĩa của một từ khoá nào đó người lập trình cần khai báo theo ý nghĩa mới;

B Tên do người lập trình tự đặt được trùng với từ khoá nhưng có thể trùng với tên chuẩn;

C Mọi đối tượng có giá trị thay đổi trong chương trình đều gọi là biến;

D Trong chương trình tên gọi cũng là một đối tượng không thay đổi nên cũng có thể xem là hằng

10 Xét một chương trình viết trên ngôn ngữ bậc cao được dịch sang ngôn ngữ máy Điều khẳng định nào sau đây là đúng?

A Chương trình trên ngôn ngữ máy chứa ít câu lệnh hơn chương trình ở ngôn ngữ bậc cao ban đầu;

B Số câu lệnh của hai chương trình là như nhau;

C Chương trình trên ngôn ngữ máy chứa nhiều câu lệnh hơn chương trình ở ngôn ngữ bậc cao ban đầu

D Đáp án khác

11 Hãy cho biết những biểu diễn nào dưới đây không phải là biểu diễn hằng trong TP:

A 150.O

B 6,23

C ‘B’C’

D ‘TRUE’

12 Tên trong Pascal:

A Có dấu cách

B Không có dấu cách

C Phân biệt chữ hoa và chữ thường

D Chứa các kí tự đặc biệt

13

Từ khóa trong Pascal là:

A Từ được chương trình định nghĩa sẵn

B Có thể thay đổi được

C Người dùng có thể thay đổi mục đích sử dụng

D Tất cả các đáp án trên

14

Tên chuẩn trong Pascal là:

A Từ được chương trình định nghĩa sẵn

B Có thể thay đổi được

C Người dùng có thể thay đổi mục đích sử dụng

D Tất cả các đáp án trên

15 Dấu “;” là:

A Dấu kết thúc lệnh của Pascal

B Dấu ngăn cách giữa các lệnh của Pascal

C Dấu ngăn cách giữa các biến

D Không phải là loại nào trong các loại trên

16 Các đoạn chú thích được mở và đóng với

A {và}

B /* và */

C ;và ;

D // và//

17 Lệnh END là :

Trang 8

A Kết thúc chương trình con

B Kết thúc chương trình

C Bắt đầu chương trình con

D Bắt đầu chương trình

IV Tổng kết đánh giá cuối bài:

- Nhận xét bài làm của học sinh

- Lấy điểm của 5 học sinh có điểm cao

Trang 9

Chương 2 CHƯƠNG TRÌNH ĐƠN GIẢN

Bài 3 Cấu Trúc Chương Trình (1tiết)

IV Mục tiêu bài học

4 Kiến thức

 Hiểu chương trình là sự mô tả của thuật toán bằng một ngôn ngữ lập trình

 Biết cấu trúc của một chương trình đơn giản, cấu trúc chung và các thành phần

2 Kĩ năng:

 Nhận biết được các thành phần của một chương trình đơn giản

Hoạt động 1: Giới thiệu cấu trúc chung

- Đặt vấn đề, gợi ý để học sinh trả lời câu hỏi

- Yêu cầu nhóm thảo luận

- Kết luận

- Gợi ý học sinh liên hệ với ngôn ngữ lập trình

- Kết luận

- Viết một ví dụ nhỏ sử dụng ngôn ngữ Pascal

Hoạt động 2: Giới thiệu các thành phần

của chương trình

- Chuẩn bị ví dụ viết bằng Pascal

- Đưa ví dụ và yêu cầu nhận xét

- Kết luận

- Cho xem lại ví dụ trên, và yêu cầu trả lời câu

hỏi

- Thảo luận theo nhóm để trả lời câu hỏi

- Lắng nghe câu hỏi và trả lời

- Liên hệ ngôn ngữ lập trình để trả lời câu hỏi

- Xem ví dụ

- Ghi bài

1 Cấu trúc chung Thảo luận: Một bài tập làm

văn em thường viết có mấy phần? Các phần có thứ tự không? Vì sao phải chia ra như vậy?

- Có ba phần

- Có thứ tự: mở bài, thân bài, kết luận

- Dễ viết, dễ đọc, dễ hiểu nội dung

- Trong ngôn ngữ lập trình cũng tương tự như vậy, hãy cho biết một chương trình có mấy phần?

Kết luận:

Gổm 2 phần:

[<phần khai báo>]

<phần thân>

- Lưu ý: những phần nằm

trong dấu [] không bắt buộc phải có

- Lấy ví dụ một chương trình đơn giản và chỉ cho học sinh biết phần khai báo, phần thân

2 Các thành phần của chương trình

- Cho xem ví dụ về một chương trình nhỏ viết bằng Pascal

- Đưa ra mô hình cấu trúc chung, giới thiệu từng phần

- Nhấn mạnh sự bắt buộc phải

có của phần thân chương trình

a Phần khai báo Thảo luận: xem ví dụ, cho

biết phần khai báo bắt đầu từ đâu, kết thúc ở đâu? Hãy cho biết cú pháp của từng phần

Kết luận:

Khai báo tên chương trình: Program <tên chương trình>; Khai báo thư viện:

Uses <tên thư viện>;

Khai báo hằng:

Const <tên hằng> = <giá trị> Khai báo biến:

Trang 10

- Đưa ví dụ, thao tác và yêu cầu thảo luận

- Nhấn mạnh một số vấn đề

Hoạt động 3: thực hành ví dụ chương

trình đơn giản

- Yêu cầu theo dõi sách giáo khoa trang 20 để

làm bài tập ví dụ 1

- Hướng dẫn cách sử dụng phần mềm Pascal

- Yêu cầu làm bài ví dụ 2 (SGK tr 20)

- Nhận xét bài làm của học sinh

- Theo dõi ví dụ

- Thảo luận và đưa ra câu trả lời

- Làm bài tập

Var<tên biến>:<kiểu dữ liệu>

b Phần thân chương trình: Thảo luận: quan sát ví

dụ,hãy cho biết phần thân bắt đầu từ đâu kết thúc ở đâu?

Kết luận:

Thân chương trình:

Begin [<dãy lệnh>]

End

Thảo luận: Đưa ví dụ một

chương trình đơn giản có đầy

đủ các thành phần, sau đó bỏ các phần khai báo chỉ giữ lại phần thân, cho chạy chương trình Tiếp theo bỏ phần begin trong phần thân Quan sát và cho nhận xét?

- Nhấn mạnh sự bắt buộc phải

có của phần thân chương trình

- Dấu ; ngăn cách giữa các lệnh

- Dấu theo sau End chấm dứt chương trình

3 Ví dụ chương trình đơn giản

Thao tác: yêu cầu nhập đoạn

chương trình ví dụ 1 trong sách giáo khoa trang 20, sử dụng pascal

- Hướng dẫn sử dụng phần mềm Pascal: cách khởi động,F9 để dịch chương trình, Ctrl+F9 để chạy chương trình

- Thực hành ví dụ 2 (sgk trang 20)

Tiêu đề	Một Số Khái Niệm Về Lập Trình Và Ngôn Ngữ Lập Trình
Trường học	Trường Đại Học Công Nghệ Thông Tin
Chuyên ngành	Công Nghệ Thông Tin
Thể loại	Bài Giảng
Thành phố	Thành Phố Hồ Chí Minh

Định dạng
Số trang	19
Dung lượng	346 KB