muthoi ton boreion - r.i. page

ΠΗΓΕΣ ΤΩΝ ΜΥΘΩΝ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ τρης να αστειεύεται έτσι για τους θεούς του, να διασκεδάζει έτσι μαζί τους, λειά κάποιου χριστιανού που περιφρονούσε αυτές τις ψεύτικες θεότητες; Αν συμ6αίνει

ALPHA MI

ι

Εισαγωγή

θαρά φανταστική διήγηση στην οποία συνήθως αναφέρονται υπερφυσικά πρόσωπα, ενέργειες ή γεγονότα, και η οποία ενσωματώ­νει κάποια λα·ίκή δοξασία σχετικά με φυσικά ή ιστορικά φαινόμενα» Το λεξικό προσθέτει, σε πιο εύθυμο τόνο, ότι η λέξη συχνά χρησιμοποιείται

αόριστα για να εκφράσει «οποιαδήποτε διήγηση περιέχει φανταστικά χεία» Στο οιολίο αυτό δεν χρησιμοποιώ τη λέξη «μύθος» ούτε τόσο χαλαρά όσο θέλει ο δεύτερος ορισμός, ούτε τόσο αυστηρά όσο απαιτεί ο πρώτος Οπωσδήποτε οι περισσότερες από τις ιστορίες που αφηγούμαι εδώ αφορούν υπερφυσικά πρόσωπα και πράξεις, αποτελώντας έτσι έναν οδηγό για την ειδωλολατρική σκέψη των Βορείων έτσι όπως μας παραδίδεται από τους συγγραφείς του Μεσαίωνα Δεν είναι όμως όλες οι ιστορίες καθαρά φαντα­στικές Μερικές από αυτές του τελευταίου κεφαλαίου, που μιλούν για τη μάχη, το φόνο και τον ξαφνικό θάνατο σε αυτή την εμποτισμένη από το ιδεώδες του ήρωα κοινωνία, έχουν τις ρίζες τους σε ιστορικά γεγονότα, αν και πολύ παλαιότερα

στοι-Πάντως τα περισσότερα κεφάλαια περιέχουν μύθους για τους θεούς και τις θεές της ειδωλολατρικής Σκανδιναοίας των Βίκινγκ Είναι σαφές ότι με­ρικοί από αυτούς εμπεριέχουν ερμηνείες φυσικών φαινομένων (γι' αυτό άλ­λωστε και δημιουργήθηκαν, υποθέτω)· αυτές πιθανότατα θα αρέσουν στους αναγνώστες που ασχολούνται με τις σύγχρονες μυστικιστικές θρησκείες Αυτό μπορεί να συμοαίνει και με άλλες ιστορίες, αλλά αυτές είναι δυσνόητες, και εγώ, που δεν είμαι ούτε ανθρωπολόγος ούτε λαογράφος, μπορώ μόνο να προ­σπαθήσω να μαντέψω τι ιδέες προορίζονταν να εκφράσουν Άλλες πάλι μας φαίνονται σαν να λέγονταν απλά για διασκέδαση, και φαντάζομαι ότι αυτό ακριοώς θα σκεφτούν και οι περισσότεροι σύγχρονοι αναγνώστες

Από τις πηγές που σώζονται φαίνεται καθαρά ότι οι Βόρειοι είχαν πολ­λούς θεούς και θεές Κάποιοι από αυτούς μας είναι σχεδόν άγνωστοι, όπως

ο Ουλ, λαμπρός τοξότης, πρωταθλητής του σκι και πολεμιστής, και η Βαρ,

η θεά «που σημειώνει τους όρκους και τις ειδικές συμφωνίες που γίνονται μεταξύ ανδρών και γυναικών και εκδικείται όσους τούς παραΟαίνουν» Τέ­τοιου είδους θεότητες δεν είναι παρά ονόματα για τον σύγχρονο αναγνώ-

7

ΜΥΘΟΙ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

8

Ρουνική αναμνηστική πλάκα από το Χάνινγκ της Δανίας Επάνω αριστερά το σύμΌολο του σφυριού, που συσχετίζεται με τον Θορ, αν και

η χρονολόγησή του τον 120ν αι ενισχύει την άποψη ότι πρόκειται για σήμα εμπόρου

Μονόφθαλμη μορφή, που ταυτίζεται με τον Όντιν, τη μόνη σημαντική μονόφθαλμη μορφή στη σκανδιναΌική μυθολογία

στη, αν και στην εποχή τους, όπως συνέΌαινε και με τους άλλους θεούς, μπορεί να διηγούνταν μύθους και γι' αυτούς Αναπόφευκτα όμως ο κύριος όγκος του ΌιΌλίου αυτού περιλαμΌάνει τους μύθους των μεγάλων θεών και

ό,τι σώζεται ίσως δεν είναι παρά ένα μικρό, και οπωσδήποτε τυχαίο, δείγ­

μα αυτού που υπήρξε κάποτε

ΟΙ περισσότερο γνωστοί είναι οι θεοί της φυλής των Αίσιρ, μίας από τις δύο κύριες ομάδες θεών του πανθέου των Βορείων Επικεφαλής τους εί-

ν

μ

μ

Τ )

l

ΕΙΣΑΓΩΓΉ

ναι ο Όντιν, πατέρας του σύμπαντος, θεός της ποιητικής έμπνευσης, του μυστηρίου και της μαγείας, προστάτης των πολεμιστών Είναι παντρεμένος

με τη Φριγκ, τη θεά που γνωρίζει το πεπρωμένο όλων των ανθρώπων Ως παιδιά του Όντιν αναφέρονται συχνά άλλοι θεοί Πρώτος ο Θορ, ένας πο­

λεμικός θεός, υπερασπιστής των Αίσιρ ενάντια στους φυσικούς εχθρούς τους, τους γίγαντες Είναι παντρεμένος με τη Σιφ, για την οποία γνωρίζουμε ελά­

χιστα, εκτός από το ότι τα μαλλιά της ήταν από χρυσάφι Άλλοι γιοι του Όντιν είναι ο Μπράγι, θεός της ευγλωττίας και της ποίησης, παντρεμένος

και ο όμορφος αλλά άτυχος Μπαλντρ, σύζυγος της Νάννα, ο οποίος σκο­

και ο Τυρ, ο γενναίος και συνετός θεός του πολέμου που έχασε το χέρι του ενώ οοηθούσε να αλυσοδέσουν το φοοερό λύκο Φένριρ Μια περισσότερο μυστηριώδης μορφή είναι ο Χέιμνταλ, φύλακας και προάγγελος της τελικής μάχης που οάζει τέλος στη ζωή των θεών σε αυτό τον κόσμο Εχθρός του είναι ο Λόκι, που αποτελεί μπερδεμένη περίπτωση, μισός θεός και μισός δαίμονας, γιος ενός κάποιου γίγαντα Φάρμπο·ίτι και σύζυγος της αφοσιωμέ­

νης Σίγυν, πράγμα που πάντως δεν τον εμπόδισε να αποκτήσει απογόνους

με τη γιγάντισσα Άνγκρμποντα, που αποδείχτηκαν πραγματικά φριχτοί: ο λύκος Φένριρ, το Παγκόσμιο Ερπετό Γιόρμουνγκαντ και το υπερφυσικό ον που οασίλευε στον άλλο κόσμο, η Χελ

Κοντά στους Αίσιρ ζει και μια ομάδα θεών της φυλής των Βάνιρ, θεό­

τητες της γονιμότητας και της αφθονίας Πρόκειται για τους θεούς Νίορδ, Φρέυρ και Φρέγια Ο Νίορδ είναι ο θεός της ναυσιπλο"ί:ας, της αλιείας και του πλούτου Είχε παντρευτεί τη γιγάντισσα Σκάδι, αλλά δεν κατόρθωναν

Χρυσά ελάσματα μινιατούρες από τη Νορ6ηγία Κάποιοι 6λέπουν σε αυτές τις σκηνές

τον Φρέυρ και την Γκερδ, χωρίς όμως ιδιαίτερο λόγο

9

ά ρί:

δί τιl

Ακούγοντας τη λέξη «Βόρειοι», σκέφτεται κανείς αμέσως τους Βί­

κινγκ, αυτούς του<i πολυμήχανους και αδίστακτους λαούς που, στους τρεις αιώνες μεταξύ 800 και 1100, λεηλάτησαν, αποίκησαν, κατέ­κτησαν, εμπορεύτηκαν, ανέπτυξαν και μερικές φορές ακόμη και εκπολίτισαν τις χώρες στα ανατολικά και στα δυτικά της ΣκανδιναΌίας ΑναμφίΌολα οι άνθρωποι αυτοί είχαν ειδωλολατρική θρησκεία, και μαζί της μια αρκετά πε­ρίπλοκη μυθολογία Δεν είναι όμως καθόλου σαφές τι μέρος από αυτές τις δύο μπορεί να ανακτηθεί Οι Βίκινγκ ήταν αγράμματοι, αν εξαιρέσει κανείς τις επιγραφές τους, και έτσι κατέγραψαν ελάχιστες δοξασίες τους και ακόμη λιγότερους μύθους Οι γνώσεις μας γι' αυτές σήμερα προέρχονται είτε από πηγές εκτός ΣκανδιναΌίας, σύγχρονες των Βίκινγκ, είτε από σκανδιναΌικές πηγές αλλά μεταγενέστερες των Βίκινγκ Το εκτός ΣκανδιναΌίας υλικό έχει καταγραφεί από χριστιανούς που δεν συμπαθούσαν τις ιδέες, τις δοξασίες και

τη συμπεριφορά των Βίκινγκ, και έτσι είναι διασκορπισμένο Μεταγενέστερα σκανδιναΌικά κείμενα ίσως Όασίζονται σε πηγές των Βίκινγκ, αλλά είναι δύ­σκολο να ξέρουμε σε ποιο Όαθμό Επιπλέον η εκφορά τους επηρεάζεται συ­χνά από τρόπους σκέψης και γραφής που είναι κοινοί στους Ευρωπαίους και τους χριστιανούς

Ο Χριστιανισμός επικράτησε σχετικά αργά στη ΣκανδιναΌία Στη Δα­νία σημειώθηκε έντονη και κατευθυνόμενη μετακίνηση προς τη νέα θρησκεία στα μέσα του 1Ο0υ αι Στη ΝορΌηγία λίγο αργότερα, κατά τα τέλη του 1Ο0υ και τις πρώτες δεκαετίες του 110υ αι Στη Σουηδία ακόμη πιο αργά Οι Ισλανδοί, αν είναι καλά πληροφορημένοι οι μεσαιωνικοί συγγραφείς τους,

σε άλλες περιοχές ίσως εκχριστιανίστηκαν νωρίτερα, αν και πάλι καθυστε­ρημένα, για τα δυτικοευρωπα·ίκά δεδομένα

Οι Βόρειοι άποικοι της Ανατολικής Αγγλίας έκοψαν νόμισμα τιμώντας

11

να παράγει και χριστιανικού, σταυρούς και σφυριά του Θορ

ΒεΌαίως δεν είναι ανάγκη να θεωρήσουμε δεδομένο ότι ο ερχομός του Χριστιανισμού επέφερε αναγκαστικά ριζικές αλλαγές στα έθιμα και την πί­στη των Βορείων Όπως μας λένε, ένας Βόρειος της Ιρλανδίας ήταν πολύ πιθανό να πιστεύει εξίσου στον Χριστό και στον Θορ Αντί να τους αντικα­

ταστήσει, ο χριστιανικός μύθος μπορεί απλά να προστέθηκε, ή να διείσδυσε, στους μύθους των Βορείων Ο μεγάλος σταυρός του 110υ αι στο κοιμητή­

ριο του Γκόσφορθ, στην ΚουμΌρία, έχει μια ανάγλυφη αναπαράσταση της σταύρωσης, αλλά και άλλες ανάγλυφες παραστάσεις που ερμηνεύονται ως απεικονίσεις των μύθων για τους Όόρειους θεούς Στην τοποθεσία Άντρεας, στη Νήσο του Μαν, Όρίσκεται τμήμα σταυρικής πλάκας που έχει, κάτω από μία από τις κεραίες του σ't'αυρoύ, τη μορφή ενός λογχοφόρου ανδρός που του επιτίθεται ένα θηρίο' προφανώς πρόκειται για το θεό Όντιν και το φο­

Όερό λύκο Φένριρ

Επομένως για σύγχρονες καταγραφές των μύθων των Βίκινγκ δεν ανα­

τρέχουμε σε κείμενα, αλλά στα ανάγλυφα ή σε μινιατούρες, όπως τα φυλα­

κτά σε σχήμα σφυροκεφαλής που Όρίσκουμε από καιρό σε καιρό σε σχέση με τους Βίκινγκ και τα οποία μας δείχνουν ότι ήταν ήδη διαδεδομένες οι ιστο­

Η Έμμετρη Έδδα

Οι γνώσεις μας προέρχονται από τρεις κύριες πηγές Η πρώτη είναι η Έμμε­τρη Έδδα, μια ομάδα κειμένων που συνδέονται χαλαρά μεταξύ τους, ποιη­

ΜΥΘΟΙ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

14

νται σε ήρωες και ηρωίδες της γερμανικής αρχαιότητας Σώζονται και άλλα χειρόγραφα με ποιήματα παρόμοιας μορφής και ύφους, ενώ οι παραθέσεις στίχων σε πεζά κείμενα αποδεικνύουν την ύπαρξη πολύ περισσότερων, τα οποία έχουν πλέον χαθεί εκτός από τα σημεία που παρατίθενται

Στην πραγματικότητα κατέχουμε ένα τυχαίο δείγμα μιας έμμετρης λο­γοτεχνικής παραγωγής αγνώστου μεγέθους, κάτι που πρέπει πάντα να έχουμε στο μυαλό μας όταν προσπαθούμε να ογάλουμε συμπεράσματα από ό,τι σώ­ζεται Επιπλέον, αν και μπορούμε σχετικά εύκολα να πούμε πού και πότε

ρίσουμε πού και πότε συντέθηκαν τα ίδια τα ποιήματα της Έδδας Τυχαία

χώρες Μερικά από τα ποιήματα ίσως χρονολογούνται από τα πρώτα χρό­νια της επ~ής των Βίκινγκ' άλλα ίσως είναι μεταγενέστερα, μέχρι και του 120υ αι., όταν πια ο σκανδιναοικός πολιτισμός είχε ενταχθεί στον ευρωπα'ί­

κό Μεσαίωνα Μερικά μπορεί να είναι νοροηγικά, άλλα από τις δυτικές αποικίες, ίσως την Ισλανδία ή τη Γροιλανδία

Τα ποιήματα της Έδδας είναι λίγο-πολύ οργανωμένα σε στροφές, με περιορισμένη μετρική ποικιλία, και έτσι παρουσιάζουν ένα ομοιογενές σύνο­

λο Παρ' όλα αυτά, τα μυθολογικά ποιήματα διαφέρουν πολύ στο περιεχό­μενο και το ύφος

Μερικά είναι αφηγηματικά, με τον τρόπο που είναι αφηγηματική μια μπαλάντα, με μια σειρά σκηνών που εναλλάσσονται γρήγορα, στις οποίες παρεμοάλλονται κομμάτια σε ευθύ λόγο που παρουσιάζουν τις περιπέτειες

Ασημένιο ζωόμορφο κόσμημα από την Ισλανδία με τρύπα για το λουρί- ίσως παριστάνει τον χριστιανικό σταυρό, ίσως όμως και το σφυρί του Θορ

ΠΗΓΕΣ ΤΩΝ ΜΥΘΩΝ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

Φυλακτό στο σχήμα του σφυριού του Θορ, φοριέται σαΥ περιδέραιο Από το ΡόμερσΥταλ της ΔαΥίας

των θεών Άλλα είναι σε μορφή ερωταποκρίσεων, διαλόγων μεταξύ υπερφυ­

σικών όντων που εξυπηρετούν την παροχή μυθολογικών πληροφοριών Πού και πού υπάρχει μια σειρά στροφών που περιέχουν παραδοσιακή σοφία ή γνωμικά που αποδίδονται σε κάποια θεότητα

Όλα αυτά αποκαλύπτουν σε μεγάλο Όαθμό την εικόνα που είχαν οι Βόρειοι για τους θεούς τους, αλλά συχνά με υπαινιγμούς, έτσι ώστε ο ακροα­

τής να χρειάζεται να ανατρέξει σε γνώσεις που ήδη κατέχει για να κατα­

νοήσει μια τυχαία αναφορά

Παράδειγμα αποτελεί ένα από τα απλούστερα αφηγηματικά ποιήματα,

η jJrymskviOa (Ιστορία του γίγαντα σασιλιά Θρυμ) Αρχίζει με τον Θορ να ξυπνά στο κρεΌάτι του Και να ψάχνει το δυνατό σφυρί του που του δίνει δύναμη και ασφάλεια Δεν είναι πουθενά, το έκλεψαν! Πρέπει να το Όρει οπωσδήποτε, αλλιώς οι γίγαντες θα εισΌάλουν στη χώρα των θεών και θα τους καταστρέψουν Ο παλιόφιλός του, ο Λόκι, θεότητα της οποίας οι ιδιό­

τητες ποικίλλουν από το θράσος και την κατεργαριά μέχρι τη φαυλότητα, είναι μαζί του Πηγαίνουν παρέα μέχρι το σπίτι της όμορφης θεάς Φρέγια και της ζητούν το φτερωτό δέρμα, με το οποίο ένας από τους δύο θα πετά­

ξει πάνω από τη γη σε αναζήτηση του σφυριού Η Φρέγια τούς το δανείζει ευχαρίστως Ο Λόκι φορά το δέρμα και πετά από την Άσγκαρδ (τη Χώρα των Θεών) στο Όασίλειο των γιγάντων Τυχαία συναντά τον Θρυμ, ο οποίος καυχιέται ότι έχει κρυμμένο το σφυρί και ότι δεν θα το επιστρέψει μέχρι να του στείλουν οι θεοί τη Φρέγια για νύφη Ο Λόκι επιστρέφει και δίνει ανα-

15

Η Φρέγια ήταν έξαλλη, μ' οργή ξεφυσούσε

Η αίθουσα των μεγάλων θεών σειόταν από κάτω της

Το λαμπερό της περιδέραιο σκορπίστηκε κομμάτια

«Μα είμαι τόσο τρελή για άντρα ώστε να έρθω μαζί σας στη Γιότουνχε'ίμ!»

Οι θεοί συγκαλούν επειγόντως συμοούλιο και ένας από αυτούς, ο διορατι­

κός Χέιμνταλ, έχει μια ιδέα Ας φορέσει ο Θορ γυναικεία ρούχα και ας πάει στη Γιότουνχε'ίμ, υποκρινόμενος ότι είναι η Φρέγια

Κραταιότερος των "εών, ο Θορ μίλησε τότε:

«Οι θεοί θα νομίσουν ότι έγινα "τοιούτος"

αν 6άλω νυφικό φόρεμα»

Οι θεοί υπερνικούν τις αντιρρήσεις του, τον ντύνουν και τον στέλνουν στη Γιότουνχε'ίμ μαζί με τον Λόκι, μεταμφιεσμένο σε υπηρέτριά του Περιέργως

γαλλιάζει Το αρπάζει και ξαπλώνει κάτω ολόκληρη τη φυλή των γιγάντων

Έτσι ξαναπαίρνει πίσω το σφυρί του

Η ιστορία αυτή λέγεται με πολύ πνεύμα και πολλές λεπτομέρειες Φαί­

νεται αστεία ακόμη και σε κάποιον που δεν έχει προηγούμενη γνώση των θεών των Βορείων Αλλά η οργή της Φρέγια φαίνεται ακόμη πιο αστεία αν ξέρει κανείς ότι αυτή είναι η θεά της γονιμότητας και της ερωτικής επα­

τών, πολύ λογικά θέτει την ερώτηση: μα τι ποιητής θα μπορούσε να γράψει τέτοιους στίχους; Δεν γνωρίζουμε τη χρονολογία συγγραφής τους, εκτός του ότι τοποθετείται πριν το τέλος του 130υ αι Θα μπορούσε ένας ειδωλολά-

τρης να α ενώ ταυτ( λειά κάπc συμοαίνει Βορείων' λαιότερη

Υπάι

(Άσμα το από πολλ ίδιο τίτλο κάποιους, χείο την J υπoστηρί~

ται ίσως ότι το Η κινγκ: μα κόσμο

Μεγ'

προσγεια; Μιλάει γ καθήκοντl

σου τέσσι ποιον μπ l

άλλοι κα) θεό που 1

ξόρκια, π νεχούς α< νονται σ1 γειών Π01 μπερδεμέ'

No~ Νύ)

Απ(

Μό Γι' Απι

Ψω Κά'

Μά Και

ΠΗΓΕΣ ΤΩΝ ΜΥΘΩΝ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

τρης να αστειεύεται έτσι για τους θεούς του, να διασκεδάζει έτσι μαζί τους,

λειά κάποιου χριστιανού που περιφρονούσε αυτές τις ψεύτικες θεότητες; Αν συμ6αίνει το δεύτερο, πρόκειται για μια γνήσια ιστορία της μυθολογίας των Βορείων ή για μια ιστορία που επινοήθηκε για να γελοιοποιήσει την πα­λαιότερη πίστη; Οι διαφωνίες πάνω σε αυτό το θέμα συνεχίζονται

Υπάρχει επίσης η περίπτωση του ποιήματος με τον τίτλο ΗάναmάΙ (Ά.σμα του Υψηλού) Πρόκειται για ένα πολύπλοκο έργο που αποτελείται από πολλές ξεχωριστές ακολουθίες στροφών που συγκεντρώθηκαν υπό τον ίδιο τίτλο πολύ νωρίς Για το πότε ακρι6ώς οι απόψεις συγκρούονται Κατά κάποιους, είναι μια τυχαία συλλογή αρχαίων ποιημάτων που έχουν κοινό στοι­χείο την προσωπικότητα του μεγάλου θεού Όντιν, που είναι ο Υψηλός Άλλοι υποστηρίζουν ότι είναι μιQ λόγια και επιμελημένη συλλογή που χρονολογεί­

ότι το ΗάναmάΙ εμπεριέχει αρχαιότατο υλικό, ίσως της εποχής των Βί­

κινγκ: μας δίνει πληροφορίες για την εικόνα που είχαν οι Βίκινγκ για τον κόσμο

Μεγάλο μέρος του ποιήματος είναι σε μορφή γνωμικών, χρήσιμων και προσγειωμένων συμ60υλών για το πώς πρέπει να ζει κανείς τη ζωή του Μιλάει για τη φιλία, τις υποχρεώσεις και τα πλεονεκτήματά της, για τα καθήκοντα της φιλοξενίας, για τη σημασία της προφύλαξης, να έχεις τα μάτια

ποιον μπορείς να εμπιστεύεσαι και 'ποιον όχι, για την ανάγκη να έχουν οι

θεό που κατέχει τη σοφία του κόσμου Υπάρχει επίσης μαγεία, άσματα και ξόρκια, που ταιριάζουν σε ένα θεό της μαγείας Υπάρχουν τέλος σημεία συ­

νεχούς αφήγησης Αμέσως μετά από μια ομάδα στίχων σοφίας που απευθύ­

νονται στον άγνωστο Λόντφαφνιρ και αμέσως πριν από έναν κατάλογο μα­

γειών που έχει μάθει τέλεια κάποιος, υποθέτουμε ο Όντιν, υπάρχουν οι εξής μπερδεμένοι στίχοι:

ΜΥΘΟΙ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

18

Πραγματικά μυστήρια πράγματα Οι ακροατές πρέπει να καταλάοαιναν τις

περιστάσεις (αν και φυσικά, αν πρόκειται για κομμάτι μεγαλύτερου ποιήμα­τος που σώθηκε κατά τύχη, το πρωτότυπο ίσως παρείχε περισσότερες λε­πτομέρειες), αλλά ποιες ήταν; Νομίζω ότι πουθενά αλλού στη λογοτεχνία των Βορείων δεν σώζεται κάποια εκδοχή αυτού του μύθου, έτσι είμαστε αναγκα­σμένοι να μαντέψουμε τη σημασία και το γενικό του πλαίσιο Κατά τα φαι­νόμενα απεικονίζει ένα είδος σαμανιστικής δοκιμασίας που επέοαλε στον εαυτό του ο Όντιν για να αποκτήσει τη γνώση της εσωτερικής μαγείας, της μαγείας των ρουνικών συμΟόλων Υπάρχουν στοιχεία στις πηγές της μυθο­λογίας των Βορείων που ταιριάζουν με κάποιες λεπτομέρειες Γνωρίζουμε ότι στο μεγάλο ναό της Ουψάλας, στη Σουηδία, θηρία και άνθρωποι ήταν κρε­μασμένοι από τα δέντρα του ιερού δάσους, θυσία στους θεούς Γνωρίζουμε ότι ο 'Qντιν είχε και το παρανόμι «θεός των κρεμασμένων» Ξέρουμε ότι η λόγχη ήταν το δικό του ξεχωριστό όπλο Γνωρίζουμε ότι ήταν ικανός να χειρίζεται τους ρούνους και ότι αυτή η παράξενη γραφή πιστευόταν ότι έδι­

νε τη δυνατότητα πρόσοασης σε υπερφυσικές δυνάμεις Καμία όμως από τις ιστορίες που σώζονται για τον Όντιν δεν επιοεοαιώνει αυτό το σύντομο και απόκρυφο κομμάτι του Ηάναmάl Επιπλέον, έτσι όπως παραδίδεται, ο μύ­θος παρουσιάζει ανησυχητικές ομοιότητες με το χριστιανικό μύθο: ο Χριστός κρέμεται από το σταυρό, τρυπημένος από λόγχη, οασανίζεται από τη δίψα, επιτυγχάνει την πλήρη θεοποίηση με την εθελοντική θυσία του Επρόκειτο

κόσμο του άλλου;

Τρίτο παράδειγμα αποτελεί το ποίημα Lokαsennα (Ο λόκι φιλονικει) Εδώ έχουμε τον κακό Λόκι, αποκλεισμένο από την παρέα των υπόλοιπων θεών και θεαινών Οι θεοί οργανώνουν μια γιορτή, στην οποία ο Λόκι δεν είναι καλεσμένος Μπαίνει λοιπόν μέσα με το ζόρι και αρχίζει να τσακώνε­ται χωριστά με τον κάθε έναν από τους παρόντες Κάθε χοντροκομμένος υπαι­

στροφή Για παράδειγμα, όταν ο θεός Τυρ επεμοαί νει για να υπερασπίσει έναν από τους θεούς:

θεοί έλαοαν μια προφητεία ότι μια μέρα ο λύκος και η οικογένειά του θα κατέστρεφαν τον κόσμο, κι έτσι αποφάσισαν να πιάσουν το θηρίο ώστε να

το έχουν υπό τον έλεγχό τ~υς Μόνο ο Τυρ είχε το θάρρος να τον φροντί­

ζει Τα πράγματα ήταν ήσυχα όσο ο λύκος ήταν ακόμη κουτάοι, αλλά μόλις

οι θεοί είδαν πόσο τεράστιος θα γινόταν όταν μεγάλωνε, ανησύχησαν και αποφάσισαν να τον αλυσοδέσουν Πώς όμως να το κάνουν αυτό; Προσπά­

θησαν να ξεγελάσουν το λύκο (κι εδώ αξίζει να σημειώσουμε ότι η πονηριά και ο δόλος ήταν αναπόσπαστο κομμάτι του ηθικού κώδικα των θεών) Τον έπεισαν να κάτσει να τον αλυσοδέσουν υποκρινόμενοι ότι ήταν μια δοκιμα­

το σάλιο ενός πουλιού, όλα τους υλικά με ελάχιστη ή καθόλου φυσική υπό­

σταση Οι νάνοι δέχτηκαν και από όλα αυτά κατασκεύασαν μια, όπως ήταν φυσικό, λεπτή αλυσίδα, εν τούτοις όμως εξαιρετικά δυνατή Οι θεοί προσπά­

θησαν να πείσουν το λύκο να δεχθεί να του την περάσουν, λέγοντας ότι όποιος μπορούσε να σπάει σιδερένια δεσμά πολύ εύκολα θα απαλλασσόταν και από αυτή Νικήθηκαν όμως από το ίδιο τους το σόφισμα, γιατί ο λύκος απάντησε ότι δεν είχε καμιά αξία να σπάσει κανείς μια τόσο λεπτή αλυσί­

δα, εκτός κι αν είχε φτιαχτεί με δόλο, οπότε αυτός δεν ήθελε να έχει καμιά σχέση Στο τέλος πάντως, φοοούμενος μήπως αμφισοητήσουν το θάρρος του,

ο Φένριρ συμφώνησε, αλλά μόνο με τον όρο, ως ένδειξη καλής πίστης, να οάλει ένας από τους θεούς το χέρι του στο στόμα του λύκου τη στιγμή που

θα του περνούσαν την αλυσίδα Οι θεοί κοιτάχτηκαν μεταξύ τους αμήχανοι Κανείς δεν ήθελε να αναλάοει την ευθύνη Τελικά ο γενναίος Τυρ δέχτηκε Έδεσαν το λύκο με την αλυσίδα Αυτός προσπάθησε να τη σπάσει, δεν τα

19

Η Πεζή Έδδα

Αυτή η ιστορία μάς εισάγει στη δεύτερη από τις μεγάλες συλλογές μυθολο­γικού υλικού, την Πεζή Έδδα Ο Σνόρι Στούρλουσον ήταν ένας πολύ πλού­σιος Ισλανδός αγρότης, τοπικός άρχοντας, μεγαλογαιοκτήμονας, πρέσοης, και κάτι σαν προδότης της πατρίδας του στην υπηρεσία του ιμπεριαλιστή Νορ­οηγού οασιλιά Χάκον Χάκοναρσον Επίσης ήταν μορφωμένος και γνώριζε όσο κανένας άλλος τις αρχαιότητες και τη λογοτεχνική παράδοση της χώ­ρας του Ήταν και ο ίδιος ποιητής και δημιούργησε την Πεζή Έδδα του

(Ξεγελώντας τον Γκύλφι), την SkάΙdskaΡarmάl (Άρθρωση της ποίησης) και τον Ηattatάl (Κατάλογος των ποιητικών μορφών) Το τελευταίο έχει και τη λιγότερη σχέση με το θέμα μας: πρόκειται για μια σειρά ορισμών, με τεχνι­κές περιγραφές και παραδείγματα, των ποικίλων και πολύπλοκων μορφών του στίχου και της στροφής που χρησιμοποιούσαν οι πρώτοι Σκανδιναοοί ποιητές της αυλής Τα τρία πρώτα μέρη έχουν περισσότερη σχέση μεταξύ τους Ο σκοπός τους αναλύεται σε ένα εδάφιο της SkάΙdskaΡarmάl, που απευ­θύνεται στους νέους ποιητές «που θέλουν να εντρυφήσουν στην άρθρωση της ποίησης και να αποκτήσουν ευρύ λεξιλόγιο παραδοσιακών όρων, ή που θέ­λουν να μπορούν να παρακολουθούν ό,τι εκφράζεται ελλειπτικά σε στίχους»

Το οιολίο του Σνόρι αποτελεί μια εξήγηση των μυθολογικών υπαινιγμών που συναντάμε συχνά στην παραδοσιακή ποίηση και στοχεύει στο να οοηθήσει

σωστά Αυτοί οι ποιητές του 130υ αι πρέπει να ήταν χριστιανοί, και όμως

τα ποιήματά τους ήταν αναμενόμενο να περιέχουν πλήθος αναφορές σε μια ειδωλολατρική μυθολογία που ήταν ήδη νεκρή, λίγο-πολύ, για περισσότερα από διακόσια χρόνια Χωρίς οδηγίες λοιπόν θα μπορούσαν εύκολα να κά­νουν λάθη

Ας πάρουμε ένα παράδειγμα Αν στο ποίημά σας έπρεπε να αναφέρετε

το χρυσάφι, τότε μπορούσατε να το περιγράψετε ως «το φαί του Φρόδι» Στην περίπτωση αυτή θα ήταν χρήσιμο να γνωρίζετε το μυθικό οασιλιά Φρόδι της Δανίας, που είχε ένα χειροκίνητο μύλο που μπορούσε να αλέσει οτιδή-

ΜΥΘΟΙ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

22

ποτε του ζητούσε ο ιδιοκτήτης του Ο Φρόδι ήθελε χρυσό και υποχρέωνε τις σκλά6ες του Φένια και Μένια να δουλεύουν μέρα νύχτα αλέθοντας στο μύλο πλούτη γι' αυτόν

αναφερόμενοι στον επίσης μυθικό Δανό 6ασιλιά Χρολφ Κράκι, ο οποίος, κυνηγημένος από έναν εκδικητικό εχθρό του, σκόρπιζε πίσω του το χρυσά­

φι που είχε αρπάξει όπως ο σπορέας σπέρνει τους σπόρους Αν δεν είχατε υπόψη σας αυτές τις ιστορίες, θα μπορούσατε να κάνετε λάθος και να γρά­ψετε «ο σπόρος του Φρόδι» ή «το φα"ϊ του Κράκι» Για να δώσουμε κι ένα σύγχρονο παράδειγμα: τις προάλλες παρακολουθούσα μια ραδιοφωνική εκ­πομπή στην οποία η οικοδέσποινα έπαιρνε συνέντευξη από έναν διάσημο καλεσμένο που κάποια στιγμή της ζωής του είχε αλλάξει ριζικά την καριέ­

ρα του Τον ρωτούσε λοιπόν: «Αποφασίσατε να το κάνετε αυτό μετά από

προς τους Εμμαούς;» Αν η κυρία είχε στη διάθεσή της ένα σύγχρονο χρι­στιανικό αντίστοιχο της Έδδας του Σνόρι, ή έστω αν είχε δια6άσει τις Πρά­ξεις των Αποστόλων, ίσως να μην μπέρδευε το δρόμο προς τους Εμμαούς

με το δρόμο προς τη Δαμασκό

Αλλά και ο Σνόρι ήταν χριστιανός, και 6ε6αίως δεν ήταν δυνατόν να διηγείται τέτοιες ιστορίες σαν να ήταν αλήθεια, ειδικά εκείνες που μιλούσαν για τις περιπέτειες των παγανιστικών θεών Έτσι αποστασιοποιήθηκε από το αντικείμενό του με μια σειρά τρόπους Συνέθεσε έναν πρόλογο γεμάτο από πρώιμες ανθρωπολογικές παρατηρήσεις: πώς οι πρωτόγονοι άνθρωποι συνει­δητοποίησαν ότι υπήρχε τάξη στο σύμπαν και συμπέραναν ότι αυτό έπρεπε

να έχει κάποιον άρχοντα· πώς η πιο θαυμαστή από τις πρώτες κοινότητες ήταν η Τροία στη Μικρά Ασία, με δώδεκα 6ασίλεια που το καθένα τους είχε από έναν πρίγκιπα με υπερφυσικές ικανότητες και με έναν 6ασιλιά ανώτερο όλων αυτών Ο Σνόρι ανακάλυψε τον απόγονο μίας από αυτές τις δυναστείες

σε κάποιον Τρορ: «Εμείς τον λέμε Θορ» Ο Θορ ξεκίνησε για να γνωρίσει την περιπέτεια, συνάντησε μια όμορφη μάγισσα που λεγόταν Σί6υλλα, «την οποία εμείς ονομάζουμε Σιφ», και μαζί της δημιούργησε μια φυλή γεμάτη από

τα ονόματα των μεγάλων ηρώων και ιδιαίτερα ενός, του Όντιν Ο Όντιν διέ­θετε υπερφυσικές δυνάμεις (όπως και η σύζυγός του Φριγκ) και γνώριζε πως γι' αυτές το όνομά του θα «γινόταν το πιο τιμημένο από όλων των 6ασιλιά­δων» Έφυγε από την Ασία και ταξίδεψε στον Βορρά, τοποθετώντας τους γιους του επικεφαλής των 6ασιλείων που ίδρυε και οργανώνοντας τις κοινό­τητες κατά το πρότυπο της Τροίας Αυτοί οι νεοφερμένοι από την Ασία (που γι' αυτό ονομάστηκαν Αίσιρ, στη γλώσσα των παλαιών Βορείων «θεοί») ήταν

οι πρόγονοι των μεγάλων 6ασιλέων της Σκανδινα6ίας Εδώ ο Σνόρι υιοθετεί μια ορθόδοξη χριστιανική θέση, ταυτίζοντας τους ειδωλολατρικούς θεούς με

νησε λοιπόν να το μάθει, μεταμφιεσμένος σε έναν αλήτη με το όνομα Γκάν­γκλερι Οι Αίσιρ όμως τον είδαν να έρχεται, τον κατάλαοαν και ετοίμασαν γι' αυτόν μια παραίσθηση· εξ ου και ο τίτλος αυτού του μέρους, Ξεγελώ­ντας τον Γκύλφι Όταν αυτός έφτασε στη χώρα των Αίσιρ, είδε μια τερά­στια αίθουσα που αποδείχτηκε ότι ήταν γεμάτη από ανθρώπους που περ­

νούσαν ευχάριστα την ώρα τους Στη μια άκρη της ορίσκονταν τρεις θρόνοι και στον κάθε ένα τους καθισμένo~ ένας οασιλιάς: ο πρώτος οασιλιάς λεγό­ταν Υψηλός, ο δεύτερος Εξίσου Υψηλός και ο τρίτος απλώς Τρίτος Αυτοί

οι μεγαλόπρεποι μονάρχες ήταν έτοιμοι να απαντήσουν στις ερωτήσεις του Γκύλφι Τους ρώτησε λοιπόν για τους θεούς και για απάντηση πήρε εγκυ­

κλοπαιδικές γνώσεις, λα"ίκές παραδόσεις, μύθους Με αυτό το τέχνασμα ο

Αυτή η παράσταση, χαραγμένη σε πέτρα στο Γκότλαντ της Σουηδίας, δείχνει το άλογο

με τα οκτώ πόδια που συνήθως θεωρείται ότι αντιπροσωπεύει το αγαπημένο άλογο του Όντιν, τον Σλέιπνιρ

23

ΜΥΘΟΙ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

24

Σνόρι μπόρεσε να αφηγηθεί τις ιστορίες του μέσω τρίτων, χωρίς να δεσμεύεται

ο ίδιος για την αλήθεια τους Αυτό επίσης του έδωσε τη δυνατότητα να τους διηγηθεί με ένα αποστασιοποιημένο, πνευματώδες, στεγνά ειρωνικό ύφος που είναι απόλαυση να το διαοάζει κανείς

Μέρος του υλικού ο Σνόρι το είχε οπωσδήποτε πάρει από ποιήματα σαν αυτά της Έμμετρης Έδδας, αν και ίσως δεν ήταν ακριοώς τα ίδια με αυτά που έφτασαν ως εμάς Ως απόδειξη για όσα γράφει, μερικές φορές

παρακάτω, σε ένα εδάφιο που μας λέει για τους πολεμιστές που σήκωσε ο Όντιν από το πεδίο της μάχης για να ζήσουν μαζί του στο τρανό παλάτι της Βαλχάλας Ο Σνόρι οάζει τον Υψηλό να λέει:

Κάθε μέρα μόλις σηκωθούν, φορούν τα όπλα τους και ογαίνουν στην αρένα και μάχονται, ορμώντας ο ~νας πάνω στον άλλον Αυτή είναι η ιδέα που έχουν για τη διασκέδαση Κι όταν πλησιάζει η ώρα του δείπνου, επιστρέφουν έφιπποι στη Βαλχάλα και κάθονται να πιουν, όπως λένε κι αυτοί οι στίχοι:

να συμοιοαστεί ως προς το πού θα ζούσε τη ζωή του

Η Σκάδι ήθελε να ζήσει εκεί που είχε ζήσει κι ο πατέρας της, στους λόφους που ονομάζο­ νταν Θρύμχε'ίμ, Ο Νίορδ, από την άλλη, ήθελε να ζήσει κοντά στη θάλασσα, Συμφώνησαν λοιπόν να μένουν εναλλάξ και στα δύο μέρη, εννιά μέρες στο Θρύμχε'ίμ και τις επόμενες εννιά στο Νόατουν [την παραθαλάσσια κατοικία του Νίορδ], Κι όταν ο Νίορδ επέστρεψε στο Νόατουν από τους λόφους, δήλωσε τα εξής:

ΠΗΓΕΣ ΤΩΝ ΜΥΘΩΝ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

Κάθε αυγή με ξυπνάει

Ο γλάρος που εδώ απ' τη θάλαοοα πετάει

Έτσι η Σκάδι πήγε στους λόφους και έζησε στο Θρύμχε·ίμ Συνήθως φοράει σκι και έχει ένα τόξο για να σκοτώνει ζώα Κι είναι γνωστή ως η θεά που κάνει σκι

Οι στίχοι αυτοί μας είναι γνωστοί μόνο από την Έδδα του Σνόρι, αλλά πρέ­πει να προέρχονται από ένα μεγάλης έκτασης ποίημα που πια έχει χαθεί

Σε άλλες περιπτώσεις δεν είναι σαφές από πού πήρε ο Σνόρι την ιστο­ρία του, αν και οι πάμπολλες λεπτομέρειες που δίνει δείχνουν ότι είχε πλη­ρέστατες πηγές που ίσως ήταν λα·ίκοί μύθοι ή παραδόσεις Σε αυτή την ομάδα πιθανώς ανήκει και η ιστορία για το πώς οι θεοί σχεδίασαν να υψώσουν έναν αμυντικό τείχος γύρω από την περιοχή τους για να την προστατεύ­σουν από τις επιθέσεις των γιγάντων Βρήκαν ένα χτίστη ο οποίος, μολονό­

τι δεν το συνειδητοποίησα" στην αρχή, καταγόταν από τη φυλή των γιγά­ντων Αυτός συμφώνησε να χτίσει το τείχος και ζήτησε για αμοι6ή τον ήλιο,

το φεγγάρι και τη θεά Φρέγια Δεν θα είχε καμιά άλλη 60ήθεια εκτός από

το άλογο που έσερνε το κάρο του, τον Σ6άντιλφορι, και η δουλειά έπρεπε

να τελειώσει μέσα σε τρεις εποχές, αλλιώς θα τα έχανε όλα Ο Θορ δεν 6ρι­σκόταν εκεί όταν έγινε η συμφωνία, ήταν όμως ο Λόκι, που συμ60ύλεψε τους θεούς να δεχτούν το συμ6όλαιο, θεωρώντας το έργο αδύνατο να πραγματο­ποιηθεί Οι θεοί συμφώνησαν και δεσμεύτηκαν να τηρήσουν τη συμφωνία

Ο χτίστης δούλευε όλη την ημέρα, και τη νύχτα πήγαινε με το άλογό του να φέρει πέτρες Όταν οι θεοί είδαν πώς δούλευε το άλογο, συνειδητο­ποίησαν με φρίκη ότι μπορούσε να σύρει απίστευτες ποσότητες κάθε φορά

τείχος ήταν σχεδόν έτοιμο Οι θεοί είχαν τρομάξει ότι θα έχαναν και τα έ6αζαν με τον Λόκι, κατηγορώντας τον για την άστοχη συμ60υλ ή Ο Λόκι φο6όταν κι αυτός, και σκέφτηκε ένα κόλπο για να εμποδίσει το χτίστη να νικήσει Μεταμορφώθηκε σε φοράδα και, την τελευταία νύχτα που 6γήκε ο χτίστης με το άλογό του για να κου6αλήσει τα τελευταία υλικά, πετάχτηκε μπροστά του χλιμιντρίζοντας το άλογο φρένιασε, έσπασε τα γκέμια και έτρεξε προς το ταίρι του Χάθηκαν και οι δύο στο δάσος και έλειψαν όλη νύχτα,

κι έτσι ο χτίστης δεν μπόρεσε να τελειώσει τη δουλειά του Τότε τον κυρίε­

ψε μια οργή γίγαντα, και έτσι τελικά οι θεοί κατάλα6αν ότι προερχόταν από την εχθρική φυλή Την κρίσιμη στιγμή επέστρεψε ο Θορ, είδε τον κίνδυνο και με το δυνατό σφυρί του έσπασε το κεφάλι του γίγαντα Το πιο αστείο της ιστορίας όμως συνέ6η στον Λόκι: γέννησε ένα πουλάρι τέρας με οκτώ πόδια! Αυτό μεγάλωσε και έγινε ο διάσημος Σλέιπνιρ, το αγαπημένο άτι του Όντιν

Ως απόδειξη γι' αυτή την ιστορία, ο Σνόρι παραθέτει δύο ομάδες στί­χων από το μεγάλο εδδικό ποίημα Vδ!USΡά, Η προφητεία της σοφής, που

25

ΜΥΘΟΙ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

26

εν τούτοις δεν αρκούν για να δικαιολογήσουν τη λεπτομέρεια με την οποία αφηγείται την ιστορία ο Σνόρι Έτσι συμπεραίνουμε ότι είτε επινόησε μό­νος του ολόκληρη την ιστορία -πράγμα απίθανο- είτε είχε κάποια άλλη πηγή που δεν μπορούμε να 6ρούμε

Και το δεύτερο καθαρό μέρος της Έδδας του Σνόρι, η SkάΙdskαΡarmάΙ, έχει αφηγηματικό πλαίσιο Πάλι έχουμε κάποιον που επισκέπτεται τους Αί­σιρ, που και πάλι δεν αναγνωρίζονται ως θεοί παρ' ότι έχουν τα ίδια ονό­ματα με τους θεούς Ο επισκέπτης αυτός είναι ο Αίγιρ, ένας 6ασιλιάς με μαγικές ικανότητες Και πάλι οι Αίσιρ τον αντιλαμ6άνονται από μακριά και του ετοιμάζουν και υποδοχή και εξαπάτηση Τον καλωσορίζουν λαμπρά και ετοιμάζουν συμπόσιο για χάρη του, καθίζοντάς τον δίπλα στον Μπράγι, που έχει το όνομα του θεού της ποίησης Ο Μπράγι διηγείται τα κατορθώματα των Αίσιρ • :Ετσι ξετυλίγονται οι παραδοσιακοί μύθοι, τελειώνοντας με έναν πολύ σημαντικό για τους σκοπούς του Σνόρι Ο μύθος αυτός μας μιλάει για δύο νάνους, τον Φίαλαρ και τον Γκάλαρ, που σκότωσαν το ον Κ6άσιρ και ανακάτεψαν το αίμα του με μέλι, φτιάχνοντας έτσι το ποτό που κάνει όποιον

το πιει ποιητή Οι νάνοι φυλούσαν το ποτό σε τρία καζάνια Ο γίγαντας Σούτουνγκ τούς το πήρε, και ο Όντιν με τη σειρά του έκανε σχέδια να του

το κλέψει Αποπλάνησε την κόρη του γίγαντα, η οποία τον ερωτεύτηκε τόσο πολύ ώστε τον άφησε να ρουφήξει τρεις φορές ποτό από τα καζάνια, που άδειασαν τελείως Μετά ο Όντιν μεταμορφώθηκε σε αετό και πέταξε μα­κριά πάνω από τα 60υνά Όταν ο Σούτουνγκ ανακάλυψε ότι το ποτό έλει­

πε, φόρεσε το δικό του αετόδερμα και πέταξε πίσω του, σχεδόν φτάνοντάς τον Οι Αίσιρ είδαν ότι ο Όντιν, που πετούσε πάνω από τις κατοικίες τους, 6ρισκόταν σε κίνδυνο και έ6γαλαν στην αυλή όλους τους κου6άδες και τα δοχεία τους Ο Όντιν ξέρασε το ποτό που είχε ρουφήξει μέσα σε αυτά, και εκεί παραμένει, περιμένοντας να δοθεί σε οποιονδήποτε επιθυμεί να γίνει ποιητής Έτσι, λέει ο Σνόρι (ή ίσως ο Μπράγι), η ποίηση μπορεί να ονομα­στεί και «πλιάτσικο του Όντιν» ή «ανακάλυψη του Όντιν» ή «ποτό του Όντιν»

Εδώ ο Σνόρι φτάνει στον κύριο στόχο που είχε γράφοντας την Έδδσ μια συζήτηση για τη γλώσσα και τα καλολογικά στοιχεία της ποίησης, και πώς μπορούν οι μεταφορές της να γίνουν κατανοητές σε σχέση με τη μυθο­λογία των Βορι::ίων

Τώρα το αφηγηματικό πλαίσιο της SkάΙdskaΡarmάΙ μπαίνει σε δεύτε­

ρη μοίρα, και ο Σνόρι αρκείται να υπο6άλλει ερωτήσεις Γιατί το χρυσάφι αναφέρεται ως «μαλλιά της Σιφ», ή ως «αμοι6ή για το φόνο της ενυδρί­δας», ή ως «φωτιά του Αίγιρ»; Και παραθέτει τις ιστορίες που εξηγούν αυ­

ποιούνται για κάθε θεό: «Πώς αναφερόμαστε στον Τυρ; Αποκαλώντας τον

ΠΗΓΕΣ ΤΩΝ ΜΥΘΩΝ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

"μονόχειρα θεό" ή "ταϊστή του λύκου"» Το γιατί το ξέρουμε: μας το είπε ο

ντας τον "τυφλό θεό", "φονιά του Μπαλντρ", ''σκοπευτή του γκυ"»' όλα αυτά έχουν σχέση με την τραγική ιστορία του Μπαλντρ, ένα σημαντικότατο μύθο που θα συζητήσουμε αργότερα Αυτό το είδος μετωνυμίας, που στη γλώσσα

αποτελεί ουσιώδες συστατικό της αυλικής ποίησης των Βορείων

Σκαλδική ποίηση

Τα παραπάνω μάς εισάγουν φυσικά στην τρίτη από τις μείζονες πηγές μας για τους μύθους των Βορείων, τις συνθέσεις των ποιητών της αυλής, των σκάλδων, όπως λέγονται συνήθως Η Έμμετρη Έδδα είναι ανυπόγραφη' αντί­

θετα, οι δημιουργοί πoλλcEν σκαλδικών ποιημάτων κατονομάζονται 'Ισως

μάλιστα έχουν διασωθεί οι Όιογραφίες τους ή είναι γνωστές οι πολιτικές τους θέσεις Επιπλέον τα ποιήματά τους συχνά αναφέρονται σε γεγονότα της επο­

χής που μπορούν να χρονολογηθούν Όάσει άλλων, ανεξάρτητων αποδείξεων Έτσι με τη σκαλδική ποίηση μας είναι εύκολο να φτιάξουμε ένα χρονολό­

γιο των κειμένων, να χρονολογήσουμε πολλά ποιήματα με απόκλιση το πολύ

και συνεχίστηκε κατά την εποχή των Βίκινγκ και τον Μεσαίωνα' αλλά φυ­

σικά, εκτός από τυχαίους στίχους χαραγμένους σε ρουνική γραφή, ελάχιστο μέρος τους είχε καταγραφεί μέχρι τον ερχομό του Χριστιανισμού και της λατινικής γραφής Έτσι ερχόμαστε πάλι αντιμέτωποι με το γνωστό πρόΌλη­

μα Είμαστε αναγκασμένοι να εμπιστευθούμε χριστιανικές πηγές για μια προ­

χριστιανική ή πρωτοχριστιανική εποχή Πρέπει ακόμη να θεωρήσουμε δεδομένη την ακρίΌεια της προφορικής μετάδοσης των ποιημάτων μέχρι την περίοδο που άρχισαν να γράφονται Και πρέπει να δεχτούμε ότι η μεταγε­

νέστερη απόδοση στίχων σε συγκεκριμένους ποιητές είναι ορθή Είναι σαφές ότι το να χρησιμοποιεί κανείς τα σκαλδικά ποιήματα ως αποδεικτικά στοι­

χεία είναι επικίνδυνο

Η σκαλδική ποίηση χαρακτηριζόταν συνήθως από υψηλή τεχνοτροπία και τεχνική εκζήτηση, όπως ταιριάζει σε ένα ποιητικό είδος σχεδιασμένο να υμνεί τους ΣκανδιναΌούς Όασιλιάδες και ευγενείς Μερικές φορές χρησιμο­

ποιούνταν και ως όχημα για περιστασιακούς στίχους, Π.χ για να τιμήσει την επέτειο κάποιου γεγονότος ή απλά για αυτοσχεδιαστικό σχολιασμό γεγονό­

ΜΥΘΟΙ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

28

χρήση μετωνυμιών Σε αυτές τις μετωνυμίες είναι πολύ πιθανό να κρύοο­νται οι μύθοι

Για παράδειγμα, ο ποιητής Έιναρ Σκάλαγκλαμ συνέθεσε ένα ποίημα,

το Vellekla, προς τιμήν του μεγάλου κόμη Χάκον του Λάντε, κοντά στο Τρόντχα'ίμ της Νοροηγίας, περί τα τέλη του 1Ο0υ αι., το οποίο άρχιζε με μια τυπική παράκληση προς τον προστάτη του για να τον ακούσει:

Το «αίμα"'του Κοάσιρ» ήταν από τις εύκολες, αν ήξερες ότι από αυτό είχε γίνει το ειδικό ποτό που χάριζε την ποιητική έμπνευση Έτσι η μετωνυμία μπορεί να χρησιμοποιείται για ένα ιδιαίτερο παράδειγμα ποιητικής έμπνευ­σης, ένα συγκεκριμένο ποίημα Ο «σαν ζυμάρι αφρός των κατοίκων της ρα­χοκοκαλιάς του φιορδ» είναι πιο δύσκολος, περιέχει περισσότερες αναφορές

Η «ραχοκοκαλιά του φιορδ» είναι η οραχώδης ακτή ενός φιορδ Οι «κάτοι­κοι της ραχοκοκαλιάς του φιορδ» είναι, ή τουλάχιστον μπορεί να είναι, νά­νοι, αφού και ο τελευταίος μαθητής ξέρει πως οι νάνοι ζουν σε γκρεμούς ή τεράστιους ογκόλιθους Εδώ οι νάνοι είναι ο Φίαλαρ και ο Γκάλαρ Ο «σαν ζυμάρι αφρός» πρέπει να είναι το ποτό τους πάλι έχουμε λοιπόν μια μετω­νυμία για την ποίηση, για ένα ποίημα Το μόνο που λέει το ποίημα σε αυ­τές τις γραμμές είναι «Παρακαλώ σώπασε και άκου αυτά που θα διαοά­σω», αλλά έτσι όπως το λέει ακούγεται πιο εντυπωσιακό Πάντως και αυτό εξαρτάται από τη συμμετοχή του ακροατηρίου: αν αυτοί δεν μπορέσουν να θυμηθούν το μύθο και να λύσουν το γρίφο, τότε το ποίημα θα τους μπερδέ­ψει τελείως

Ευτυχώς δεν είναι όλη η σκαλδική ποίηση τόσο ερμητική Υπήρξαν σκάλ­δοι που έγραψαν συγκριτικά ευνόητους στίχους, εκμεταλλευόμενοι την ίδια στιγμή τύπους της μυθολογικής σκέψης Όταν ο μεγάλος Ισλανδός ποιητής του 1Ο0υ αι Έγιλ Σκάλαγκριμσον έχασε δύο από τους γιους του, συνέθεσε έναν πικρό θρήνο στον οποίο παραπονιόταν στον προστάτη του, τον Όντιν,

το θεό των ποιητών, ότι τον είχε προδώσει Ήταν δύσκολο να συνθέτει κα­νείς υπό αυτές τις συνθήκες, έλεγε «Δεν είναι ευνο'ίκή στιγμή για την κλο­

πή του Βίδριρ» Βίδριρ λεγόταν αλλιώς ο Όντιν και η κλοπή του ήταν το ποτό της ποίησης Αλλά, αν και ο Όντιν τον είχε πληγώσει, του είχε επίσης δώσει δύναμη, χαρίζοντάς του το δώρο της ποίησης «Αν δω τα πράγματα σωστά, ο φίλος τού Μίμιρ με έχει αποζημιώσει για την οδύνη μου» Ο Μί-

δοξ (ματωμένο τσεκούρι), εξόριστος οασιλιάς της Ν οροηγίας και της Υ όρ­

κης, έπεσε σε μια μάχη στα μέσα του 120υ αι., η φανατική ειδωλολάτρισσα γυναίκα του παρήγγειλε μια ταιριαστή νεκρική ωδή, απο την οποία σώζο­

νται ελάχιστοι στίχοι Αρχίζει στο παλάτι του Όντιν:

Ο Όντιν είπε:

«Τι όνειρο ήταν αυτό; Σηκώθηκα πρωί-πρωί

Να καθαρίσω τη Βαλχάλα για έναν σκοτωμένο στρατό Σήκωσα τους μεγάλcnις μου πρωταθλητές και ξύπνησα τις οαλκυρίες Έστρωσα τους πάγκους, έπλυνα τα μπιροπότηρα

Έογαλα το κρασί για τον πρίγκιπα που ερχόταν Από τη γη ψάχνω

Για ευγενείς πολεμιστές τέτοιους Που θα κάνουν την καρδιά μου να χαρεί»

Ρωτάει το σύντροφό του Μπράγι τι είναι αυτός ο οροντερός θόρυοος που έρχεται απ' έξω Ο Μπράγι νομίζει ότι είναι ο θεός Μπαλντρ που γυρίζει σπίτι Ο Όντιν τού λέει να μη λέει παλαοομάρες είναι προφανώς ο Έιρικ και ο στρατός των νεκρών που έπεσαν μαζί του Στέλνει τους δύο μεγαλύ­

τερους ήρωές του να υποδεχτούν το Οασιλιά Ο ένας τους, ο Σίγκμουντ, με­

γάλος ήρωας αλλά όχι παραπάνω από όσο χρειάζεται έξυπνος, ρωτάει τον Όντιν γιατί περιμένει τον Έιρικ και όχι κάποιον άλλο Ο Όντιν εξηγεί υπο­

μονετικά ότι ο Έιρικ είναι σπουδαίος πολεμιστής, «γιατί κοκκίνησε το σπα­

θί του, τη ματωμένη λάμα του έσυρε σε χώρες πολλές» Τότε ο Σίγκμουντ ρωτάει απολύτως λογικά: «Αν φαινόταν τόσο γενναίος, γιατί του στέρησες

τη νίκη;» Όπου ο Όντιν δίνει την εξής μυστηριώδη απάντηση:

«Αυτό που θα 'ρθει κανείς δεν το ξέρει

Ο γκρίζος λύκος αγριοκοιτάζει τις κατοικίες των θεών»

Ο Έιρικ ήταν ένας μετριότατος οασιλιάς, αποτυχημένος στις περισσότερες δραστηριότητές του Αντιμετωπίζοντάς τον με αυτό τον τρόπο, ο ποιητής τον παρουσιάζει ως έναν από τους μεγαλύτερους πολεμιστές, άξιο να συνα­

Ο Σνόρι έχει και συνέχεια γι' αυτή την ιστορία Ο Θιάζι είχε μια κόρη, αντρογυναίκα, που την έλεγαν Σκάδι Όταν αυτή έμαθε ότι ο πατέρας της είχε σκοτωθεί, φόρεσε τα όπλα και την πανοπλία της και έσπευσε να πάρει εκδίκηση Οι Αίσιρ προτίμησαν να συμφιλιωθούν μαζί της και της πρότειναν

να παντρευτεί έναν από αυτούς Έπρεπε όμως να τον διαλέξει από τα πό­δια, τίποτε άλλο δεν θα την άφηναν να δει Οργάνωσαν λοιπόν οι θεοί ένα διαγωνισμό αστραγάλων Η Σκάδι είδε δυο πολύ κομψά πόδια και, μαντεύο­ντας ότι ανήκαν στον όμορφο θεό Μπαλντρ, διάλεξε αυτά, που αποδείχτηκε ότι ήταν του γέρου Νίορδ Όπως είδαμε ήδη, ο γάμος τους δεν περπάτησε

Το HaustlDng αφιερώνει δώδεκα στροφές για την ιστορία του Θιάζι

Η κάθε μία περιγράφει ένα επεισόδιο ή μια κατάσταση: η πρώτη δείχνει τον Θιάζι, με τη μορφή αετού, να παρακολουθεί τους Αίσιρ που προοπαθούν να μαγειρέψουν το Όόδι τους, η δεύτερη αναφέρει τον ισχυρισμό του Θιάζι ότι εκείνος εμπόδιζε το κρέας να μαγειρευτεί, η τρίτη την προσφορά κρέατος στον Θιάζι εκ μέρους των θεών, ενώ ο Λόκι αγωνίζεται να διατηρήσει τη φωτιά, η τέταρτη τη λαιμαργία του Θιάζι που παίρνει αυτή την τεράστια μερίδα, η πέμπτη τον Λόκι να χτυπάει τον Θιάζι με το ραοδί κ.ο.κ Ενώ αυτό είναι αρκετά εύκολο να το παρακολουθήσει κανείς αν ξέρει την ιστο­ρία, θα ήταν δύσκολο -ειδικά αν σκεφτούμε και τη στριφνή γλώσσα των στίχων- να καταλάοει την υπόθεση αν δεν την ήξερε Και πάλι το ποίημα απαιτεί συμμετοχή του ακροατηρίου

Αυτές είναι οι κύριες πηγές της μυθολογίας των Βορείων Υπάρχουν και πολλές άλλες, μερικές ασήμαντες ως προς την ποσότητα των παρεχόμενων πληροφοριών, σημαντικότατες όμως ως προς τη σπουδαιότητά τους Ανα­φέρουμε δύο παραδείγματα: εκτός από την Πεζή Έδδα, ο Σνόρι επιμελήθη­

σε πληθώρα μυθολογικών παραδόσεων και θρύλων, μέρος των οποίων αντι­

φάσκει με το υλικό που ορίσκουμε, ας πούμε, στον Σνόρι

Από αυτό το ανακάτεμα πηγών από διάφορες περιοχές και περιόδους, που ανταποκρίνονται σε διαφορετικές λογοτεχνικές απαιτήσεις, είναι απίθανο

να αποκτήσουμε μια ολοκληρωμένη και κατανοητή εικόνα της μυθολογίας

31

ΜΥΘΟΙ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

των Βορείων Υπάρχει σύγχυση με τις επιμέρους ιστορίες: άλλες αποτελούν σαφώς τμήματα μεγαλυτέρων ακολουθιών, άλλες είναι κατά τα φαινόμενα σκόρπιες χωρίς λόγο Είναι δύσκολο να διακρίνουμε τι είναι γνήσιος θρύλος και τι λογοτεχνική επινόηση Και οι γνώμες πάνω στη σχέση των μύθων με τις δοξασίες των Βορείων διίστανται Όπως μας λένε, ένας μύθος πρέπει να περιέχει «μια λα'ίκή δοξασία σχετικά με φυσικά ή ιστορικά φαινόμενα» Κατά

πόσο ισχύει αυτό για τους μύθους που θα αφηγηθούμε εδώ απομένει να το

αποφασίσει ο αναγνώστης

το συσχετίζει με το παλαιό vinr (φίλος) και τη λατινική Venus, την Αφρο­δίτη, «θεά του φυσικού έρωτα»

Ο διάσημος Γάλλος μελετητής της συγκριτικής θρησκείας Ζωρζ Ντυμε­ζίλ υποστήριζε ότι η διάκριση μεταξύ Αίσιρ και Βάνιρ είναι πανάρχαια και συναντάται και στις θρησκείες άλλων ινδοευρωπα·ίκών λαών Οι Βάνιρ, κατά

τη γνώμη του, ήταν αρχικά κατώτεροι θεοί, που έγιναν δεκτοί στην ομάδα των ανωτέρων μόνο μετά από μια περίοδο συγκρούσεων, πράγμα που αντι­κατοπτρίζεται και στη οχέση μεταξύ των δύο τύπων θεών όπως αυτή μας παραδίδεται στον Heimskringla, αν και εκεί έχει μετατραπεί οε ούγκρου­

ση μεταξύ γειτονικών λαών:

Ο Όντιν συγκέντρωσε στρατό για να επιτεθεί στους Βάνιρ Εκείνοι υπερασπίστηκαν γεν­ ναία τη χώρα τους, και κάθε πλευρά σημείωνε νίκη εναλλάξ Οι μεν λεηλατούσαν τη χώρα των δε, προξενώντας μεγάλες καταστροφές Και όταν πια οι δύο λαοί 6αρέθηκαν να πολε­

μούν, έκαναν συμ60ύλιο ειρήνης, κήρυξαν ανακωχή και d.ντάλλαξαν ομήρους Οι Βάνιρ έδω­

σαν τα πιο διακεκριμένα μέλη τους, τον πλούσιο Νίορδ και το γιο του τον Φρέυρ Με τη σειρά τους οι Αίσιρ έδωσαν τον άνθρωπο που ονομαζόταν Χόνιρ, λέγοντας ότι ήταν ο πιο κατάλληλος για να αναλά6ει εξουσία Ήταν ένας πανύψηλος και πολύ όμορφος άντρας Μαζί του οι Αίσιρ έστειλαν και τον παμπόνηρο Μίμιρ, και σε αντάλλαγμα οι Βάνιρ έδωσαν και τον εξυπνότερο ανάμεσά τους Αυτού το όνομα ήταν Κ6άσιρ

Όταν έφτασε ο Χόνιρ στη Χώρα των Βάνιρ, του δόθηκε αμέσως εξουσία Ο Μίμιρ τον δίδαξε όσα έπρεπε να λέει Και όποτε ο Χόνιρ ήταν παρών σε τοπικές συναντήσεις ή

33

ΜΥΘΟΙ ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

34

διαφωνίες, χωρίς τον Μίμιρ διαθέσιμο, και του τύχαινε καμιά δύσκολη υπόθεση, έδινε πά­ντα την ίδια απάντηση «Ας αποφασίσει κάποιος άλλος», έλεγε Έτσι οι Βάνιρ υποψιάστη­καν ότι οι Αίσιρ τούς είχαν ξεγελάσει στη συμφωνία για την ανταλλαγή ομήρων Επιασαν τον Μίμιρ, τον αποκεφάλισαν και έστειλαν το κεφάλι του στους Αίσιρ Ο Όντιν πήρε το κεφάλι, το πασάλειψε με Όότανα για να μη σαπίσει και του έψαλε ξόρκια, που έδωσαν στο κεφάλι τέτοια δύναμη ώστε του μίλησε, λέγοντάς του πολλά απόκρυφα μυστικά

Ο Όντιν έκανε τον Νίορδ και τον Φρέυρ ιερείς των θυσιών, και αυτοί έγιναν αρχιτε­ λετουργοί μεταξύ των Αίσιρ Κόρη του Νίορδ ήταν η Φρέγια, που ήταν ιέρεια των θυσιών Ήταν η πρώτη που δίδαξε στους Αίσιρ την πρακτική της seior [μαγείας], που ήταν πολύ γνωστή στους Βάνιρ Όταν ο Νίορδ ζούσε με τους Βάνιρ, είχε ζευγαρώσει με την ίδια του την αδελφή, γιατί αυτό θεωρούνταν νόμιμο σε εκείνους Παιδιά τους ήταν ο Φρέυρ και η Φρέγια Στούς Αίσιρ όμως απαγορευόταν ο γάμος μεταξύ δύο ατόμων με τέτοιο δαθμό συγ­ γένειας

Μεγάλο μέρος αυτού του μύθου επιοεοαιώνεται από υπαινικτικές αναφορές των εδ~ικών ποιημάτων Στο ποίημα Vα'!ΡruσnίsmάΙ τίθεται το ερώτημα:

«Από πού ήρθε ο Νίορδ για να ζήσει ανάμεσα στους γιους των Αίσιρ; Ελέγχει εκατοντάδες ναούς και ιερά, και όμως δεν γεννήθηκε μεταξύ των Αίσιρ» Και δίνεται η απάντηση: «Οι σοφές δυνάμεις τον δημιούργησαν στη χώρα των Βάνιρ και τον έδωσαν στους θεούς ως όμηρο Στο τέλος του κόσμου θα ξαναγυρίσει να ζήσει ανάμεσα στους σοφούς Βάνιρ»

Για τα καλύτερα σκάνδαλα σε σχέση με τους θεούς ανατρέξτε στο Lokαsennα, όπου οι προσοολές που ανταλλάσσει ο Λόκι με τους αντιπάλους του συνήθως αποκαλύπτουν κάποια επονείδιστη πράξη ή ενέργεια του ενός

ή του άλλου Ο Νίορδ καυχιέται για το γιο του, που είναι αγαπητός από όλους και πρίγκιπας μεταξύ των θεών Ο Λόκι απαντά:

«Σταμάτα, Νίορδ Συγκρατήσου

Δεν θα το κρατήσω άλλο μυστικό

Αυτό το γιο τον έκανες με την αδελφή σου Και θα 'πρεπε να το περιμένει κανείς»

Κι όταν επεμοαίνει η Φρέγια, ο Λόκι τής ρίχνεται:

«Πάψε Φρέγια Σε ξέρω καλά

Δεν είσαι ακριδώς αλάθητη

Όλοι οι Αίσιρ και τα ξωτικά που είναι σ' αυτή την αίθουσα Όλοι τους υπήρξαν εραστές σου»

Και στην επόμενη ανταπάντησή του, την κατηγορεί ότι την έπιασαν στα πράσα με τον ίδιο της τον αδελφό

Σε αυτούς τους στίχους επιοεοαιώνεται ο ιδιαίτερος χαρακτήρας των

επικίνδυνη Ήταν μια μορφή μαγείας που έδινε σε όποιον την εξασκούσε τη δύναμη ή να ολάψει τους άλλους ή να αποκτήσει απόκρυφες γνώσεις Ο Σνόρι λέει ότι ο Όντιν το ήξερε, προφανώς τον είχε διδάξει η Φρέγια:

της γονιμότητας Φρέυρ

Ο Όντιν είχε αυτή την ικανότητα - την εξασκούσε πράγματι μόνος του - που χάριζε μεγάλη δύναμη Ονομαζόταν seior Χρησιμοποιώντας τη μπορούσε να μάθει το πεπρωμένο των ανθρώπων και τα γεγονότα που θα συνέοαιναν στο μέλλον Μπορούσε να προκαλέσει θάνατο, δυστυχία ή αρρώστια στους ανθρώπους, ή να πάρει διάνοια και δύναμη από κά­ ποιον και να τη μεταφέρει σε έναν άλλο Η μαγεία όμως αυτή, όταν κάποιος την εξασκού­

σε, του προσέδιδε τέτοια θηλυπρέπεια που οι άντρες θεωρούσαν ντροπή να έχουν οποιαδή­ ποτε σχέση μαζί της Έτσι διδασκόταν στις ιέρειες

Γενικά πάντως οι Βάνιρ ευεργέτησαν την ανθρωπότητα Ο Ντυμεζίλ τούς θεωρεί «δότες υγείας, νεότητας, γονιμότητας και ευτυχίας» Μιλάει για δί­δυμες θεότητες, και φανταζόμαστε ότι οι δίδυμοι είναι ο Φρέυρ και η Φρέ­για (που ήταν άλλωστε και ζευγάρι) Και ο Νίορδ θα πρέπει να είχε δίδυμη αδελφή (με την οποία ζευγάρωσε), και ίσως μπορούμε να δρούμε τα ίχνη της, αν και όχι ακριδώς στη μυθολογία των Βορείων Ο Τάκιτος, ο Ρωμαίος ιστορικός του 10υ αι., ανέφερε μια θεά που λατρευόταν από γερμανικά φύλα των περιοχών της Βόρειας Θάλασσας Την ονόμαζαν Νέρθους (λέξη που έχει

35

ΜΥΘΟ! ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

36

την ίδια ρίζα με το όνομα Νίορδ), το οποίο ο Τάκιτος αποδίδει ως «μητέρα γη» Έφερνε ειρήνη και γονιμότητα στους πιστούς της Κατά τις σκανδινα­

οικές πηγές, ο Νίορδ είναι ο θεός του πλούτου, των πλούσιων εδαφών, των εμπορικών επιχειρήσεων και της αλιείας Ο Φρέυρ είναι ο θεός των ευνο·ί­

κών καιρικών συνθηκών και επομένως της σοδειάς, της ειρήνης και της ευη­

μερίας, και το όσο αρμόζει ανδροπρεπές άγαλμά του στο μεγάλο ναό της Ουψάλας το επικαλούνταν για να χαρίζει πολλούς απογόνους στους νιόπα­

ντρους Στη Φρέγια «αρέσουν πολύ τα αισθηματικά τραγούδια Είναι καλό

να προσεύχεσαι σ' αυτή για ζητήματα της καρδιάς»

Εξαιτίας της κεντρικής σημασίας που είχαν αυτά τα θέματα για την καθημερινή ζωή στον Μεσαίωνα, πρέπει να υπήρξαν πολλοί μύθοι για τους θεούς Βάνιρ, από τους οποίους όμως, και αυτό προκαλεί έκπληξη, σώζονται πολύ λίγοι Ι:.ια μερικούς έχουμε μόνο νύξεις Για παράδειγμα, η Φρέγια ήταν παντρεμένη με τον ελάχιστα γνωστό θεό Οντ, που έφευγε για ταξίδια αφή­

νοντάς τη να κλαίει Μετά εκείνη ξεκινούσε να τον ψάξει, παίρνοντας διά­

φορα περίεργα ονόματα Προφανώς υπήρχαν εξιστορήσεις των περιπετειών της, αλλά δεν σώζονται παρά κάποιες νύξεις στον Σνόρι και στους ποιητές

Όταν η Φρέγια έκλαιγε για τον Οντ, τα δάκρυά της γίνονταν χρυσάφι, έτσι στις μετωνυμίες για το χρυσό συγκαταλέγονται και οι «κλάμα της Φρέγιας»,

«λιώσιμο του ολέφαρου της Φρέγιας» κ.ο.κ

Ο πιο λεπτομερώς καταγραμμένος μύθος για τους Βάνιρ είναι αυτός για το πάθος του Φρέυρ για μια γιγαντοκοπέλα, την Γκερδ, μια ερωτική ιστορία αντάξια του θεού της γονιμότητας και του φυσικού πόθου Μας τη διηγείται το εδδικό ποίημα For Skirnis (Το ταξίδι του Σκίρνιρ), και την πα­

ραφράζει ο Σνόρι στη δική του Έδδα Ο Όντιν έχει ένα μεγάλο θρόνο, ονό­

ματι Χλίδσκιαλφ, από τον οποίο μπορεί να επιθεωρεί όλους τους κόσμους

Μια μέρα ο Φρέυρ ανέοηκε πάνω του και τιμωρήθηκε για την έπαρσή του

Καθώς κοίταξε προς Βορρά (ακόμη και ο τελευταίος μαθητής ξέρει ότι στα Όόρεια ζουν οι γίγαντες), είδε την πιο όμορφη κοπέλα του κόσμου, με χέρια που έλαμπαν Την ερωτεύτηκε αμέσως κι άρχισε να μαραζώνει, άρρωστος από αγάπη Ο Νίορδ, ανησυχώντας για την κατάσταση του γιου του, φώ­

ναξε τον ακόλουθο του Φρέυρ, τον Σκίρνιρ, και τον διέταξε να ορει την αι­

τία Ο Σκίρνιρ ρώτησε τον Φρέυρ γιατί καθόταν μελαγχολικός, εξορκίζοντάς τον για χάρη της παιδικής τους φιλίας να του αποκαλύψει το μυστικό του

Ο Φρέυρ ομολόγησε τον έρωτά του και ικέτεψε τον Σκίρνιρ να μεσολαοήσει για χάρη του Αναγνωρίζοντας ότι το ταξίδι του Σκίρνιρ προολεπόταν επι­

κίνδυνο, ο Φρέυρ τού έδωσε το θαυμαστό του άλογο και έναν από τους με­

γαλύτερους θησαυρούς του, ένα σπαθί που πολεμούσε μόνο του Ο Σκίρνιρ έφτασε στο μέρος όπου έμενε η γιγάντισσα, που το φύλαγαν σκυλιά που γρύλιζαν Ένας οοσκός που καθόταν απ' έξω τον προειδοποίησε να μην

α

δ :rι

τι γύρευε Ο Σκίρνιρ τής μίλησε για τον έρωτα του Φρέυρ και της υποσχέ­θηκε δώρα αν ανταποκρινόταν: έντεκα χρυσά μήλα και ένα δαχτυλίδι που

τεράστιου πλούτου που είχε στη διάθεσή του ο Βάνιρ Αυτή τα απέρριψε είχε ήδη αρκετό χρυσάφι Έτσι ο Σκίρνιρ κατέφυγε στις απειλές, που γίνο­

νταν όλο και πιο φοΌερές (και σε ένα Όαθμό όλο και πιο μυστηριώδεις), μέχρι που στο τέλος η Γκερδ ενέδωσε Κανόνισε μια συνάντηση για εννιά μέρες αργότερα, υποσχόμενη ότι θα δινόταν στον Φρέυρ τότε Ο Σκίρνιρ πήρε το δρόμο της επιστροφής Ο Φρέυρ ανυπομονούσε τόσο πολύ να μάθει τα νέα που τον περίμενε απ' έξω Ο Σκίρνιρ τού μεταΌίΌασε το μήνυμα Η απάντη­

ση του Φρέυρ θα μι~ήσει στην καρδιά κάθε αληθινού ερωτευμένου:

«Μια νύχτα είναι πολύ Δύο είναι πολύ

Πώς εγώ ν' αντέξω τρεις;

Πιο γρήγορα περνά για μένα ένας μήνας Παρά μια τέτοια μισή γαμήλια νύχτα»

37

Μα όταν οι γιοι του Μούσπελ περάσουν το δάσος του Μιρκ, Ταλαίπωρε, δεν θα ξέρεις με τι να πολεμήσεις»

Οι γιοι του Μούσπελ θα αποτελούν τμήμα της καταστροφικής στρα­

τιάς που θα επιτεθεί στους θεούς στο τέλος του κόσμου Ο Φρέυρ θα πολε­

μήσει για να προστατέψει τους θεούς, αλλά πώς, χωρίς το θαυμαστό σπαθί του που χάρισε σε μια στιγμή πάθους;

Aκoλo~εί ένας σημαντικός μύθος για τον Φρέυρ, που τα επακόλουθά

επομένως αντιμετωπίζει τον Φρέυρ σαν έναν από τους πρώτους Όασιλιάδες, όχι σαν θεό' ακόμη μια πλευρά της ευημεριστικής προσέγγισης των παγανι­

στικών θεοτήτων των Βορείων από αυτό το συγγραφέα, που επηρεάζει το περιεχόμενο της ιστορίας Ο Νίορδ και ο Φρέυρ παρουσιάζονται ως διαδο­

χικοί Όασιλιάδες των Σουηδών Ο Φρέυρ ήταν πολύ δημοφιλής: κατά τη Όα­

σιλεία του οι σοδειές ήταν καλές και επικρατούσε μακρόχρονη ειρήνη, την οποία οι Σουηδοί απέδιδαν στο Όασιλιά τους Ίδρυσε το μεγάλο ναό της Ουψάλας, χρησιμοποιώντας όλα τα χρήματα που προέρχονταν από τη φο­

ρολογία των πολιτών και τους φόρους υποτελείας

Ο Φρέυρ αρρώστησε, και όσο προχωρούσε η αρρώστια, οι άντρες του σκέφτονταν τι πολιτική

να ακολουθήσουν Άφηναν ελάχιστο κόσμο να τον πλησιάζει και του έχτισαν ένα μεγάλο τύμοο

με μία πόρτα και τρία παράθυρα Όταν πέθανε ο Φρέυρ, μετέφεραν κρυφά το σώμα του στον τύμοο και είπαν στους Σουηδούς ότι ήταν ακόμα ζωντανός Εκεί τον κράτησαν τρία χρόνια

κοινό ουσιαστικό που σήμαινε «κύριος» και έχει σχέση με τη λέξη frea της παλαιάς αγγλικής, που χρησιμοποιούνταν και για τους επίγειους και για τους ουράνιους Όασιλιάδες Από τους μεταγενέστερους μεσαιωνικούς μύθους φαί-

τα δάση και καλλιέργησε τη γη Μαζί του πήγαν και άλλοι εξόριστοι, όταν είδαν πόσο εύφορο ήταν το έδαφος εκεί:

Και τέτοιο πλήθος κόσμου συνέρρευσε στην περιοχή του που η γη δεν μπορούσε να τους συντηρήσει όλους Έτσι επήλθε μεγάλη πείνα και λιμός Οι Σουηδοί έριξαν το φταίξιμο στο οασιλιά τους, γιατί οι Σoυηδ~ί συνηθίζουν να θεωρούν το 6ασιλιά τους υπεύθυνο και για τις καλές εποχές και για τις κακές Ο 6ασιλιάς Όλαφ ποτέ δεν ήταν απ' αυτούς που έκα­ ναν θυσίες, και οι Σουηδοί ήταν δυσαρεστημένοι γι' αυτό, θεωρώντας το ως αιτία του λι­ μού Έτσι συγκεντρώθηκαν όλοι μαζί και ρίχτηκαν στο 6ασιλιά Τον έκλεισαν στο σπίτι του και το έκαψαν με αυτόν μέσα Μ' αυτό τον τρόπο τον έδωσαν στον Όντιν, θυσιάζοντάς τον για να έχουν καλή σοδειά Αυτό έγινε κοντά στη λίμνη Βαίνερ

Στο μύθο για τον Φρέυρ ο Σνόρι μάς διηγήθηκε μια οασιλική ιστορία που είναι ταυτόχρονα και θρησκευτική Μοιάζει με ένα ανέκδοτο που λέει ο Σάξων ο Γραμματικός για τον Δανό οασιλιά Φρόδι, που ήταν επίσης γνω­στός για τη μακρά περίοδο ειρήνης που εξασφάλισε στο λαό του Όταν πέ­θανε ο Φρόδι, οι ακόλουθοί του θέλησαν να το κρατήσουν κρυφό για να συνεχιστεί η κατάσταση ηρεμίας που επικρατούσε στη χώρα Ταρίχευσαν το σώμα του και το γύριζαν στην ύπαιθρο μέσα σε ένα φορείο, σαν να ήταν ο οασιλιάς τους πολύ αδύναμος για να ταξιδεύει με οποισνδήποτε άλλο τρό­

πο Μόνο όταν το σώμα άρχισε να σαπίζει, το έθαψαν όπως έπρεπε

Και αυτή η ιστορία φαίνεται σαν θρησκευτικός μύθος που υπέστη αλ­λαγές Το όνομα Frothi μπορεί να έχει σχέση με το επίθετο froor (εύφορος, γόνιμος) Η μεταθανάτια μεταφορά του στην ύπαιθρο (ίσως για να είναι καλή

η σοδειά) θυμίζει την αντίστοιχη ιστορία της Νέρθους, teπa mater, όπως τη διηγείται ο Τάκιτος:

Σε ένα νησί του ωκεανού 6ρίσκεται ένα ιερό άλσος, και μέσα σ' αυτό μια ιερή άμαξα σκε­πασμένη με ένα κάλυμμα Μόνο ένας ιερέας επιτρέπεται να το αγγίξει Καταλα6αίνει ότι η θεά έχει μπει στο ιερό της άρμα και την παρακολουθεί με σε6ασμό καθώς τα δαμάλια της

το σέρνουν Τότε οι μέρες είναι γεμάτες χαρά' τα μέρη που εκείνη θεωρεί άξια να τα επι­ σκεφτεί φορούν τα γιορτινά τους Κανείς δεν πηγαίνει στον πόλεμο Κανείς δεν φέρει όπλα Όλο το ατσάλι είναι κάπου κλειδωμένο Μόνο τότε αναγνωρίζονται και λατρεύονται η ει­ ρήνη και η ηρεμία, μέχρι που ο ίδιος ιερέας επιστρέφει τη θεά στο ναό της, ικανοποιημένη από την επαφή της με την ανθρώπινη κοινωνία Αμέσως η άμαξα, το κάλυμμα και, αν θέ­λετε το πιστεύετε, η ίδια η θεά πλένονται σε μια μακρινή λίμνη Η δουλειά αυτή γίνεται

39

Με τη σειρά της, αυτή η ιστορία για το νεκρό Όασιλιά που τον γυρίζουν γύρω­

γύρω στο Όασίλειό του για να εξασφαλίσουν τη διατήρηση της ευημερίας έχει μια μικρή ομοιότητα με την ιστορία του τυχαίου θανάτου του οχεδόν μυθι­

κού ΝορΌηγού Όασιλιά Χάλφνταν του Μαύρου, πατέρα του Χάραλντ του Ομορφομάλλη Ο Σνόρι μάς τη διηγείται σε ένα από τα πρώτα κεφάλαια του Heimskringlα Ο Χάλφνταν επέστρεφε από μια γιορτή στο Χάντελαντ και ο δρόμος του τον έφερε πάνω από το παγωμένο φιορδ Ραντ Ήταν άνοιξη και

ο πάγος ξεγελούσέ Καθώς περνούσαν από πάνω του έσπασε, και ο Χάλφνταν

με όλη την ακολουθία του πνίγηκαν Τα πτώματά τους ανασύρθηκαν από το φιορδ Ο Χάλφνταν ήταν Όασιλιάς που είχε ιδιαίτερη επιτυχία στο να εξα­

σφαλίζει εποχές'" γονιμότητας για το λαό του Οι άντρες του Ρίνγκερικε έφε­

ραν το σώμα του στην πατρίδα του για να ταφεί Σ' αυτό αντιτάχθηκαν οι άνθρωποι των άλλων περιοχών, του Ρόμερικε, του Βέστφολντ και του Χάι­

ντμαρκ, γιατί πίστευαν ότι οι καλές εποχές θα συνεχίζονταν σε οποιαδήποτε περιοχή και αν θαΌόταν το σώμα του Όασιλιά Έτσι το ήθελαν όλοι Έφτα­

Ήταν ευλογημένος να έχει φίλους και καλές σοδειές, όπως και ο πατέρας του Ο Φρέυρ έχτισε ένα μεγάλο ναό στην Ουψάλα, μετακόμισε εκεί και χρησιμοποίησε γι' αυτόν όλα τα έσοδα από τους φόρους, όλες του τις γαίες και το ελεύθερο κεφάλαιό του Τότε ιδρύθηκε

το οασιλικό θησαυροφυλάκιο της Ουψάλας, που λειτουργεί ακόμη Στις ημέρες του Φρέυρ άρχισε η «ειρήνη του Φρόδι», τότε που όλες οι χώρες είχαν πλούσια σοδειά Οι Σουηδοί

το απέδωσαν αυτό στον Φρέυρ

Η ειρήνη και η γονιμότητα συνδέονται στενά στη γλώσσα των Βορείων, γιατί συχνά διαΌάζουμε για θυσίες που γίνονται til ars ok fήδar, «για ευφορία και ειρήνη» Η πρωτόγονη λατρεία της Νέρθους, όπως είδαμε, ήταν επίσης λα­

τρεία της ειρήνης Διάφορα τοπωνύμια και αναφορές που Όρίσκουμε στα επικά ποιήματα επιΌεΌαιώνουν αυτή τη σύνδεση μεταξύ Βάνιρ και γονιμό­

«εί\ δώσ σπο χτα αξιc και

μή Όγά φυλ πλο

χω

θέμ προ ντρ' ναι λαό ση·

τα!,

γικά και σουηδικά τοπωνύμια που έχουν δεύτερο συνθετικό λέξεις που ση­μαίνουν «αγρός», «λιΌάδι», και αναφέρονται, υποθέτω, σε κομμάτια γης που παράγουν πλούσιες σοδειές Ο Νίορδ και ο Φρέυρ ήταν και οι δύο πλούσιοι Πράγματι, ο Σνόρι (ή μάλλον ο Υψηλός στο Gylfαginning) λέει ότι ο Νίορδ

«είναι τόσο πλούσιος και ευλογημένος στην περιουσία του που μπορεί να δώσει γη και χρήμα σε όποιον του ζητήσει» Ο Φρέυρ έχει στην κατοχή του σπουδαίους θησαυρούς, όπως ο κάπρος Γκούλινμπουρστι που έκανε τη νύ­

χτα μέρα με τη λάμψη των χρυσών του τριχών Έχει και ένα καράοι με aξιoζήλευτες ιδιότητες: μπορεί να χωρέσει όλη τη φυλή των Αίσιρ με τα όπλα και τις Jl(ανοπλίες τους, μπορεί να κάνει να φυσήξει ούριος άνεμος τη στιγ­

μή που σηκώνεται το πανί, και όταν δεν χρησιμοποιείται, μπορείς να το Όγάλεις από τη θάλασσα, να το διπλώσεις σαν να είναι ύφασμα και να το φυλάξεις σε ένα σάκο Ο πατέρας τού Φρέυρ είχε και αυτός σχέση με τα πλοία και τη θάλασσα

Παρ' όλες τις διαφορές τους, οι μύθοι του Φρέυρ, του Φρόδι και του Χάλφνταν (και κατά κάποιον τρόπο και της Νέρθους) έχουν κοινά στοιχεία, θέματα που μπορούν να υποστηριχθούν σε διάφορους Όαθμούς από άλλες πρώιμες σκανδιναΌικές, ακόμη και γερμανικές ιστορίες, και ο Όλαφ ο Δε­ντροκαθαριστής δεν είναι σίγουρα το μοναδικό παράδειγμα Τα θέματα εί­ναι τα εξής: μια θεότητα/Όασιλιάς που προσφέρει ειρήνη και ευημερία στο λαό του' πλούσιες σοδειές που συνδέονται στη λα"ίκή σκέψη με τη διατήρη­

ση της κατοχής του σώματός του, και που για να τις εξασφαλίσει η θεότη­τα/Όασιλιάς ταξιδεύει στο Όασίλειό του μέσα σε μια άμαξα

41

-ΜΥΘΟ! ΤΩΝ ΒΟΡΕΙΩΝ

42

Πίσω από θρύλους σαν κι αυτούς 6ρίσκεται κάποιος κοινός 6ικός ή πιθανόν γερμανικός μύθος, ίσως ακόμη και κάποια θρησκευτική τε­λετουργία Οι Βάνιρ ήταν σαφώς σημαντικές θεότητες για το τυπικό της θρησκευτικής δραστηριότητας των Βορείων Προσέφεραν και ήλεγχαν τον πλούτο από τον οποίο εξαρτιόταν η αγροτική και εμπορική κοινωνία των Βορείων Δεν αποτελεί λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι συχνά αποκαλούνται θεοί και τους αφιερώνονται θυσίες Το παράδοξο είναι ότι αυτή ακρι6ώς η πρακτική σημασία τους ίσως δικαιολογεί το συγκριτικά μικρό αριθμό μύθων που σώζονται για μια τόσο σπουδαία ομάδα θεών όπως αυτοί Ο ιστορικός του 120υ αι Αδάμ της Βρέμης συνέταξε μια περιγραφή του μεγάλου παγα­νιστικού ναού της Ουψάλας και των τελετουργιών που τελούνταν εκεί Στο εσωτερικό του ναού 6ρίσκονταν τρεις μεγάλες μορφές θεών- ένας από αυ­τούς, τθ-V οποίο ο Αδάμ ονομάζει Fricco, ήταν σίγουρα ο Φρέυρ, «που μοι­ράζει ειρήνη και χαρά στους θνητούς» Ο Αδάμ κάνει μια σύντομη περιγρα­

σκανδινα-φή των μεγάλων θυσιών της άνοιξης, αλλά μας απογοητεύει προσθέτοντας:

«Οι ψαλμοί που συνήθως τραγουδιούνταν κατά την τέλεση αυτών των εορ­τών είναι ποικίλοι και αηδιαστικοί, γι' αυτό καλύτερα να μην πούμε τίποτα γι' αυτούς»

Αναπόφευκτα οι ειδωλολατρικές τελετές σόκαραν τους χριστιανούς συγ­γραφείς, οι οποίοι προτιμούσαν να μην τις αναφέρουν καν Αν επρόκειτο για ιεροτελεστίες των θεοτήτων που επηρέαζαν την καθημερινή ζωή, την οικονομία της γεωργίας ή της κτηνοτροφίας, την επιτυχία των εμπορικών ταξιδιών ή της αλιείας, τότε θα ήταν και οι πιο επικίνδυνες για τις πρωτο­χριστιανικές κοινωνίες οι άνθρωποι θα ήθελαν να τις διατηρήσουν, εφόσον

η επι6ίωση των κοινοτήτων τους εξαρτιόταν από την επιτυχία που θα εί­χαν ως γεωργοί ή ναυτικοί Γι' αυτούς τους λόγους είχε μεγάλη σημασία για τους επαγγελματίες χριστιανούς να εξαφανίσουν αυτούς τους θεούς της υπαίθρου και της θάλασσας, και οι μύθοι τους να ξεχαστούν ή να αντικα­τασταθούν με τους αντίστοιχους χριστιανικούς