politika keimena - mpertolt mprekht

Μπορεί νά κάνει τόν εαυτό της δρ-γανο μιας μικρής μερίδας δρισμένων πού παίζουν τις θεό-τητες της μοίρας γιά τούς πολλούς και πού άπαιτοΰν μια πίστη πού πρέπει πρώτ' άπ' δλα νά είναι τυφ

40, δταν ή χ ι τ λ ε ρ ι κ ή σκιά Απλώνονταν α π ε ι λ η τ ι κ ή στήν Εύρώπη Ή έκλογή έγινε άπδ τούς τελευταίους τόμους τ δ ν δπώντων τοΰ

Μ π ρ Ι χ τ "Ολα, Ικτδς άπδ τδ «Πέντε δυσκολίες γ ι λ νά γράψει

κα-ν ε ί ς τήκα-ν άλήθεια», ποϋ δημοσιεύτηκε παλιότερα μέ δρισμέκα-νες

περι-κοπές, μεταφράζονται γ ι ά πρώτη φορα ατ& Ε λ λ η ν ι κ ά Ή

μετάφρα-ση ϊ γ ι ν ε άπδ τδ πρωτότυπο Τ 4 κείμενα είναι δλόκληρα καΐ χωρίς συντομεύσεις

ΣΑΝ ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ή τέχνη δεν ίχει καμιά υποχρέωση νάναι πολυτέλεια ιών άκαμάτηδων Κάδε τέχνη οφείλει ναχει κοινωνική αποοτολη και χρησιμότητα

ΝΤΕΝΙ ΝΤΙΝΤΕΡΟ

Είναι γεγονός, δτι τςι τελευταία χρόνια, έγινε μιά σπάθεια, σχεδόν συστηματική, παρουσίασης τοϋ έργου τοϋ Μπέρ- τολτ Μπρέχτ Κάτι τέτοιο δέν τιμά ασφαλώς μόνο τό μεγάλο γερμανό διανοούμενο κα'ι ουγγραφέα

προ-" Ο μ ω ς ό Μπρέχτ δέν ήτανε άπλά και μόνο μεγάλος τής καΐ θεατρικός συγγραφέας "Ητανε ταυτόχρονα κι ένας με- γάλος στοχαστής, ένας στρατευμένος καλλιτέχνης, πού γιαυτόν

ποιη-ή τέχνη καΙ ποιη-ή πολιτικποιη-ή ποιη-ήτανε ένωμένες σάν τά δάχτυλα τοϋ έ ν ό ς χεριού " Η τ α ν ε πρώτα άπό δλα ένας άνθρωπος της καθημερινής πραχτικής καΐ δράσης

Τ ά κείμενα αύτά δέν φιλοδοξούν νάγκαλιάσουν ολόπλευρα τήν άΕεχώριστη τούτη πλευρά του Α ν ο ί γ ο υ ν όμως τις προοπτι- κές για νά γνωρίσουμε και τόν άλλο Μπρέχτ, και δέν αφήνουν τήν παραμικρή άμφιβολία ότι ό Μπρέχτ ήτανε ένας ολοκληρω- μένος διανοούμενος, άγωνιστής και άνθρωπος

ΣΤΟΧΑΣΤΗΣ

5

-Κι ή τέχνη πρέπει, σ' αύτούς τούς καιρούς των φάσεων ν' αποφασίσει Μπορεί νά κάνει τόν εαυτό της δρ-γανο μιας μικρής μερίδας δρισμένων πού παίζουν τις θεό-τητες της μοίρας γιά τούς πολλούς και πού άπαιτοΰν μια πίστη πού πρέπει πρώτ' άπ' δλα νά είναι τυφλή, και μπορεί νά σταθεί στο πλευρό των πολλών και νά βάλει τη μοίρα τους ατά δικά τους χέρια Μπορεί νά παραδώσει τον άνθρω-

Απο-πο στις συγχύσεις, τις αυταπάτες και τά θαύματα, καΐ μΑπο-πο-ρεί νά παραδώσει τον κόσμο στον άνθρωπο Μπορεί νά με-γαλώσει τήν αμάθεια και μπορεί νά μεγαλώσει τή γνώση Μπορεί νά κάνει έκκληση στίς δυνάμεις πού άποδείχνουν

μπο-τή δύναμη τους καταστρέφοντας, και στίς δυνάμεις πού ποδείχνουν τή δύναμη τους βοηθώντας

ά-ΠΕΝΤΕ Δ Υ Σ Κ Ο Λ Ι Ε Σ Γ Ι Α Ν Α Γ Ρ Α Φ Ε Ι Κ Α Ν Ε Ι Σ Τ Η Ν Α Λ Η Θ Ε Ι Α

"Οποιος σήμερα θέλει νά πολεμήσει τήν ψευτιά και τήν αμάθεια και να γράψει τήν άλήθεια έχει να ξεπεράσει τό λιγότερο πέντε δυακολίες Πρέπει νά Ιχει τό θ ά ρ ρ ο ς νϋ γράψει τήν άλήθεια παρόλο πού παντού τήν καταπνίγουν" τήν έ ς υ π ν ά δ α νά τήν Αναγνωρίσει παρόλο πού τ ή σκεπάζουν παντού" τήν τ έ χ ν η νά τήν κάνει εύκολο-μεταχείριστη σαν δπλο" τήν κ ρ ί σ η νά διαλέξει έκεί-νους πού στα χέρια τους ή αλήθεια θ' αποχτήσει δύναμη" τήν π ο ν η ρ ι ά νά τή διαδώσει άνάμεσά τους Αυτές

οί δυσκολίες είναι μεγάλες γ ι α κείνους πού γράφουν κάτω άπ' τό φασισμό, υπάρχουν όμως καϊ γ ι ' αύτούς πού τούς κυνήγησαν ή πού έφυγαν ακόμα και γιά δσουξ γράφουν στις χώρες της άστι-κής Ιλευθερίας

Α : Τό θάρρος νά γράψει κανείς τήν αλήθεια

Φαίνεται αυτονόητο πώς αυτός πού γράφει πρέπει νά γράφει τήν άλήθεια, με τήν Ιννοια δηλαδή πώς δέν πρέπει

νά τήν καταπνίγει ή νά τήν άποσιωπά και πώς δέν πρέπει

νά γράφει τίποτα πού δέν είναι αληθινό Δέν πρέπει νά σκύβει στούς ισχυρούς, δέν πρέπει νά έξαπατά τούς ά-δύναμους Είναι φυσικά πολύ δύσκολο νά μή σκύβεις στούς ι-σχυρούς, καϊ είναι πολύ κερδοφόρο νά έξαπατάς τούς ά-δύναμους Τό νά μήν αρέσεις στούς πλούσιους σημαίνει νά παραιτείσαι άπ" τόν πλούτο Τό νά παραιτείσαι από τήν πληρωμή γιά καμωμένη δουλειά πάει νά πει, σέ ορισμένες συνθήκες, νά θυσιάζεις τή δουλειά, και τό ν' Αποδιώχνεις

τή φήμη ανάμεσα στούς ισχυρούς σημαίνει συχνά ν' διώχνεις κάθε φήμη- "Ολα αύτά απαιτούν θάρρος 01 και-ροί τής πιό σκληρής καταπίεσης είναι τις πιό πολλές φο-

Απο ρές καιροί δπου γίνεται πολύς λόγος γ ι α μεγάλα και

ύψη-λά π ρ ά γ μ α τ α Χρειάζεται θάρρος για νά μιύψη-λάς σέ τέτοιους καιρούς γ ι ά πράγματα τόσο χαμηλά και τόσο φτηνά, δπως

τό φαγητό και τό σπίτι τοΰ έργαζόμενου, μέσα σέ μιά βοή άπό ξεφωνητά δτι τό βασικό είναι τό πνεύμα της θυσίας

"Οταν φορτώνουν τούς άγρότες μέ τιμές, χρειάζεται ρος νά μιλάς γ ι ά μηχανήματα και φτηνές ζωοτροφές πού

θάρ-θά εύκόλυναν τήν τιμημένη δουλειά "Οταν άπ' δλους τούς ραδιοσταθμούς ουρλιάζουν πώς ό άνθρωπος χ ω ρ ί ς γνώση και μάθηση είναι καλύτερος άπό τό μορφωμένο, θέλει τότε θάρρος νά ρωτήσεις: καλύτερος γιά ποιόν; "Οταν γίνεται λόγος γιά τέλειες καΐ άτελεΐς φυλές, χρειάζεται θάρρος νά ρωτήσεις άν ή πείνα κι ή άμάθεια κι δ πόλεμος δέν φέρ-νουν βαρειές παραμορφώσεις Καΐ ξανά, θέλει θάρρος νά πει κανείς τήν άλήθεια γιά τον έαυτό του, τό νικημένο Πολλοί καταδιωγμένοι χάνουν τήν Ικανότητα νά βλέπουν

τά λάθη τους Ή καταδίωξη τούς φαίνεται ή πιό μεγάλη άδικία Ά φ ο ΰ οΕ διώχτες πού τούς καταδιώκουν είναι ο' κακοί" Ικεΐνοι, οι καλοί, διώκονται γιά τήν άρετή τους Αυτή δμο>ς ή άρετή χτυπήθηκε, νικήθηκε κι έμποδΐστη-

κε Είταν άρα μιά άδύναμη άρετή, μιά κακή, ανεπίτρεπτη, άπαράδεχτη άρετή Γιατί δέ μπορεί ποτέ νά παραδεχτούμε

<ττήν άρετή τήν άδυναμία της, δπιος στή βροχή τήν γράδα της Τ ό ν ά π ε ι ς π ώ ς ο ί κ α λ ο ί

ύ-δ έ ν ν ι κ ή θ η κ α ν γ ι α τ ί ε ΐ τ α ν κ α λ ο ί

π α ρ ά γ ι α τ ί ε ΐ τ α ν ά ν ή μ π ο ρ ο ι , α ύ

-τ ό χ ρ ε ι ά ζ ε -τ α ι θ ά ρ ρ ο ς Φυσικά ή άλήθεια πρέπει νά γράφεται μέσα στόν άγώνα μέ ψευτιά, και δέν πρέπει νά'ναι κάτι τό γενικό, τό άπρόσιτο και πολυσήμαν-

το Γιατί άπ' αύτήν άκριβώς τή γενική, άπρόσιτη στόφα, είναι καμωμένη ή ψευτιά "Οταν λένε γιά κάποιον πώς είπε τήν άλήθεια, πάει νά πει πώς μερικοί ή πολλοί ή κά-ποιος είπαν κάτι άλλο, κάποιο ψέμα ή κάποια γενικότη-

τ α Α ύ τ ό ς δμως είπε τήν άλήθεια, κάτι τό κτικό, τό πραγματικό, τό άναντίρητο, αυτό άκριβώς πού Ιπρεπε νά πεΐ

πρα-Δέ χρειάζεται πολύ θάρρος γιά νά παραπονεθεί

κα-νείς γ ι ά τήν κακία τοΰ κόσμου γενικά και γ ι ά τό θρίαμβο τής ώμότητας και γ ι ά ν' απειλεί με τό θρίαμβο τοΰ πνεύ-ματος άπό Ινα μέρος τοΰ κόσμου δπου τοΰ έπιτρέπουν άκόμα

νά τό κάνει αύτό Όρθώνονται τότε πολλοί σά νά'ταν νόνια στ ρ αμέ ν α ένάντιά τους, ένώ τούς κοιτάζουν μονάχα μονόκλ Ξεφωνίζουν τίς γ ε ν ε έ ς τους άπαιτήίσεις σ' Ινα κόσμο πού ά γ α π ά τούς -άκίνδυνους άνθρώπους Ά π α ι τ ο ΰ ν μιά καθολική δικαιοσύνη γιά τήν όποια δέ δούλεψαν ού-

κα-τε στό ελάχιστο καί μιά γενική ελευθερία Ά π α ι τ ο ΰ ν Ινα κομάτι ά π ' τή λεία πού Ιχει τ ά χ α κιόλας μοιραστεί άπό καιρό μαζί τους Α λ ή θ ε ι α νομίζουν πώς είναι μονάχα αύ-

τό πού ακούγεται δμορφα Κι δταν ή άλήθεια είναι κάτι

μέ άριθμούς, κάτι τό ξερό καί χειροπιαστό, *άτι πού γ ι ά νά τό'βρεις θέλει κόπο καί μελέτη, αύτά γ ι ά κείνους δεν είναι αλήθεια, δεν τούς έκστασιάζει Αυτοί έχουν τό έξωτερικό παρουσιαστικό μονάχα των άνθρώπων πού λένε τήν αλήθεια

Τ ό τραγικό μ' αύτούς είναι: Δ ε ν ξ έ ρ ο υ ν π ο ι α

ε ί ν α ι ή α λ ή θ ε ι α

Β : Ή έΕυπνάδα νά αναγνωρίσει κανείς τήν αλήθεια

Μιά κι είναι δύσκολο νά γράψει κανείς τήν άλήθεια: άφοϋ τήν καταπνίγουν παντοΰ, στούς πιό πολλούς φαίνεται

ζ ή τ η μ α πεποιθήσεων μονάχα τό άν θά γραφτεί ή οχ: στεύουν πώς τό μόνο πού χρειάζεται είναι τό κουράγιο Ξε-χνούν τή δεύτερη δυσκολία τό ν ά β ρ ε θ ε ί ή άλή-θεια Γιατί μέ κανένα τρόπο δεν είν' εύκολο νά τή βρει κα-νείς Πρώτα - πρώτα είναι κιόλας δύσκολο νά βρει κανείς

Πι-π ο ι ά αλήθεια αξίζει νά ειΠι-πωθεί

Γιά παράδειγμα τώρα, μπρος σ' δλα τά μάτια, τά

με-γ ά λ α πολιτισμένα κράτη βουλιάζουν τό Ινα μετά τό άλλο στήν πιό τρομερή βαρβαρότητα Κι άκόμα, είναι γνωστό πώς

δ έσιοτερικός πόλεμος, πού γίνεται μέ τά πιό τρομαχτικά μέσα, μπορεί άπό ώρα σέ ώρα νά μετατραπεί σέ εξωτερι-

κό, πού μπορεί θαυμάσια νά κάνει τόν πλανήτη μας Ινα γάντιο σωρό συντρίμμια Αύτό είναι χωρίς άμφιβολία μ ι ά

γι-αλήθεια, υπάρχουν δμως φυσικά κι άλλες αλήθειες Γιά πα~

ράδειγμα, δέν είναι ψέμα τδ δτι οί καρέκλες Ιχουν πάτο και τδ δτι ή βροχή πέφτει άπδ πάνω πρδς τά κάτω Πολ-λοί γράφουν τέτοιου είδους άλήθειες Μοιάζουν μέ ζωγρά-φους πού φιλοτεχνούν μέ νεκρές φύσεις τους τοίχους καρα-βιών πού βουλιάζουν Ή πρώτη μας δυσκολία δέν ύπάρχει γι* αυτούς, κι Ιχουν παρόλ' αύτά τή συνείδηση τους ήσυ-

χ η Ανεπηρέαστοι άπδ τους ισχυρούς, χωρίς δμως και νά τους έπηρεάζουν κι οΐ φωνές τών κατατρεγμένων, ζωγρα-φίζουν τά τοπία τους Τδ παράλογο στδν τρόπο πού ένερ-γοΰν τούς δημιουργεί ένα «βαθύ» πεσσιμισμό, πού τδν που-λάνε σέ καλή τιμή και πού θά 'πρεπε στήν πραγματικότη-

τα νά τδν Ιχουν οί υπόλοιποι, πού βλέπουν τέτοιους

καλλι-τέχνες και τέτοια ξεπουλήματα Και δέν είν' εύκολο ούτε καν νά διακρίνεις πώς οί Αλήθειες τους μοιάζουν μ' αυτές γιά τις καρέκλες ή τή βροχή" τις πιδ πολλές φορές δεί-χνουν δλότελα διαφορετικές, δείχνουν γ ι ' άλήθειες πάνω σέ σημαντικά θέματα Γιατί ή ουσία της καλλιτεχνικής δια-μόρφωσης βρίσκεται άκριβώς στδ δτι δίνει σημασία ζ αυ-

τό πού διαμορφώνει

Χρειάζεται προσεχτική παρατήρηση γιά νά διακρίνει κανείς πώς τδ μόνο πού λένε είναι: «Μιά καρέκλα είναι μιά καρέκλα», καί: «Κανείς δέ μπορεί νά.έμποδίσει τή βροχή

νά πέφτει πρδς τά κάτω»

Αυτοί οί άνθρωποι δέν καταφέρνουν νά βρουν την λήθεια πού άξίζει νά γραφτεί "Αλλοι πάλι πραγματικά καταπιάνονται μέ τά πιδ ζωντανά προβλήματα, δέν τρέμουν ούτε τούς καταπιεστές ούτε τή φτώχεια καί παρόλ' αυτά

α-δέ μπορούν νά βροϋν τήν αλήθεια Σ ' αύτούς λείπουν οί

γνώσεις Είναι γεμάτοι άπδ παλιές προλήψεις, άπδ σμένες συχνά καλοδιατυπωμένες αρχαίες προκαταλήψεις Ό κόσμος είναι πολύ περίπλοκος γ ι ' αυτούς" δέν ξέρουν τά γε-γονότα καί δέ διακρίνουν τούς συσχετισμούς Ε κ τ ό ς άπ' τις πεποιθήσεις χρειάζονται καί γνώσεις, πού βρίσκονται, καί μέθοδες, πού μαθαίνονται Γιά δλους δσους γράφουν σ' αύ-τούς τούς καιρούς τών περιπλοκών καί τών μεγάλων άλλα-γών χρειάζεται γνώση της ματεριαλιστικής διαλεχτικής, τής οικονομίας καί της ιστορίας Μπορεί νά τήν άποχτήσει

φημι-κανείς άπ' τά βιβλία ή μέ ζωντανή διδασκαλία, φτάνε·, νά μή λείπει ή άπαραίτητη έπιμέλεια Μπορεί κανείς ν' άνακαλύψει πολλές άλήθειες μέ πιό άπλό τρόπο, άποσπάσματα δηλ της άλήθειας ή δεδομένα πού δδηγούν στήν εύρεση της "Αν θέ-λει κανείς νά έρευνήσει, θά πρέπει νά χρησιμοποιεί μιά μέ-θοδο — μπορεί δμως κανείς νά βρει κάτι και χωρίς μέθοδο, και χωρίς άκόμα νά ψάξει "Ομως μέ τέτοιο τυχαίο τρόπο δέν πετυχαίνει κανείς σχεδόν ποτέ μιά τέτοια παρουσίαση της

άλήθειας πού νά λέει στους άνθρώπους τί πρέπει νά κάνουν

Αύτοί πού μονάχα καταγράφουν μικρογεγονότα δέν είναι σέ θέση νά κάνουν τούτο τόν κόσμο κατανοητό στούς άλλους Κ ι ' δμως αυτός, και κανένας άλλος είναι δ σκοπός της άλήθειας Αύτοί οί άνθρωποι δέν έκπληρώνουν τό καθήκον νά γράφουν τήν άλήθεια

"Οταν είναι κανείς πρόθυμος νά γράψει τήν άλήθεια και ταυτόχρονα ικανός νά τήν άναγνωρίσει, μένουν άκόμα τρεις δυσκολίες

Γ: Ή τέχνη νά κάνει κανείς τήν άλήθεια εύκολομεταχείριστη σάν όπλο

Ή άλήθεια πρέπει νά λέγεται γ ι ά χ ά ρ η των πραχτικών της συνεπειών Σάν παράδειγμα άλήθειας μέ καμιά, ή μέ καμιά σωστή π ρ α χ τ ι κ ή συνέπεια μπορεί νά μας χρησιμέψει

ή πλατιά διαδεδομένη άποψη πώς σέ δρισμένες χώρες κρατούν άσχημες συνθήκες πού αιτία τους Ι^ουν τή βαρβα-ρότητα Σύμφωνα μ' αυτή τήν άποψη ό φασισμός είναι ένα κύμα βαρβαρότητας πού ξέσπασε σέ μερικές χώρες ·μ έ τ ή

έπι-δ ύ ν α μ η σ τ ο ι χ ε ί ο υ τ η ς Φ ύ σ η ς Σύμφωνα μ' αύτή τήν άποψη δ φασισμός είναι μιά και-νούργια, τρίτη δύναμη πού στέκεται δίπλα στόν καπιταλι-σμό και τό σοσιαλισμό (και π ά ν ω ά π ' αυτούς)' δχι μονάχα

π α ιστορική φάση δπου μ π ή κ ε τώρα ό καπιταλισμός, κι :σι είναι κάτι τό καινούργιο καί παλιό μαζί Ό καπιταλι-σμός στίς φασιστικές χ ώ ρ ε ς ύπάρχει π ι ά μονάχα σαν φασι-ίμός κι 6 φ α σ ι σ μ ό ς ο έ μ π ο ρ ε ί ν ά π ο -

I-ε μ η θ I-ε ΐ π α ρ ά σ ά ν κ α π ι τ α λ ι σ μ ό ς

; τ ή ν π ι ό ώ μ ή κ α ί κ α τ α π ι ε σ τ ι κ ή : ο υ μ ο ρ φ ή , σ ά ν ό π ι ό θ ρ α σ ύ ς κ ι δ

τ ι ό δ ό λ ι ο ς κ α π ι τ α λ ι σ μ ό ς

Π ώ ς λοιπόν τώρα νά πει κάποιος άντίπαλος τοΰ ϊμοΰ τήν άλήθεια γ ι ά τό φασιμό δταν 5έ Θέλει νά πεΐ τί· τοτα γ ι ά τόν καπιταλισμό, πού τόν προκαλεί; Π ώ ς νά ' χ ε ι

φασι-^ άλήθεια αύτή π ρ α χ τ ι κ ή σημασία;

Αύτοί πού είναι άντίπαλοι τοΰ φασισμού χωρίς νά 'ναι Αντίπαλοι τοΰ καπιταλισμού, αύτοί πού παραπονιόνται γ ι ά [ή βαρβαρότητα πού αιτία τ ά χ α Ιχει τ ή βαρβαρότητα τήν ί-δια, μοιάζουν μ' άνθρώπους πού θέλουν τό μερτικό τους άπ" άρνί χ ω ρ ί ς δμως νά σφαχτεί τό άρνί θέλουν νά φάνε τό ίρέας νά μή δοΰν δμως τά αίματα Αύτοί θά ικανοποιηθούν

&ν δ χ α σ ά π η ς πλύνει τά χ έ ρ ι α του προτοΰ φέρει τό κρέας

π ό τραπέζι Δέν είναι κατά των σχέσεων ίδιοχτησίας, πού τροκαλοΰν τή βαρβαρότητα, π α ρ ά μονάχα κατά τής βαρβα-ίότητας, υψώνουν τή φωνή έναντίον της, κι αύτό τό κάνουν ϋπό χώρες δπου κυριαρχοϋν οί ίδιες σχέσεις ίδιοχτησίας, δ-του δμως οί χασάπηδες πλένουν άκόμα τ ά χέρια τους προ-τοΰ φέρουν τό κρέας ατό τραπέζι

Οί φωνακλάδικες διαμαρτυρίες κατά των βαρβαρικών ιέτρων μπορεί νά 'ναι Αποτελεσματικές γ ι ά λίγον καιρό, δ-

ιο δηλαδή οί άκροατές τους πιστεύουν πώς στή δικιά τους (ώρα δέ θά 'ταν ποτέ δυνατό νά παρθούν τέτοια μέτρα Ό - 3ΐσμένες χώρες είναι σέ θέση νά κρατήσουν τΙς σχέσεις ί- διοχτησίας τους μέ λιγότερο βίαια γιά τήν ώρα μέσα άπ" ϊτι άλλες Έκεΐ ή δημοκρατία προσφέρει άκόμα τις ύπη- ίεσίες' γιά τίς όποιες άλλες χώρες Αναγκάζονται νά κατα- ρύγουν στή βία, δηλαδή τήν Ιξασφάλιση τής ίδιοχτησίας ττά μέσα παραγωγής Τό μονοπώλιο στά έργοστάσια, στά δ- ίυχεϊα, στά τσιφλίκια δημιουργεί πάντα βάρβαρες καταστά- ιεις' σ' αύτές τΙς χώρες είναι δμως λιγότερο δρατές Ή βαρ-

•βαρότητα γίνεται όρατή Απ' τή στιγμή πού τό μονοπώλιο 8έ μπορεί πια νά προστατευτεί παρά μονάχα μέ τήν άνοι

χ τ ή βία

Μερικές χώρες, πού δέν τό 'χουν Ακόμα άναγκαϊο νά παρατήσουν γιά χάρη τών βάρβαρων μονοπωλίων άκόμα και τις τυπικές έγγυήσεις τοϋ κράτους δικαίου δπως και Απολαύσεις σάν τήν τέχνη, τή φιλοσοφία, τή λογοτεχνία, Ακούνε μέ Ιδιαίτερη εύχαρίστηση τούς φιλοξενούμενους τους

νά κατηγορούν τήν πατρίδα τους γιά τήν έγκατάλειψη τοιων Αγαθών, μιά κι έλπίζουν Ιτσι νά βρουν πλεονεκτήμα-

τέ-τ α γιά τέ-τούς πολέμους πού περιμένουν Νά πει κανείς πώς τήν άλήθεια τάχα τή βρήκαν δσοι φωνάζουν λογουχάρη: λυσσασμένο Αγώνα κατά της Γερμανίας, «γιατί αύτή είναι τώρα ή άληθινή πατρίδα τού κακοΰ, τό παράρτημα της κό-λασης, τό κατάλυμα τοΰ Αντίχριστου»; Μάλλον θά πρέπει

νά πούμε πώς πρόκειται γιά Ανόητους, άνήξερους και ρούς Ανθρώπους Γιατί ά π ' αυτές τις φλυαρίες συμπέρασμα βγαίνει πώς αύτή ή χώρα πρέπει νά σβύσει άπ' τό χάρτη "Ο-λόκληρη, μ' δλους της τούς Ανθρώπους — τά Αέρια δέν ξε-διαλέγουν τούς ύπαίτιους δταν σκοτώνουν

βλαβε-Ό έπιπόλαιος άνθρωπος πού δέν ξέρει τήν Αλήθεια φράζεται μέ γενικότητες, π α χ ι ά λόγια κι Αοριστίες Φλυα-ρεί γιά «τούς» Γερμανούς, κλαψουρίζει γιά «τό» κακό, κι έ-κεΐνος πού τόν Ακούει, στήν καλύτερη περίπτωση, δέν ξέρει

έκ-τί πρέπει νά κάνει Ν' Αποφασίσει νά πάψει νά είναι μανός; θ ά έξαφανιστεΐ ή κόλαση αν έκεΐνος είναι καλός;

Γερ-Κι οί κουβέντες γιά τή βαρβαρότητα πού αιτία Ι χ ε ι τ ά χ α

τή βαρβαρότητα, τέτοιας λογής είναι Λένε πώς αιτία της βαρβαρότητας είναι ή βαρβαρότητα, κι ή βαρβαρότητα πολε-μιέται μέ τήν έξημέρωση τών ηθών, πού τή φέρνει ή μόρ-φωση "Ολ* αύτά είναι γενικολογίες πέρα γιά πέρα, διατυ-πώσεις καμωμένες δχι γ ι ά χ ά ρ η τών πραχτικών συνεπειών, δπο>ς θά 'πρεπε' καταβάθος είναι λόγια πού δέν Απευθύνονται

σέ κανέναν

Τέτοιες Αναλύσεις δείχνουν μόνο λίγους κρίκους Απ' δλη τήν Αλυσίδα τών αίτιων καϊ παρασταίνουν τις κινητή-ριες δυνάμεις σάν τάχα άκατανίκητες Τέτοιες Αναλύσεις

ση στήν άγωνιστική του δύναμη

Μετά άπό Ινα μεγάλο σεισμό πού κατάστρεφε τή κοχάμα, Ιβλεπε κανείς σέ πολλά άμερικάνικα περιοδικά φω-τογραφίες έκτάσεων μέ ερείπια Ά π ο κ ά τ ω Ι γ ρ α φ ε : «δίββΐ

Γιο-«Ιοοά» (τδ άτσάλι κράτησε) Καί πραγματικά, αυτός πού στήν πρώτη ματιά είχε δει μονάχα συντρίμμια, Ιβλεπε τώ-

ρα, μέ δξυμένη τήν προσοχή ά π ' αύτά τά λόγια, π ώ ς

μερι-κά μεγάλα κτίρια είχαν σταθεί Ά π ' δλες τις περιγραφές

ενός σεισμοΰ, άσύγκριτα οί πιδ σημαντικές είναι τών

μηχα-νικών, πού υπολογίζουν τοΰς κραδασμούς τοΰ έδάφους, τις ωθήσεις, τή θερμότητα πού άναπτύσσεται καί τά παρόμοια, καί πού όδηγοΰν μ ' αύτδ τδν τρόπο σέ κατασκευές πού άντι-στέκονται στδ σεισμό "Οποιος θέλει νά περιγράψει τδ φασι-σμό καί τδν πόλεμο, τις μεγάλες καταστροφές πού δέν είναι φυσικές καταστροφές πρέπει νά πεΐ μιά π ρ α χ τ ι κ ή άλήθεια ΙΙρέπει νά δείξει π ώ ς πρόκειται γ ι ά καταστροφές, πού τις έ-τοιμάζουν ένάντια στις τεράστιες άνθρώπινες μάζες τών έρ-γαζομένων χ ω ρ ί ς δικά τους μέσα π α ρ α γ ω γ ή ς , οί ίδιοχτή-τες άκριβώς αύτών τών μέσων π α ρ α γ ω γ ή ς

"Αν θέλει κανείς νά γράψει μ' έπιτυχία τήν άλήιθεια γ ι ά τις κακές συνθήκες πρέπει νά τή γράψει Ιτσι πού νά διακρί-νονται οί, δχι άναπόφευκτες, αιτίες τους Μιάς καί φανοΰν

τά — δχι άναπόφευχτα — αίτια, μπόροΰν π ι ά νά θούν οί κακές συνθήκες

πολεμη-Δ : Ή κρίση νά διαλέγει κανείς έκείνους πού στώ χέρια τους ή όλήθεια θ' αποχτήσει δύναμη

Οί συνήθειες τοΰ έμπορίου τοΰ -γραφτοΰ λόγου, τής

ά-γοράς των περιγραφών και τών άπόψεων, συνήθειες μέ κία αιώνων, άφαιροϋσαν άπό τό συγγραφέα κάθε Ι γ ν ι α γ ι ά

ήλι-τό γραφήλι-τό του "Εδιναν δηλαδή σήλι-τό συγγραφέα τήν τύπωση πώς ό έκδότης πού τ* άγοράζει, δ μεσάζοντας,, διάδινε τ ά χ α τά γραφτά του σ' δλο τόν κόσμο Σκεφτόταν:

έν-έ γ ώ μιλάω, κι δσοι θέν-έλουν νά μ" άκούσουν μέν-έ άκοΰνε Σ τ ή ν πραγματικότητα, μιλούσε — κι δσοι είχαν νά πληρώσουν,, τόν άκουγαν Τ ά λόγια του δέν τ* άκουγαν δλοι, κι αύτοί πού άκουγαν δέν ήθελαν νά τ' άκούσουν δλα Π ά ν ω σ' αύτό Ιχουν ειπωθεί πολλά και πάλι — δχι άρκετά ' Ε δ ώ θέλω μονάχα νά τονίσω π ώ ς τό «γράφω σέ κάποιον» Ιγινε «γρά-φω» Τ ή ν άλήθεια δμως δέ μπορεί κανείς νά τή «γράψει»" πρέπει νά τή γράψει σ έ κ ά π ο ι ο ν , πού νά ' χ ε ι κάτι νά τήν κάνει Ή γνώση τής άλήθειας είναι μιά διαδι-κασία κοινή σ' αύτούς πού γράφουν κι αυτούς πού διαβάζουν Γιά νά γράψει κανείς σωστά π ρ ά γ μ α τ α πρέπει νά ξέρει ν' άκούει και πρέπει ν' άκούει σωστά π ρ ά γ μ α τ α Ή άλήθεια πρέπει νά λέγεται μέ περίσκεψη και ν' άκούγεται μέ περί-σκεψη Και γ ι ά μας πού γράφουμε Ιχει σημασία σέ ποιόν

τ ή λέμε και ποιός μάς τή λέει

Τ ή ν άλήθεια γ ι ά τις κακές συνθήκες πρέπει νά τή

λέ-με σ' έκείνους πού τις άντιλέ-μετωπίζουν στή χειρότερή τους δψη κι ά π ' αύτούς πρέπει νά τις πληροφορούμαστε Δέν πρέ-πει νά μιλάει κανείς μονάχα σ' άνθρώπους δρισμένων πε-ποιθήσεων, παρά σ' έκείνους πού θά τούς ταίριαζαν αύτές οί πεποιθήσεις έξαιτίας τής κατάστασής τους Κι οί άκροατές σας άλλάζουν άδιάκοπα! Α κ ό μ α κι οί δήυ,ιοι μπορεί ν'

άκούσουν, δταν κοπούν οί πληρωμές γ ι ά τό κρέμασμα ή δταν

δ κίνδυνος μεγαλώσει πολύ Οί άγρότες τής Βαυαρίας εϊταν άντίπαλοι κάθε άνατροπής' δταν τέλειωσε δμως δ πόλεμος

κι δταν οί γιοι τους γύριζαν σπίτι και δέν έβρισκαν πιά

τό-πο στά χωράφια, τότε μτό-πορούσε κανείς νά τούς κερδίσει γ ι ά τήν έπανάσταση

Γι αύτούς πού γράφουν Ιχει σημασία νά πετύχουν τό σωστό τόνο τής άλήθειας Τ ι ς πιό πολλές φορές άκούει κα-νείς ένα πολύ μαλακό, πονεμένο τόνο, φωνή άνθρώπων πού

δέ μπορούν νά βλάψουν οδτε μ ύ γ α Ό π ο ι ο ς άκούει αύτόν τόν

τόνο και ζει μέσα στήν εξαθλίωση βουλιάζει άκόμα

βαθύτε-ρα μέσα σ' -αυτήν "Ετσι μιλάνε οί άνθρωποι πού δέν είναι ίσως έχθροί, ποτέ δμιος καϊ συναγωνιστές Ή άλήθεια είναι κάτι τό μαχητικό, πολεμάει δχι άπλά και μόνο τήν ψευτιά, άλλά καϊ όρισμένους άνθρώπους, πού τή διαδίνουν

Ε: Ή πονηριά νά διαδίδει κανείς σέ πολλούς τήν άλήθεια

Πολλοί, δντας περήφανοι πού έχουν τό θάρρος νά λέν τήν αλήθεια, εύτυχισμένοι πού τή βρήκαν, κουρασμένοι ίσως άπ' τή δουλειά πού χρειάζεται γιά νά γίνει εύκολομετα-χείριστη, μες στήν άνυπόμονη άναμονή τής παρέμβασης ε-κείνων πού τά δικά τους συμφέροντα υπερασπίζονται, δέν νομίζουν άπαραίτητο νά χρησιμοποιήσουν τώρα πονηριά

γ ι ά τή διάδοση τής άλήθειας "Ετσι, πολλές φορές, ή δουλειά τους χάνει κάθε αποτέλεσμα Σ ' δλες τις έποχές, δταν ή άλή-θεια καταπνίγονταν και κρύβονταν, χρησιμοποιούσαν πονη-ριά γιά τή διάδοση της Ό Κομφούκιος παραχάραξε ένα παλιό, πατριωτικό ιστορικό χρονικό Αλλαξε μονάχα όρι-σμένες λέξεις Έ κ ε ΐ πού έλεγε: « Ό κυρίαρχος τής Κούν εβαλε νά θανατώσουν τό φιλόσοφο Βάν γιατί είχε πει αυ-

τό κι έκεΐνο·>, ό Κομφούκιος έβαλε αντί «θανατώσουν» —

«δολοφονήσουν» 'Εκεΐ πού έλεγε, ό τύραννος τάδε θηκε σέ μια απόπειρα έναντίον του, δ Κομφούκιος έβαζε

σκοτώ-«έκτελέστηκε» "Ετσι άνοιξε ό Κομφούκιος τό δρόμο γ ι ά μια καινούργια έκτίμηση τής ιστορίας

συμ-όσφρηση καί στά μάτια μιλώντας γιά τή μυρωδιά της καί γιά τδ χρώμα, αύτός ύποστηρίζει τά ψέματα τών έξουσια-στών' γιατί τό πρόβλημα δεν είναι ή καρπεράδα τής γης, ούτε ή άγάπη τοΰ ανθρώπου γιά τή γ ή , ούτε ή εργατικό-τητα του, παρά βασικά ή τιμή τοΰ σταριού κι ή άξια τής δουλείας Εκείνοι πού βγάζουν τά κέρδη άπό τή γ ή δεν εί-ναι αύτοί πού βγάζουν τό στάρι, κι ή μυρωδιά πού 'χει τό χώμα είναι άγνωστη στά χρηματιστήρια Αυτά Ιχουν άλλες μυρωδιές Αντίθετα, ή λέξη γαιοϊδιοχτησία είναι ή σωστή" μ' αυτή δέ μπορεί κανείς νά κοροϊδέψει τούς άλλους τόσο εύκολα Γιά τή λέξη «πειθαρχία» θά 'πρεπε κανείς, δπου κυριαρχεί ή καταπίεση, νά διαλέξει τή λέξη « ύ π α -

κ ο ή » , γιατί ή πειθαρχία μπορεί νά υπάρχει καί χωρίς τύραννο, κι Ιτσι έχει πάνω της κάτι τό πιό εύγενικό άπ' δ,τι ή ύπακοή Καί πιό καλό άπό τή λέξη « τ ι μ ή » εί-ναι τό: « ά ν θ ρ ώ π ι ν η ά ξ ι ο π ρ έ π ε ι α » Μ' αΰτή τή λέξη τό άτομο δέν έξαφανίζεται τόσο εύκολα Ξέ-ρουμε δά τί σκυλολόι αγωνίζεται γιά νά καταφέρει νά «ύ-περασπίσει τήν τιμή» ένός λαοϋ! Καί πόσο σπάταλα μοιρά-ζουν οί χορτάτοι τιμές σ' αύτούς πού τούς χορταίνουν, πει-νώντας οί ίδιοι Ή πονηριά τοΰ Κομφούκιου μπορεί καί σή-μερα νά χρησιμοποιηθεί Ό Κομφούκιος εβαζε στή θέση τών αδικαιολόγητων κρίσεων πάνω σέ εθνικά περιστατικά τις σωστές κρίσεις Ό άγγλος Τόμας Μούρ περιέγραψε στήν

«Ουτοπία» του μιά χώρα δπου επικρατούσαν δίκαιες κες — είταν μιά χώρα πολύ διαφορετική ά π ' τή χώρα που ζοΰσε, τής εμοιαζε δμως πολύ, εκτός άπ' τό καθεστώς!

συνθή-Ό Αένιν, κάτω άπ' τήν άπειλή τής τσαρικής μίας, ήθελε νά περιγράψει τήν εκμετάλλευση καί τήν κατα-πίεση τοΰ νησιοϋ Σαχαλίνη άπό τή ρωσική μπουρζουαζία

άστυνο-"Εβαλε Ι α π ω ν ί α άντί Γο>σία καί Κορέα άντί γιά Σαχαλίνη

Οί μέθοδες τής γιαπωνέζικης μπουρζουαζίας θύμιζαν σ' λους τούς άναγνώστες τις μέθοδες τής ρώσικης στή Σαχαλί-

δνη, άλλα ή μπροσούρα δέν απαγορεύτηκε, μιά κι ή Ι α π ω νία είταν εχθρός τής Ρωσίας

-Πολλά πού δέ μποροΰν νά ειπωθούν στή Γερμανία γιά

τή Γερμανία μποροΰν νά ειπωθούν γιά τήν Αυστρία

Υπάρχουν πολλές πονηριές γιά νά ξεγελάσει κανείς το καχύποπτο κράτος

Ό Βολταΐρος πολέμησε τήν πίστη στά θαύματα πού καλλιεργούσε ή Εκκλησία μ' Ινα λαμπρό ποίημα γιά τήν παρθένα τής Όρλεάνης Περιέγραφε τά θαύματα πού θά 'πρεπε σίγουρα νά 'χαν συμβεί γιά νά μείνει ή Ι ω ά ν ν α παρ-θένα σ' Ινα στρατό, σέ μιάν Αυλή καί ανάμεσα σέ καλογέ-ρους

Μέ τήν κομψότητα τοΰ δφους του καί μέ τό νά φει ερωτικές περιπέτειες άπ' τή γεμάτη πολυτέλεια ζωή τών κυρίαρχων τάΕεων τις παράσυρε νά απομονώσουν μιά θρη-σκεία πού τούς εδινε τά μέσα γ ι ' αυτή τή χαλαρή ζωή Καί μάλιστα, δημιούργησε ετσι τή δυνατότητα νά φτάσουν τά εργα του, άπό παράνομους δρόμους, σ' εκείνους πού άπευθύ-νονταν Ο! ισχυροί άπό τούς αναγνώστες του προωθούσαν ή άνέχονταν τή διάδοση Απομόνωναν Ιτσι τήν αστυνομία, πού τούς υπεράσπιζε τις απολαύσεις Κι ό μεγάλος Αουκρήτιος τονίζε ρητά πώς γιά τή διάδοση τοΰ επικούρειου άθεϊσμοΰ πολλά περιμένει άπό τήν όμορφά τών στίχων του

περιγρά-Πραγματικά, τό ύφηλό λογοτεχνικό έπίπεδο μπορεί νά χρησ; μέψει σάν ασπίδα γιά ενα κείμενο Συχνά δμως ξυπνάει καί τις υποψίες Τότε μπορεί κανείς νά τό χαμηλώσει έπίτηδες Αυ-

τό γίνεται, γιά παράδειγμα, δταν κανείς μέ τήν νημένη μορφή τοΰ αστυνομικού μυθιστορήματος μπάζει λα-θραία, σέ ανύποπτα μέρη, περιγραφές κοινωνικών συνθηκών Τέτοιες περιγραφές θά οικαίιοναν, τό δίχως άλλο, ενα άστυ-νεμικό μυθιστόρημα Ό μεγάλος Σαίξπηρ χαμήλωσε τό λο-γοτεχνικό έπίπεδο γιά πολύ λιγότερο σοβαρούς λόγους, δ-ταν έγραψε επίτηδες αδύνατο τό λόγο τής μάνας τοΰ Κοριο-λανοΰ, μέ τόν όποΐο άντιμετωπίζει τό γιό της πού εκστρα-τεύει ενάντια στήν πατρίδα Ό Σαίξπηρ ήθελε νά δείξη πώς

περιφρο-ό Κοριολανπεριφρο-ός δέν εγκαταλείπει τά σχέδια του γιά τικούς, λόγους ή άπό μιά βαθιά συγκίνηση, άλλα άπό μιά κάποια αδράνεια πού τόν έσπρωχνε στις παλιές του συνή-θειες Στό Σαίξπηρ βλέπουμε κι ενα παράδειγμα αλήθειας πού διαδίνεται μέ πονηριά στό λόγο τοΰ Αντώνιου γιά τό

πραγμα-•νεκρό τοΰ Καίσαρα Ασταμάτητα τονίζει πώς δ δολοφόνος

τοΰ Καίσαρα, δ Βρούτος, είναι έντιμος άνθρωπος, περίγραφε·, δμως και τήν πράξη του, κι ή περιγραφή τής πράξης είναι πιό δυνατή άπ' τοΰ δράστη" ό ρήτορας αφήνεται Ιτσι μονα-χός του νά τον νικήσουν τά γεγονότα — τούς δίνει πιό πολ-

λή «εύφράδεια» άπ' δση στόν εαυτό του "Ενας Αιγύπτιος ποιητής πού Ιζησε πριν τέσσερεις χιλιάδες χρόνια χρησιμο-ποίησε μιά παρόμοια μέθοδο Ή μέχρι τότε κυρίαρχη τάξη υπεράσπισε μέ κόπο τή θέση της άπό τό μεγάλο της άντί-παλο, τό τμήμα τοΰ πληθυσμού πού μέχρι τότε τήν υπηρε-τούσε Στο ποίηιχα πού αναφέρουμε, έρχεται στήν αυλή τοΰ άρχοντα Ινας σοφός και καλεί δλους σέ άγώνα κατά τοΰ έσωτερικοΰ έχθροΰ Περιγράφει πολλήν ώρα και διεξοδικά τήν αναταραχή πού γενή'θηκε μέ τήν εξέγερση των κατώ-τερων στρωμάτων Νά ποιά είταν ή περιγραφή:

Κι είναι έτσι: Οί μεγάλοι όλο παράπονα κι οί νοί όλο χαρά Κάθε πόλη λ έ ε ι : " Α ς διώξουμε άπό δώ τούς δυνατούς

ταπει-Κι είναι έτσι: τά συρτάρια ανοίγουν, παίρνουν τους καταλόγους, οί κολλήγοι γίνονται αφέντες

Κι είναι έτσι: Ό γιός του φημισμένου πιά δέν ζει" τά παιδί τής κυράς γίνεται τής σκλάβας της γιός

ξεχωρί-Κι είναι έτσι: Τούς άφέντες Ζέψαν ατό

μαγγανοπήγα-δο Αύτοί πού τή μέρα δέν είχαν άντικρύσει, βγήκανε στό φως

Κι είναι έτσι: Τις έβένινες κάσες τής θυσίας τις τριψαν" τό ύπέροχο Εύλο σεστέμ τό πελεκάνε γιά κρεβάτια Κοιτάχτε, έπεσε ή πρωτεύουσα μέσα οέ μιάν ώρα Κοιτάχτε, τής χώρας οί φτωχοί γένηκαν πλούσιοι Κοιτάχτε, ψωμί όποιος δέν είχε έχει τώρα αποθήκη"

σύν-κι αύτό πού είναι μέσα είταν τό βιός ένός άλλου Κοιτάχτε, είναι καλό στόν άνθρωπο τό φαγητό του Κοιτάχτε, καλαμπόκι" όποιος δέν είχε έχει τώρα άπο- θηκες' καλαμποκόσπορο όποιος Ζητιάνευε μοιράζει τώρα μοναχός του

Κοιτάχτε, όποιος δυό βόδια δέν είχε κοπάδια έχει

τώ-ρσ' αυτός πού τοΰ 'λειπαν Ζώα γιά τ' άλέτρι έχει τώρα πάδια άπό Ζώα

κο-Κοιτάχτε, εκείνος πού κάμαρη δέν είχε νά χτίσει χει τώρα τέσσερις τοίχους

έ-Κοιτάχτε, οί Σύμβουλοι στις αποθήκες γυρεύουν ταφύγιο' αύτός πού στον τοίχο νά γείρει δέ μποροϋοε κρε- βάτι έχει τώρα

κα-Κοιτάχτε, αύτός πού βάρκα δέν έφτιαχνε δικιά του καράβια έχει τώρα, και σάν ό ίδιοχτήτης τά κοιτάΖει, δικά του δέν είναι τώρα πιά

Κοιτάχτε, ρούχα όσοι είχαν τώρα είναι κουρελήδες

κι δποιος πριν ύφαινε γι' άλλον, τώρα φοράει λεπτό

λινό-Ό πλούσιος νηστικός κοιμάταΓ αύτός πού πριν γιά Ζητιανιά τόν παρακάλαγε έχει και πίνει καλό κρπσί Κοιτάχτε, αύτός πού τίποτα δέν ήξερε άπό άρπα έχει μιά τώρα' αύτός πού μπρός του δέν τραγουδούσαν παινεύει τώρα τή μουσική

Κοιτάχτε, αύτός πού άπό φτώχεια μονάχος κοιμόταν βρίσκει τώρα γυναίκα' αυτή πού στό νερό κοιτούσε τό πρό- σωπο, τώρα έχει καθρέφτη

Κοιτάχτε, οί μεγάλοι τής χώρας γύρω τρέχουν ρίς νά 'χαυν δουλειά Στούς μεγάλους τίποτα δέ λένε πιά

χω-Ό παλιός άγγελιαφόρος στέλνει τώρα άλλον

Κοιτάχτε, πέντε σταλμένοι άπό τόν κύριό τους Λ έ ν ε ;

" Α ς πάρει τώρα ό καθένας τό δρόμο του, φτάσαμε

Καταλαβαίνε κανείς πώς μιά τέτοια περιγραφή τής ναταραχής θά πρέπει νά τήν παρουσιάζει στούς καταπιεζό-μενους σάν πολύ έπιθυμητή κατάσταση Κι δμως, τον ποιη-

Α-τή δύσκολα μπορούν νά τόν πιάσουν Καταδικάζει αύτές τις συνθήκες ρητά, δμως Αδέξια

Ό Τζόναθαν Σουΐφτ πρότεινε σέ μιά μπροσούρα, γιά

νά οδηγηθεί ή χώρα στήν ευημερία νά παστώσουν τά διά τών φτωχών και νά τά πουλήσουν γιά κρέας Παρουσία-

παι-σε Ακριβείς υπολογισμούς πού Απόδειχναν πώς κανείς ρεί νά έξοικονομήσει πολλά αν δέ διστάζει μπροστά σέ τί-ποτα

μπο-Ό Σουίφτ παρίστανε τόν κουτό Υπεράσπισε Ινα σμένο, μισητό του τρόπο σκέψης μέ πολλή φλόγα κι ευσυνει-δησία, σ' Ινα θέμά δπου δλόκληρη ή προστυχιά του έοχόταν στό φως, δρατή στόν καθένα Ό καθένας θά μπορούσε νά 'ναι πιό έξυπνος άπ' τόν Σουίφτ, ή τουλάχιστο πιό ανθρωπινός, ιδιαίτερα έκεΐνος πού μέχρι τότε δέν είχε έρευνήσει όρισμέ-νες άπόψεις τί συνέπειες Ιχουν

δρι-Ή π ρ ο π α γ ά ν δ » γ ι ά τ ή σ κ έ ψ η , σ '

ο π ο ί ο ν τ ο μ έ α κ α ί ν ά γ ί ν ε τ α ι , ε ί

-ν α ι χ ρ ή σ ι μ η γ ι ά τ ή -ν ύ π ό θ ε σ η τ ώ -ν

κ α τ α π ι ε σ μ έ ν ω ν Μιά τέτοια προπαγάνδα είναι απόλυτα Απαραίτητη Κάτω άπό κυβερνήσεις πού ύπηρετοΰν τήν Ικμετάλλευση, ή σκέψη περνάει γιά ταπεινή Ασχολία Ταπεινή άσχολία περνιέται αύτή πού είναι χρήσιμη σ' αυτούς πού τούς κρατάνε ταπεινούς Τ α π ε ι ν ή λογίζεται ή ά-διάκοπη έγνοια γιά τό φαγητό" ή περιφρόνηση τών διακρί-σεων πού κρεμάνε στούς υπερασπιστές μιας χώρας δπου οί ίδιοι πεινούν" ή Αμφιβολία γιά τούς ηγέτες πού οδηγούν στήν καταστροφή" ή άπέχθεια στή δουλειά πού δέ δίνει ψωμί" ή έναντίωση στόν εξαναγκασμό σέ παράλογες πράξεις" ή άδια-φορία Απέναντι στήν οικογένεια πού τό ένδιαφέρον δέν τής εκανε τίποτα πιά Τούς πεινασμένους τούς βρίζουν έκλυτους πού δέν έχουν τίποτα νά ύπερασπίσουν, δειλούς πού Αμφι-βάλλουν γιά τούς καταπιεστές τους, τούς βρίζουν πώς δέν Ιχουν εμπιστοσύνη στίς δυνάμεις τους, πώς θέλουν πληρω-

μή γιά τή δουλειά τους, τούς λένε Αρχιτεμπέληδες καί τά παρόμοια Κάτω άπό τέτοιας κυβερνήσεις ή σκέψη γενικά λογίζεται ταπεινό πράγμα καί πέφτει σέ κατατρεγμό Που-θενά πιά δέ διδάσκουν, κι δπου βλέπουν κάτι τέτοιο τό κα-ταδιώκουν Παρόλ' αύτά πάντα υπάρχουν πεδία δπου μπο-ρεί κανείς νά μιλήσει άτιμώρητα γιά τά Ιπιτεύγματα τής σκέψης" είναι τά πεδία δπου οί δικτατορίες χρειάζονται τή σκέψη "Ετσι, μπορεί κανείς γιά παράδειγμα ν' Αποδείξει

τά Ιπιτεύγματα τής σκέψης στόν τομέα τής πολεμικής έ-· πιστήμης καί τής τεχνικής Καί ή παράταση τών άποθεμά-των μαλλιού μέ μιά καλύτερη δργάνωση ή μέ τήν εφεύρεση συνθετικών, κι' αύτό χρειάζεται σκέψη Τό σκάρτεμα τών

μέσων διατροφής, ή εκπαίδευση τών νέων γιά τόν πόλεμο, δλα αυτά χρειάζονται σκέψη: ή σκέψη αυτή μπορεί νά πε-ριγραφεί Μπορεί κανείς μέ πονηριά νά Αποφύγει τόν έπαι-

νο τοΰ πολέμου, τοΰ άσκεφτου σκοποΰ αυτής τής σκέψης

Έ τ σ ι , ή σκέψη πού ξεκινάει άπό τό πρόβλημα πώς νά νει κανείς Ινα πόλεμο κατά τόν καλύτερο δυνατό τρόπο μπορεί νά οδηγήσει στό ερώτημα άν αύτός ό πόλεμος εχει νόημα, καί μπορεί νά χρησιμοποιηθεί γιά νά λύσει τό πρό-βλημα τοΰ πώς αποφεύγεται μέ τόν καλύτερο τρόπο Ινας πόλεμος χωρίς νόημα

κά-Φυσικά, αυτό τό έρώτημα δύσκολα μπορεί ν' θεί, δηλαδή νά διαμορφωθεί σέ σκέψη πού νά έΐπεμβαίνει στήν πραγματικότητα; Μπορεί

Αξιοποιη-Γιά νά συνεχίσει σέ μιά Ιποχή σάν τή δική μας νά είναι δυνατή ή καταπίεση, πού όπηρετεί τήν έκμετάλλευ-

ση τής μιας (τής μεγαλύτερης) μερίδας τοΰ πληθυσμοϋ άπό τήν (μικρότερη) άλλη μερίδα, χρειάζεται μιά πέρα γιά πέρα συγκεκριμένη βασική στάση τοΰ πληθυσμοϋ, π&ύ πρέ-πει νά απλώνεται σ' δλα τά πεδία Μιά ανακάλυψη στον τομέα τής ζωολογίας, δπως τοΰ Αγγλου Δαρβίνου, θά μπορούσε ν' άποβεί ξαφνικά έπικίνδυνη γιά τήν εκμε-τάλλευση" παρόλ' αύτά, γιά Ινα διάστημα μονάχα ή Ε κ -κλησία άσχολιόταν μ' αυτή, ένώ ή άστυνομία δέν καταλά-βαινε τίποτα Οί έρευνες τών φυσικών οδήγησαν τά τελευ-ταία χρόνια σέ συμπεράσματα στόν τομέα τής λογικής πού

θά μπορούσαν νά βάλουν σέ κίνδυνο μιά σειρά άρθρων στης χρήσιμων στήν καταπίεση Ό φιλόσοφος τοΰ πρωσι-κοΰ κράτους Χέγκελ, στή διάρκεια δύσκολων Αναζητήσεων στόν τομέα τής λογικής, εδωσε στούς Μαρς καί Λένιν, τούς κλασικούς τής προλεταριακής έπανάστασης, μέθοδες άνυ-πολόγιστης άξιας Ή άνάπτυξη τών έπιστημών γίνεται σέ Αλληλεξάρτηση, άνισόμερα δμως, καί τό κράτος δέν είναι

πί-σέ θέση νά τά έπιβλέπει δλα Οί μαχητές τής αλήθειας ρούν νά διαλέγουν πεδία μάχης σχετικά Αφύλαχτα "Ολα κρέμονται από τό αν -διδάσκεται ό σωστός τρόπος σκέψης, Ινας τρόπος σκέψης πού νά ρωτάει δλα τά πράγματα κι δλες τις διαδικασίες γιά τήν προσωρινή τους καί τή μεταλ-

μπο-λάξιμη πλευρά, Οί έςουσιαστές έχουν Ισχυρή] άποστροφή στις μεγάλες αλλαγές, Θά 'θελαν δλα νά μείνουν δπως εί-ναι, τουλάχιστο γιά χίλια χρόνια Τδ καλύτερο θά 'ταν τδ φεγγάρι νά 'μενε ακίνητο, κ; δ ήλιος νά μήν προχωρούσε

π ι ά ! Τότε κανένα δέ θά τόν έπιανε πείνα και δέ θά ρευε νά φάει γιά βράδυ "Οταν πυροβολήσουν θέλουν δ άν-τίπαλος νά μή μπορεί πιά νά ρίξει, θέλουν δ δικό τους πυρο-βολισμός νά 'ναι δ τελευταίος "Ενας τρόπος παρατήρησης; πού τονίζει ιδιαίτερα τδ παροδικό, είναι καλδ μέσο γιά νά δώσει κανείς κουράγιο στούς καταπιεσμένους Α κ ό μ α , τό· οτι σέ κάθε πράγμα κχί σέ κάθε κατάσταση παρουσιάζεται,

γύκι άναπτύσσεται μιά Αντίφαση, γύκι αύτδ είναι κάτι πού π ρ έ πει ν' άντιπαραχτεϊ ττούς νικητές "Ενας τέτοιος τρόπος: παρατήρησης (δπως ή διαλεχτική, ή διαδικασία γιά τή ροή των πραγμάτων) μπορεί νά χρησιμοποιηθεί στήν ερευνά· αντικειμένων πού γιά Ινα διάστημα ξεφεύγουν άπ' τήν προ*· σοχή των εξουσιαστών, Μπορεί νά τδν έφαρμόσει κανείς στή βιολογία ή στή χημεία Μπορεί δμως κανείς νά τδν έξασκή; σει και περιγράφοντας τήν τύχη μιας οικογένειας, χωρίς

-νά προκαλέσει πολύ τήν προσοχή Ή έξάρτηση κάθε τος άπδ πολλά άλλα, πού άδιάκοπα αλλάζουν, είναι μιά σκέψη έπικίνδυνη γιά διχτατορίες, και μπορεί νά Ιμφανι-στεΐ μέ διάφορους τρίπους χωρίς νά δώσει λαβή στήν α-στυνομία Μιά δλοκληρωμένη περιγραφή δλων των κατα-στάσεων και διαδικασιών πού συναντά ένας άνθρωπος πού· άνοίγει ένα καπνοπωλεΐο μπορεί ν' άποτελέσει σκληρό χτύ-

πράγμα-π η μ α στήν διχτατορία Ό καθένας πράγμα-πού σκέφτεται λίγο θά βρει τό γιατί Οί κυβερνήσεις πού δδηγούν τις μάζες τών ανθρώπων στήν έξαθλίωση πρέπει ν' άποφύγουν τό νά σκέ-φτονται οί έξαθλιωμένοι τήν κυβέρνηση Μιλάνε πολύ γιά μοίρα.- Αυτή, κι δχι οί ίδιοι, φταίει τάχα γιά τήν άνέχειχ

"Οποιος έρευνάει τήν αίτια τής άνέχειας τόν συλλααβάνουν, προτού φτάσει στήν κυβέρνηση Είναι δμως δυνατό ν' άν-τιμετωπίσει κανείς γενικά τις φλυαρίες γιά τή μοίρα" μπο-ρεί κανείς νά δείξει πώς τή μοίρα τοΰ ανθρώπου τή φτιά-χνουν άνθρωποι

Αυτό πάλι μπορεί νά γίνει μέ πολλούς τρόπους

Μπο-ρεΐ, γιά παράδειγμα, νά διηγηθεί κανείς τήν ιστορία ένος ύποστατικοϋ στήν Ισλανδία" δλόκληρο τό χωριό μιλάει γιά μιά κατάρα έκεΐ Μιά άγρότισα ρίχτηκε στό πηγάδι, Ινας αγρότης κρεμάστηκε Μιά μέρα γίνετ' Ινας γάμος, δ γιός τοΰ άγρότη παντρεύεται μέ μιά κοπέλα πού φέρνει μερικά χωράφια προίκα Ή κατάρα έξαφανίζεται Τό χωριό δέν έχει δμόφωνη γνώμη γ ι ά τήν αίτια αύτής τής άλλαγής πρός

τό καλύτερο "Αλλοι τήν άποδίνουν στή χαρούμενη φύση τοϋ νεαρού άγρότη, άλλοι στά χωράφια πού έφερε μαζί της ή νεαρή άγρότισα και πού κάνουν τό ύποστατικό γιά πρώτη φορά βιώσιμο Ά λ λ ά και σ' Ινα ποίημα άκόμα πού περιγρά-φει Ινα τοπίο μπορεί κανείς κάτι νά πετύχει, αν δηλαδή στή φύση ενσωματωθούν τά πράγματα τά καμωμένα απέ τόν άνθρωπο Χρειάζεται πονηριά γιά νά διαδοθεί ή αλή-θεια

Ανακεφαλαίωση

Ή μεγάλη άλήθεια τής έποχής μας (πού δέν τεΐ κανείς μέ τό νά τή βρει μονάχα, πού δμως χωρίς αύτή καμιά άλλη σημαντική άλήθεια δέ μπορεί νά βρεθεί) είναι δτι ή ήπειρός μας βουλιάζει στή βαρβαρότητα έπειδή προσ-παθούν νά διατηρήσουν μέ τή βία τις σχέσεις ιδιοχτησίας στά μέσα παραγωγής Τί ώφελεΐ νά γράψει κανείς κάτι θαρραλέο άπ' δπου νά βγαίνει πώς ή κατάσταση πού βρι-σκόμαστε είναι βάρβαρη (πού είναι αλήθεια) άν δέ φαί-νεται ξεκάθαρα γιά ποιό λόγο φτάσαμε σ' αύτή τήν κατά-σταση; Πρέπει νά πούμε δτι τά βασανιστήρια γίνονται γιατί πρέπει νά διατηρηθούν οί σχέσεις ίδιοχτησίας Φυσικά, λέ-γοντάς το αότό χάνουμε πολλούς φίλους πού είναι άντίθετοι στά βασανιστήρια γιατί πιστεύουν πώς οί σχέσεις Ιδιοχτη-σιας θά μπορούσαν νά διατηρηθούν και χωρίς αύτά (πού δέν είναι άλήθεια)

ύπηρε-Πρέπει νά πούμε τήν άλήθεια γιά τις βάρβαρες κες στή χώρα μας γιά νά μπορέσει νά γίνει αύτό πού θά τις εξαφανίσει, δηλαδή αύτό πού θ' άλλάξει τις σχέσεις ίδιοχτησίας

συνθή-Πρέπει Ακόμα νά τό πούμε σ' έκείνους πού υποφέρουν πιό πολύ άπ' δλους κάτω άπ' τις σημερινές σχέσεις ίδιο-χτησίας, πού Ιχουν τό πιδ δυνατό' συμφέρον γιά τήν Αλλα-

γ ή τους, στούς εργάτες, καί σ' έκείνους πού μπορούμε νά όδηγήσουμε στούς έργάτες σάν σύμμαχους, γιατί στήν πρα-γματικότητα δέν Ιχουν ουτε κι εκείνοι ίδιοχτησία στά μέσα

π α ρ α γ ω γ έ ς , όσο κι άν παίρνουν μερίδιο άπ' τά κέρδη Καί πρέπει, πέμπτο, νά βαδίσουμε μέ πονηριά

Κι δλες αύτές τις πέντε δυσκολίες πρέπει νά τις περνάμε ταυτόχρονα, γιατί δέν μπορούμε νά έρευνάμε τήν αλήθεια γ ι ά τις βάρβαρες συνθήκες χωρίς νά σκεφτόμαστε έκείνους πού ύποφέρουν κάτω άπ' αύτές, καί καθώς, διώ-χνοντας κάθε πειρασμό δειλίας, γυρεύουμε τις αληθινές αί-τιες μέ τ ή σκέψη μας στραμένη σ' έκείνους πού είναι πρό-θυμοι νά χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις τους, πρέπει ταυτό-χρονα νά σκεφτόμαστε καί τό πώς θά τούς δώσουμε τήν ά-λήθεια μέ τρόπο πού νά 'ναι στά χέρια τους δπλο, καί μέ τόση πονηριά πού ή μετάδοση αότή νά μή μπορεί ν' άνα-καλυφτεϊ καί νά εμποδιστεί άπό τόν εχθρό

ξε-Τέτοιες είναι λοιπόν οί άπαιτήσες μας, δταν ζητάμε άπό τούς συγγραφείς νά γράφουν τήν άλήθεια

1935, Παρίσι, «Συνέδριο γ ι ά τήν ΰπ^ράσπιοη τής Κουλτούρας»

Ο Μ Ι Λ Ι Α Σ Τ Ο 2ο Δ Ι Ε Θ Ν Ε Σ Σ Υ Ν Ε Δ Ρ Ι Ο Σ Υ Γ Γ Ρ Α Φ Ε Ω Ν ΓΙΑ

Τ Η Ν Υ Π Ε Ρ Α Σ Π Ι Σ Η Τ Η Σ Κ Ο Υ Λ Τ Ο Υ Ρ Α Σ

ΙΙάνε πια τέσσερα χρόνια πού στη χώρα μου τίστηκαν μιά σειρά φοβερά γεγονότα, πού έδειξαν πώς ή κουλτούρα σ' δλες της τις εκδηλώσεις είχε μπει κάτω άπό ένα θανάσιμο κλοιό Τό φασιστικό πραξικόπημα ξεσήκωσε αμέσως σ' ενα μεγάλο μέρος τοΰ κόσμου τις πιό φλογερές διαμαρτυρίες, οί βιαιότητες του προκάλεσαν τήν άποστρο-

διαδραμα-φή Παρόλ' αύτά πολλοί άπ' τούς άγαναχτισμένους σαν νά μήν καταλαβαίνουν τις μεγάλες νομοτέλειες Ό ρ ι -σμένα άπ' αύτά τά γεγονότα, παρόλο πού σημειώθηκαν, δέν κατανοήθηκαν άπ' όλους σέ σχέση μέ τή θεμελιακή τους σημασία γιά τήν ύπαρξη ή τήν ανυπαρξία τής κουλτούρας

συνέχι-Τά φρικιαστικά περιστατικά, τής Τσπανίας, οί

βομ-βαρδισμοί ανοχύρωτων πόλεων καί χωριών, οί σφαγές

Ολό-κληρων πληθυσμών άνοίγουν τώρα πιά σ' ολο καί πιό λούς τά μάτια γιά τή σημασία τών δχι λιγότερο φρικιαστι-κών, παρά μονάχα ίσως οχι τόσο έντυπωσιακών γεγονότων πού διαδραματίστηκαν τότε σέ χώρες σάν τή δικιά μου, δ-που δ φασισμός κατέλαβε τήν έξουσία Ανακαλύπτουν τώρα πιά στήν καταστροφή τής Γκουέρνικα καί τήν κατάληψη τών γραφείων τών γερμανικών συνδικάτων τοΰ Μάη 1933 τήν ίδια άποτρόπαια αιτία Ή κραυγή αυτών πού θανατώ-νονται σέ δημόσιους χώρους δυναμώνει τήν αδύναμη άνώ-νυμη κραυγή έκείνων πού τούς βασανίζουν πίσω άπ' τούς τοίχους τών κελλιών τής Γκεστάπο: Οί φασιστικές διχτα-τορίες, άρχισαν τις μεθόδους πού χρησιμοποίησαν στά δι-

πολ-κά τους προλεταριάτα, νά τις χρησιμοποιούν τώρα πιά καί στά ξένα" μεταχειρίζονται τόν ισπανικό λαό σά νά 'ταν δ γερμανικός ή ό ιταλικός λαός "Οταν οί φασιστικές διχτα-τορίες κατασκευάζουν τά άεροπλάνα τους, & λαός έκεϊ στε-

ρεΐται το βούτυρο κι δ ξένος λαός δέχεται βόμβες Γιά τό βούτυρο κι -ένάντια στις βόμβες εΐταν τά συνδικάτα: τά έ-κλεισαν Ποιός μπορεί σήμερα άκόμα ν' Αμφιβάλλει πώς δ

τρόπος πού οί διχτατορίες δανείζουν τις μεραρχίες τους ή

μιά στήν άλλη κι ό τρόπος πού δίνουν τεράστια ώθηση στό έμπόριο τού Εμπορεύματος έργατική δύναμη, Ιξασφαλί-ζοντας στό κεφάλαιο τις ύπηρεσίες τών ταγμάτων έργασίας, είναι πέρα γιά πέρα δ ίδιος

Μέ τή γενική έπίθεση ένάντια στίς οικονομικές καϊ πολιτικές θέσεις τής γερμανικής καϊ ιταλικής έργατικής τά-ξης, δταν στραγγαλίστηκε ή έλευθερία συνάθροισης τών έργα-τών, ή έλευθερία τοΰ τύπου, ή δημοκρατία, έγινε καϊ ή καθο-λική έπίθεση ένάντια στήν κουλτούρα γενικά

Δέν είδαμε άμεσα κι άπό τήν πρώτη στιγμή πώς ή λυση τών συνδικάτων είναι άξεχώριστη άπ' τήν καταστρο-

διά-φή τών καθεδρικών ναών καϊ άλλων μνημείων τού σμού Κι δμως, Ιδώ γινόταν ή έπίθεση ένάντια στήν καρδιά τής κουλτούρας

πολιτι-Ό γερμανικός καϊ δ Ιταλικός λαός έχασαν, δτα>> τούς λήστεψαν τις πολιτικές καϊ οικονομικές τους καταχτήσεις κάθε δυνατότητα πολιτιστικής παραγωγικότητας — άκόμα

κι δ κύριος Γκαΐμπελς βαριέται στά θέατρά του ·—, δ νικός λαός, ύπερασπίζοντας τό έδαφός του και τή δημοκρα-τία του μέ τά δπλα, καταχτά καϊ ύπερασπίζει τήν πολιτι στική του παραγωγικότητα: κάθε πλέθρο γης κι ένα τετρα-γωνικό έκατοστό μουσαμά

ισπα-"Αν είναι ετσι, Αν ή κουλτούρα είναι κάτι τό ριστο άπό τή γενική παραγωγικότητα τών λαών, άν ή ίδια βίαιη έπίθεση μπορεί ν' Αφαιρέσει άπό τούς λαούς τό βού-τυρο κ α ΐ τό σονέττο, Αν λοιπόν ή κουλτούρα είναι κάτι

άςεχφ-τό άςεχφ-τόσο ύλικό, τί πρέπει άςεχφ-τότε νά γίνει γιά τήν ύπεράσπισή

της;

Τ ί μπορεί νά κάνει ή ίδια; Μπορεί νά παλαίψει; λεύει, πού θά π ε ι : μπορεί Ό άγώνας Ιχει τις διάφορες φά-σεις του Στήν Αρχή οί έργάτες τής κουλτούρας διαχωρίζουν

Πα-τ ή θέση Πα-τους αυθόρμηΠα-τα άπό Πα-τά φρικιασΠα-τικά περισΠα-ταΠα-τικά σΠα-τή χώρα τους" δμως μέ τό νά χαρακτηρίζεις τή βαρβαρότητα

σάν βαρβαρότητα αύτό σημαίνει: πάλη Σ τ ή συνέχεια νονται ένάντια στή βαρβαρότητα, γιατί αύτό είναι άναγκαϊο γιά τόν αγώνα Προχωρούν ά π ' τή διαμαρτυρία στήν έκκλη-

ένώ-ση, άπ' τήν κατηγορία στήν κραυγή τής μάχης Δέ δείχνουν μονάχα τό έγκλημα μέ τό δάχτυλο, δνοματίζουν κιόλας τούς έγκληματίες και άπαιτούν τήν τιμωρία τους Βλέπουν πώς

ή καταδίκη τής καταπίεσης πρέπει νά βρει τέλος στήν δένιση των καταπιεστών, πώς ή συμπόνια μέ τά θύματα τής βίας πρέπει νά γίνει σκληρότητα άπέναντι στούς δήμιους,, πώς ή λύπηση πρέπει νά γίνει δργή κι ή άποστροφή μπρο-στά στή βία πρέπει νά γίνει ή ίδια βία Στή βία των άτόμων τής προνομιούχας τάξης, πρέπει ν' Αντιπαραταχτεί δλόκλη-

έκμη-ρη ή άκαταμάχητη βία τοΰ λαού

Γιατί οί πόλεμοι τους δέν έχουν πιά τελειωμό Οί λικές μοίρες Αεροπλάνων πού έπεσαν πάνω στήν άτυχη Ά -βησυνία ύψώθηκαν ξανά μέ ζεστή ακόμα τή μηχανή στόν άέρα κι ένώθηκαν μέ τά γερμανικά αεροπλάνα γιά νά χτυ-πήσουν μαζί τόν ισπανικό λαό Ή μάχη αύτή δέν τέλειωσε άκόμα, και υψώνονται κιόλας πάνω άπ' τήν Κίνα τά άερο-πλάνα τής ιμπεριαλιστικής Ι α π ω ν ί α ς

ιτα-Σ ' αύτούς τούς πολέμους, καθώς και στούς άλλους πού αναφέραμε, πρέπει νά κηρύξουμε τόν πόλεμο, κι αύτό τόν πόλεμο πρέπει, νά τόν διεξάγουμε σάν ένα πόλεμο κανονικό

Ή κουλτούρα, πού γιά πολύ, γιά πάρα πολύ καιρό ταν μονάχα μέ πνευματικά δπλα, ένώ ή έπίθεση ένάντιά της γινόταν μέ υλικά, μή οντάς ή ίδια κάτι τό πνευματικό πα-

άμυνό-ρά και ύλικό, και κυρίως μάλιστα κάτι τό υλικό, πρέπει

νά ύπερασπίσει τόν έαυτό της μέ ύλικά δπλα

"Ιούλης 1937