bài thuyết minh về ngục kontum

Di tích lịch sử nhà ngục kon tum

I Vài nét về đất và người Kon Tum

I.1 Vị trí địa lý

Kon tum là một tỉnh nằm ở phía bắc tây nguyên, phía bắc giáp quảng nam, phía nam giáp gia lai, phía tây giáp lào và campuchia, phía đông giáp quảng ngãi Là một tỉnh nằm vị trí trung tâm của ba nước đông dương, có vị trí chiến lược quan trọng nên Kon Tum sớm nằm trong tâm điểm xâm chiếm của thực dân Pháp

Địa hình Kon Tum chủ yếu là đồi núi, chiếm khoảng 2/5 diện tích toàn tỉnh Địa hình núi cao, đa dạng với gò đồi, núi, cao nguyên và vùng trũng xen kẽ nhau khá phức tạp, tạo ra những cảnh quan phong phú, đa dạng, và khí hậu tương đối mát mẻ

I.2 Cộng đồng dân cư

Theo ngôn ngữ Ba Na thì Kon là làng, Tum là hồ, với lời giải nghĩa

tên gọi của một ngôi làng cổ gần một hồ nước lớn cạnh dòng sông Đăkbla

Vùng đất Kon Tum ngày xưa là vùng đất hoang vắng, đất rộng, người thưa với sự sinh sống của các dân tộc bản địa gồm Xơ Đăng, Bana, Gia Rai, Jẻ - Triêng, Brâu, Rơ Măm Mỗi dân tộc gắn với một vùng cư trú khác nhau

Sau khi nắm được toàn quyền thực dân ở Đại Nam, người Pháp bắt đầu mở rộng quyền kiểm soát và tiến lên khai thác vùng Tây Nguyên, khoảng năm 1893 thực dân pháp đã đặt quyền kiểm soát lên Kon Tum Đến năm 1913 chính thức thành lập tỉnh Kon Tum

II Nhà lao Kon Tum và sự thành lập chi bộ binh Kon Tum II.1Nhà lao Kon Tum ( Lao trong )

Như đã giới thiệu ở trên, do có vị trí thuận lợi như vậy nên thực dân Pháp không thể bỏ qua, ngay sau khi chiếm được Kon Tum thì chúng liền cho xây dựng nhà tù để chuẩn bị cơ sở cho việc đặt nền móng cai trị của chế độ thực dân lên mảnh đất màu mỡ này.Theo những thông

tin còn lại từ những người tù chính trị thì nhà lao Kon Tum được thực dân Pháp xây dựng vào khoảng năm 1915, nằm gần sông ĐăkBla, gần với nhà làm việc của viên công sứ pháp, của giám binh, trụ sở của tên quản đạo và trại lính bảo an Nhà lao được xây dựng theo kiểu pháo đài Vô-băng của pháp ở thế kỷ XVII Bốn bề của nhà lao được gắn kết với nhau thành hình vuông, chỉ có một cửa ra vào nằm ở góc của nhà lao, chiều dài mỗi bề là 18m, chiều rộng của mỗi bên là 3,5m, trong đó 1,5m được dùng làm lối đi, 2m còn lại được lót ván cho tù binh nằm Người nằm trên sàn có thể nhìn thấy ngoài sân vì vách này không xây kín mà chỉ dựng trụ đứng cách nhau 12cm Hai doạn đầu của hai dãy nhà được ngăn thành 4 phòng riêng biệt, 3 cái để giam phạt tù ( Cellule ), còn một phòng để bàn giấy của ông xếp lao ( nơi đồng chí Huỳnh Đăng Thơ làm

sổ sách ) Hai góc của nhà lao được xây hai chòi cao để cho lính canh tiện quan sát tất cả tù binh trong nhà lao, ở giữa là một cái sân vuông nhỏ hẹp Quái gở và tồi tệ hơn cả là cuối mỗi sạp nằm là chỗ đi đại tiện

mà không có tường che kín, cũng không có nắp đậy thùng

Nhà lao trong ban đầu là cái lao nhỏ của tỉnh được xây dựng nhằm mục đích giam dữ những người địa phương bị thực dân pháp xem là cứng đầu, họ bị thực dân Pháp ghép vào “tội” chống đối hoặc vi phạm

“pháp luật” của chúng Khoảng năm 1930 thì nó được gia cố lại nhằm giam giữ những người tù chính trị

II.2Sự ra đời của chi bộ binh đầu tiên tại Kon Tum

a Sơ lược hoàn cảnh xã hội Việt Nam lúc bấy giờ

Sau một thời gian hoạt động đơn lẻ có tính tự phát, ngày 3/2/1930 Đảng cộng sản Việt Nam ra đời đã đánh dấu một bước ngoặt vĩ đại cho dân tộc ta Ngay sau khi có đảng lãnh đạo thì phong trào khởi nghĩa nổ

ra ở nhiều nơi một cách có hệ thống, với đỉnh cao là phong trào Xô viết-Nghệ tĩnh, điều này đã làm cho thực dân Pháp hết sức lo sợ Chúng đã thẳng tay đàn áp các phong trào bằng việc bắn giết và bắt giam những

người từ chính trị Chính vì vậy trong khoảng thời gian này các nhà tù của thực dân Pháp ở dưới đồng bằng trở nên chật cứng

b Sự ra đời của chi bộ binh đầu tiên tại Kon Tum

Với mục đích cách ly những người cộng sản khỏi quần chúng nhân dân và dùng nơi rừng thiêng nước độc để giết dần giết mòn những người

tù chính trị, cũng như giảm sức chứa cho những nhà lao dưới đồng bằng

và sử dụng làm nhân công làm đường, mà Kon Tum nhanh chóng trở thành nơi tiếp nhận những tù binh chính trị do thực dân Pháp đầy ải lên Ngày 10/6/1930 đồng chí bị thực dân Pháp đưa đầu tiên lên đây là Ngô Đức Đệ Ngay khi tới nhà lao Kon Tum thì thực dân Pháp nhận định đây

là người cộng sản hết sức nguy hiểm nên đã cho giam giữ trong phòng biệt giam và giao cho một cai ngục canh giữ Nhận thấy cai ngục là người có lòng nhân đạo nên đồng chí đã nhanh chóng tiếp chuyện và biết được vì hoàn cảnh gia đình nghèo nên mới phải đi lính cho Pháp, và chỉ sau một thời gian ngắn đồng chí đã cảm hóa được người cai này đi theo con đường chính nghĩa, đến ngày 10/9/1930 đồng chí Huỳnh Đăng Thơ được vinh dự đứng trong hàng ngũ của đảng cộng sản Việt Nam và trở thành người cộng sản đầu tiên ở Kon Tum Sau đồng chí Thơ lần lượt có các đồng chí cai Liễu ( Huỳnh Liễu), cai Cừ (Nguyễn Cừ) đã giác ngộ được thử thách và kết nạp vào Đảng

Ngày 25/9/1930 tại nhà lao Kon Tum chi bộ binh đầu tiên Kon Tum được thành lập Bao gồm có 4 đồng chí và do đồng chí Ngô Đức

Đệ làm bí thư

Đến tháng 3/1931 chi bộ đã kết nạp được thêm 17 đồng chí và lúc này đồng chí Huỳnh Đăng Thơ làm bí thư

III Cảnh đón tiếp chính trị phạm tại bến đò Kon Tum và nhà lao ngoài

III.1 Cảnh đón tiếp chính trị phạm tại bến đò Kon Tum

12/1930

Trong khoảng thời gian này thực dân Pháp tiếp tục thực hiện kế hoạch đưa những người tù chính trị từ đồng bằng lên Kon Tum, đến tháng 12/1930 chúng đưa thêm 150 tù chính trị từ nhà lao Vinh lên Kon Tum lần 1 và 50 tù lần 2, hà tĩnh đưa lên lần thứ nhất là 50 người, lần thứ 2 là 240 người, Thừa thiên đưa lên 1 người, Nha Trang đưa lên 6 người Tới bến đò Kon Tum ngay khi vừa bước xuống thuyền như được tập luyện từ trước, lính đúng thành hai hàng dùng báng súng và roi mây đánh tới tấp vào đầu vào mặt, khiến cho những người tù chưa kiệp định hình đây là nới nào thì đã bị một đòn phủ đầu Vì vậy nên có câu thơ : " ngồi xuống cuối đầu cho quan đếm

Bốp bốp 1, bốp bốp 2, bốp bốp 3 "

III.2 Nhà lao ngoài

Do số tù binh đưa lên ngày một nhiều nhà lao trong không đủ sức chứa nên đến tháng 3/1931 thực dân Pháp cho xây thêm nhà lao ngoài nằm cách nhà lao trong chừng 1km Nhà lao ngoài gồm có 2 nhà, nhà lớn có chiều dài 18-20m, chiều rộng chừng 12-14m có sức chứa chừng

100 người, nhà nhỏ có sức chứa chừng 60 người Nhà lao ngoài được xây mang tính chất tạm bợ nên chủ yếu được xây dựng bằng tranh tre nứa lá cột bằng dây kẽm gai Ở giữa hai nhà lao là một nhà nhỏ dành cho lính gác, mặc dù được xây dựng một cách sơ sài nhưng lại được đặt trên một bãi đất trống nên tù binh không có cơ hội trốn thoát Nguyên nhân mà thực dân pháp chỉ xây dựng mang tính tạm bợ là do chúng tính chỉ giam giữ trong 6 tháng mùa mưa còn 6 tháng mùa khô sẽ bắt đi làm đường 14 tại Đăk Pet, Đăk Pao

IV Con đường 14 và tội ác của thực dân Pháp

IV.1 Đôi nét về sự hình thành con đường 14

Con đường 14 được thực dân Pháp cho làm sau khi xâm lược nước ta Nhằm mục đích nối liền các tỉnh miền Đông nam bộ với các tỉnh Tây nguyên Mỗi nơi mà nó đi qua thì đều trở thành thuộc địa của chúng, khi

làm tới Đăk Tô do địa hình rừng núi hiểm trở, lại không thể thuê nhân công từ dưới đồng bằng lên được nên chúng đành phải tạm dừng Giai đoạn 1930-1931 do các phong trào khởi nghĩa nổ ra ở nhiều nơi, lượng tù binh chính trị mà chúng bắt ngày càng đông cho nên chúng đã nghĩ ra cách đưa những người tù chính trị lên đây làm đường cho chúng, như vậy vừa có thể khai thông con đường đi Quảng Nam này, lại vừa có thể thủ tiêu những người tù chính trị

4.2 Tội ác của thực dân Pháp với tù chính trị phạm

Mùa khô năm 1930 thực dân Pháp đã đưa 295 người tù chính trị từ nhà lao Kon Tum lên Đăk Pet, Đăk Pao, Đăk Xút để tiến hành kế hoạch của chúng là mở đường 14 và giết dần giết mòn những người chính trị phạm Từ nhà tù Kon Tum lên đến công trường đi chừng 5 ngày, nhưng chúng chỉ cho mỗi người duy nhất một nắm cơm, dọc đường đi không

có nước uống, vì vậy nên đi được chừng nửa đường thì nhiều người đã mệt mỏi, kiệt sức không thể đi tiếp nhưng chúng không cho nghỉ ngơi,

hễ chậm trễ thì chúng đánh đập hoặ thậm chí bắn chết Khi lên tới nơi ngày hôm nay thì sáng hôm sau 5h sáng chúng đã bắt tất cả anh em tù phải đi làm Thời gian lao động từ 5h sáng tới 5h chiều chưa kể thời gian

đi lại rất xa nơi làm việc Hàng ngày chúng bắt những người tù phải làm những công việc vất vả và khó nhọc như đào đất, chặt cây , phá đá, lấp khe với những công cụ hết sức thô sơ như dao, cuốc, xẻng, cưa tay, giỏ ghánh đất đá Không những công việc nặng nhọc mà còn phải gánh chịu những trận đòn roi bất cứ lúc nào chúng thích, không làm chúng cũng đánh, làm tốt cũng được khen vài cái báng súng, kiệt sức không thể chịu nổi thì chúng khép vào tội lười biếng dùng những hình thức tra tấn hết sức giã man như treo cổ, nhận đầu xuống nước cho tới chết hoặc có khi

bị chúng bắn chết ngay lúc đó luôn Có những phi vụ hết sức hài hước như khi một tên lính bắn chết chính trị phạm không những không bị phạt

mà trái lại lại được khen vì chúng quy tội cho người tù đó bỏ trốn nên lính bắn chết

Ngoài việc làm lụng vất vả và bị đối đãi như những con trâu con bò như vậy lại thêm cơm không đủ ăn, mỗi bữa ăn chỉ có một nắm cơm đầy trấu và sạn ăn với chút mắm đầy giòi bọ, chừng cả tháng mới được cọng rau, nước thì uống nước khe nước suối đục ngàu, đau ốm thì không có thuốc, chính vì sự đối xử tàn ác của thực dân Pháp mà những người tù

đã chết dần chết mòn, chỉ trong 6 tháng mà 295 người đi thì 215 người

tù đã bỏ mạng chốn rừng xanh

V Tinh thần bất khuất của những người cộng sản

V.1 Cuộc đấu tranh lưu huyết ( 12/12/1931)

Sau 6 tháng mùa mưa năm 1931 đến tháng chạp năm 1931 thực dân Pháp lại tiến hành đưa tù chính trị lên làm đường đợt 2 Vào 7h30 sáng ngày 12/12/1931 tên đội moulie đã mang theo một danh sách và đọc tên

40 người có tên trong danh sách ra ngồi riêng một chỗ, khi đã đủ 40 người thì nó ra lệnh cho tất cả số người này vào lấy quần áo đi Đăk Pét

Đã được chuẩn bị trước về tinh thần và cách thức đấu tranh nên ngay từ lúc đó tất cả các anh em chạy vào phòng giam khóa chặt cửa lại và hô vang khẩu hiệu " Không đi Đăk Pét, phản đối đi Đăk Pét, phải bãi bỏ chế độ tù chính trị đi làm đường, bãi bỏ chế độ đánh đập bắn giết tù chính trị" Lúc này tên đội moulie đứng ngoài cửa hỏi tại sao chúng mày không đi, đồng chí Nguyễn Huy Lung trả lời " Vì lần trước mới có 6 tháng trời mà chúng tôi đã chết 2/3 người, nay mà đi nữa thì chết hết, đi cũng chết, ở lại cũng chết thì chết ở đây còn hơn " Sau đó tên moulie về báo lại với công sứ, nửa tiếng sau tên công sứ và lính ùn ùn kéo tới bao vây nhà lao Tên moulie cầm súng và gọi 299 đâu, thì tất cả anh em đều

hô "không có 299", lúc này đồng chí Trương Quang Trọng đứng ngay gần cửa phanh ngục nói tao là 299 đây thì tên đội moulie liền nổ súng ngay giữa ngực đồng chí Đồng chí đã hi sinh anh dũng, đó là một cử chỉ

anh hùng, một hành động hiếm thấy trong lịch sử đấu tranh cách mạng, hành động ấy của đồng chí đã nếu cao tấm gương bất tử sáng ngời tình đồng chí, tình đồng đội Hành động đó của thực dân Pháp càng làm sôi máu căm thù của anh em tù chính trị và lúc này thì tinh thần chết để sống, chết 1 để cứu 10 đã vang lên làm cho thực dân Pháp sợ hãi, chúng liền cho nổ súng và chỉ trong vòng vài phút đã có 8 đồng chí ngã xuống

và 8 đồng chí bị thương Sau cuộc tàn sát những người còn sống chúng cho lên xe chở đi Đăk Xút còn những người bị thương chúng đưa qua nhà số 2 và 8 người chết chúng kéo ra chôn cùng một hố

V.2 Cuộc đấu tranh tuyệt thực ( 12-16/12/1931)

Cũng trong ngày hôm đó ngay sau khi giải tán xong ở nhà lao ngoài thì bọn thực dân Pháp đã phải cuống cuồng tập trung vào lao trong Lúc này anh em trong nhà lao đều hô vang khẩu hiệu " phản đối

đi Đăk Pét, phản đối bắn giết tù chính trị " sau khi đã hô vang khẩu hiệu nhiều lần thì toàn thể anh em hô to khẩu hiệu "tuyệt thực, tuyệt ẩm" Cuộc đấu tranh kéo dài 5 ngày tới ngày 16/12/1931 thực dân pháp quyết định giải tán cuộc đấu tranh bằng tàn sát, chúng cho lính tập trung trong sân với khí thế sẵn sàng nhả đạn Lúc này cứ hễ anh em ai hô to là chúng bắn chết người đó, càng bắn anh em càng hô vang, người chết và

bị thương ngày càng nhiều Sau khi ngừng bắn chúng cho người và nhà lao lôi xác 7 người chết ra chôn cùng một hố, còn số anh em bị thương

và không bị sao thì chúng cho lên xe chở ra lao ngoài cho cháo ăn với nước uống Đến khi các tù binh khỏe lại chúng cho những người khỏe đi Đăk Pét, bị thương thì giam tại nhà giam số 2

Sau hai cuộc đấu tranh mặc dù bị tổn thất rất nhiều, đã có nhiều anh

em phải hi sinh và nhiều người bị thương nhưng trước tinh thần 1 người ngã xuống để cứu 10 người đã làm cho thực dân Pháp hoảng sợ và chúng đã phải thay đổi chế độ đãi ngộ với tù chính trị

VI Tóm tắt tiểu sử một số đồng chí giam tại ngục kon tum VI.1 Đồng chí Ngô Đức Đệ (1905-2001)

Ông sinh ra ở Xã Trảo Nha, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh Ông là đảng viên Tân Việt cách mạng Đảng, sau đó là đảng viên Đông Dương Cộng sản liên đoàn Sau khi Đảng thành lập (3-2-1930), Đông Dương Cộng sản liên đoàn sáp nhập vào Đảng, ông trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam Ngô Đức Đệ bị Pháp bắt tại bến đò Trai ở Đức Thọ, Hà Tĩnh; đưa về giam ở nhà lao Vinh Sau khi kết án, tháng

6-1930, chúng đưa ông lên giam ở nhà lao Kon Tum

Ngày 25/9/1930 ông đã thành lập chi bộ đảng đầu tiên tại Kon Tum Tháng 3/1930 chi bộ bị lộ ông bị thực dân pháp bắt và chuyển ra giam ở lao ngoài

Tháng 4/1932 chúng đày ông đi Lao Bảo ( Quảng Trị), ngày 1/3/1945 chúng lại đày ông về giam tại căn cứ ở Đăk Tô

Sau ngày Nhật đảo chính Pháp ông đã vượt ngục ra ngoài và một lần nữa gặp lại Huỳnh Đăng Thơ cả hai đã cùng nhau lập ban vận động Việt Minh đầu tiên tại huyện Hoài Ân tỉnh Bình Định Trong kháng chiến chống Pháp lần 2 ông tham gia ở chiến trường trung bộ, giữ chức

vụ chủ tịch mặt trận liên việt khu ủy khu V, và sau này ông làm đại sứ Việt Nam tại Ba Lan Ông mất năm 2001 hưởng thọ 96 tuổi

VI.2 Đồng chí Trương Quang Trọng (1906-1931)

sinh năm 1906, người làng Phú Nhơn (nay là thôn Liên Hiệp, thị trấn Sơn Tịnh) Năm 1923, Trương Quang Trọng thi đậu cao đẳng tiểu học ở Huế; năm 1925 theo học Trường thuốc (Cao đẳng Y dược) Hà Nội

đã tham gia các phong trào đòi ân xá Phan Bội Châu, để tang Phan Chu Trinh và là thành viên của tổ chức Phục Việt Bị địch theo dõi, ông trở

về quê bắt liên lạc với Hồ Độ, Nguyễn Bút, Nguyễn Nghiêm, Trần Kỳ

Truyện, Lê Trọng Kha thành lập tổ chức Phục Việt (sau đổi tên là Tân Việt) Quảng Ngãi Tổ chức này đa số là trí thức nho học tiến bộ và thanh niên tân học

Mùa hè năm 1927, sau khi tiếp thu nội dung chương trình, điều lệ của Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên, những bài giảng của đồng chí Nguyễn Ái Quốc tập hợp trong cuốn “Đường cách mệnh”, Trương

Quang Trọng cùng những thanh niên tiến bộ của Đảng Tân Việt Quảng Ngãi như Hồ Độ, Nguyễn Nghiêm… thống nhất gia nhập vào Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên, sau đó Trương Quang Trọng được bầu làm

Bí thư Tỉnh bộ Việt Nam Cách mạng Thanh niên tỉnh Quảng Ngãi

Tháng 5/1929, đồng chí đi dự Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ nhất của Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên tại Hương Cảng (Quảng Châu, Trung Quốc) Đến cuối tháng 7/1929, Tỉnh bộ Việt Nam Cách mạng Thanh niên Quảng Ngãi thành lập chi bộ “Dự bị cộng sản”, làm nhiệm

vụ của Ban vận động thành lập Đảng bộ Cộng sản Quảng Ngãi Đây là bước trực tiếp chuẩn bị thành lập tổ chức cộng sản chính thức ở Quảng Ngãi để hòa nhập vào xu hướng thành lập một Đảng cộng sản thống nhất

Từ hạ tuần tháng 8 đến giữa tháng 10/1929, đa số hội viên Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên của tỉnh đều bị bắt, trong đó có đồng chí Trương Quang Trọng Ở trong tù, mặc dù phải chịu bao cực hình, đau đớn nhưng đồng chí vẫn giữ vững khí tiết cách mạng

Sau khi bị địch kết án 9 năm tù và đày lên ngục Kon Tum, đồng chí Trương Quang Trọng vẫn tiếp tục lãnh đạo anh em đấu tranh, phản đối những luật lệ hà khắc của nhà tù và kiên quyết chống địch bắt tù chính trị đi lao động khổ sai

Đặc biệt, ngày 12/12/1931, tại ngục Kon Tum đã diễn ra cuộc đấu tranh lưu huyết của tù chính trị phản đối việc thực dân Pháp bắt họ phải đi làm đường ở Đắkpét Địch thẳng tay đàn áp và bắn vào những người đấu

Khi tên đội Mulét hỏi ai là người chỉ huy, đồng chí Trương Quang

Trọng đã dũng cảm bước lên hàng đầu, phanh áo và chỉ thẳng vào ngực nói: “Le voice” Đồng chí liền bị một loạt đạn của kẻ thù bắn thẳng vào ngực Kết quả trong cuộc đấu tranh ấy có 8 đồng chí hy sinh và một số đồng chí khác bị thương Tấm gương gan dạ, kiên cường, dám hy sinh thân mình của đồng chí Trương Quang Trọng được các thế hệ ghi nhớ,

kẻ thù kính nể

Được biết, năm 1938 ông Đỗ Minh Châu, người đồng đội, đồng hương

đã chứng kến cái chết oanh liệt của Trương Quang Trọng năm ấy, sau khi mãn hạn tù đã cùng gia đình đồng chí Trương Quang Trọng lên Kon Tum bốc mộ và tìm thấy viên đạn còn nằm trong ngực của đồng chí Trương Quang Trọng Hiện nay mộ Trương Quang Trọng tọa lạc trên mảnh đất của họ tộc ở thôn Trường Thọ Tây, thị trấn Sơn Tịnh và đã được UBND tỉnh xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh

6.3 Đồng chí Đặng Thái Tuyến (1900-1931)

Đặng Thái Tuyến quê ở Nam Đàn, Nghệ An Năm 1924 ông cùng với hàng chục thanh niên rời Nghệ An sang trại Cày Bản Thầm, tỉnh Phì Chịt, Xiêm Ở đây ông được sống gần với người ông họ là Đặng Tử Kính và cùng các ông Đặng Thúc Hứa, Võ Trọng Đài, Ngô Quảng Ông

đã trưởng thành nhanh chóng trong tình thương yêu dậy dỗ của những bậc cha chú, những người đang hiến dâng cuộc đời mình cho công cuộc giải phóng đất nước

Khoảng cuối năm 1925 ông được giao nhiệm vị liên lạc về nước Tháng 6/1931 đồng chí Đặng Thái Tuyến chi bộ Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí Hội được thành lập ở Phì Chịt thì đồng chí là một trong những hội viên đầu tiên của chi bộ Tháng 9/1926 Đặng Thái Tuyến và Võ Tùng được cử đi dự lớp huấn luyện ở Quảng Châu ( Trung Quốc) do đồng chí Nguyễn Ái Quốc trực tiếp giảng dạy Trong những