khronos kai istoria - giorgio agamben

1936, κείμενα των οποίων διαθέτει πλέον τό ελληνικό άναγνωστικό κοινό, καί σε λι- γοστούς άλλους που παραμένουν αμετάφραστοι στη γ λ ώ σ σ α μας, εχει τη θέση του και ό νεότερος Giorgio

Έ δ ι κ τ α τ η ς Ί ν δ ί κ τ ο υ - 3

Χρόνος και Ιστορία

Αντι Π ρ ο λ ό γ ο υ

ΣΤΗ χορεία στοχαστών πού άναυέωσαν δραστικά τήυ εικόνα της φιλοσοφικής σκέψης στη σύγχρονη 'Ιταλία, κοντά στους Nor- berto Bobbio (γεν 1909) και Gianni Vattimo (γεν 1936), κείμενα των οποίων διαθέτει πλέον τό ελληνικό άναγνωστικό κοινό, καί σε λι- γοστούς άλλους που παραμένουν αμετάφραστοι στη γ λ ώ σ σ α μας, εχει τη θέση του και ό νεότερος Giorgio Agamben (γεννημένος στη Ρώμη τό 1942), επιβλητική σήμερα φυσιογνωμία τής φιλοσοφικής σκέψης στή διπλανή χώρα και στόν ευρωπαϊκό χώρο γενικότερα, καθηγητής φιλοσοφίας στό Πανεπιστήμιο τής Βερόνας, π ο ύ σεμνύ-

νεται νά προβάλλει ώς κύριο εργο τ ο υ τήν ιταλική έκδοση ντων (Opere complete) τ ο ΰ Walter Benjamin (l892-1940) Πλάι στή ν

'Απά-πλούσια αρθρογραφία τ ο υ (ΐ964 κ.έξ.) μπορούμε εδώ νά σουμε τους τίτλους αυτοτελών δημοσιευμάτων του, τα όποια κί- νησαν διεθνώς διαλόγους π ο ύ ανοίγονται ολοένα και περισσότε-

σημειώ-ρο: Ό "Ανθρωπος χωρίς Περιεχόμενο (L'Uomo senza contenuto, Milano 1970), Οϊκοι [με τή σημασία: «Δώματα/Στροφές»]; Ή Λέξη και τό Φάντασμα στή Δυτική Κουλτούρα (Stanze: La Parola e il fantasma nella cultura occiden- tale, Torino 1977), Παιδική 'Ηλικία καί 'Ιστορία: Καταστροφή τής 'Εμπειρίας και Ανάδυση τής 'Ιστορίας {infanzia e storia: Distruzione del tempo e origine della storia, Torino 1978· έπαυξ εκδ 200l), Tò Γλωσσικό Ιδίωμα καί ό Θά- νατος: "Ενα Σεμινάριο πάνω στον Τόπο τής Αρνητικότητας (// Linguaggio e

la morte: Un seminario sul luogo della negatività, Torino 1982), Tò Τέλος τής Σκέψης (La Fine del pensiero, Paris 1982), Ιδέα τής Πεζογραφίας (Idea della prosa, Milano 1985), Ή Κοινότητα πού έρχεται (La Comunità che viene, To- rino 1990), Μπάρτλμπι: Ή Συνταγή τής Δημιουργίας (μαΟ μέ τόν Gilles Deleuze, Bartleby: La Formula della creazione Macerata 1993), Homo Sacer [Ιερός Άνθρωπος]: Ή 'Υπέρτατη Εξουσία καί ή Ζωή Fυμνή (Homo Sacer: H Potere sovrano e la nuda vita [/], Torino 1995), Μέσα άνευ Πέρατος: Σημει- ώσεις για τήν Πολιτική (Mezzi senza fine: Note sulla politica, Torino 1996), 'Ιταλικές Κατηγορίες: Σπουδές Ποιητικής (Categorie italiane: Studi di poetica

Venezia 1996), "Ο ,τι άπομένει άπό το "Αουσβιτς: Τό Άρχεΐο και ό Μάρτυς (Quel che resta di Auschwitz: L'Archivio e il testimone [Homo Sacer Ili ], Tori-

no 1998), Ό 'Επίλοιπος Χρόνος: "Eva Σχόλιο στην Προς Ρωμαίους Επιστολή (11 Tempo che resta: Un commento alla Lettera ai romani, Torino 2000), Tò 'Ανοιχτό Πεδίο (L'Aperto, Torino 2002)

Ή ιδιαιτερότητα τ ο ϋ Agannben ώς στοχαστή μπορεί νά οριστεί βάσει της πνευματικής συνισταμένης του, όπου συναντιούνται και συνεργάζονται ή έθνολογία, ή πολιτική φιλοσοφία, ή αισθητική, ή

γ λ ω σ σ ο λ ο γ ί α και ή ψυχανάλυση — π ο λ λ ά πράγματα έπομένως

Ά λ λ ά στό σύνολο τους υπηρετοΰν μιά κεντρική μέριμνα, ενα μότερο θέμα: τόν άνθρωπο ώς δυναμική μέσα στήν κοινωνία Ή άν- θρωπολογία του Agamben, όπου όντολογία καί πολιτική συνδυ- άζονται άδιαχώριστα, εξετάζει σταθερά τους όρους άνάδυσης ένός δυνατοΰ υποκειμένου τής ιστορίας, βάσει δύο θεμελιωδών διαστά- σεων, της βούλησης και τής επιθυμίας Ύ π ' αυτό τό πρίσμα, ή κοι- νότητα π ο ύ ερχεται δεν είναι παρά ή ττολ^ς ολων τών ένενεργεία δυνάμεων, όπως αύτές αποκαλύπτονται Ιδίως μέσα στις χρήσεις τής γλώσσας, ά λ λ ά και μέσα στά «μοναδικά» συμβάντα ή στις έ- παναλήψεις, ώς μοναδική διέξοδος στήν κυρίαρχη, πλήν άτελέσφο-

συγκεντρώ-λ ύ εύχάριστο εξάσυγκεντρώ-λσυγκεντρώ-λου ανάγνωσμα, εποπτικό μες στή τητά τ ο υ καί γραμμένο μέ νεανική άποφασιστικότητα— δέν γί- νεται αισθητή κάποια ανάγκη α ν α γ ω γ ή ς στά υπόλοιπα: εδώ ό 'Ιταλός στοχαστής επιχειρεί μιά γ ρ ή γ ο ρ η άναδρομή στις άντιλή-

συνοπτικό-ψεις τ ο ΰ δυτικοϋ πολιτισμού y i à τό χρόνο της Ιστορίας από την αρχαιότητα ώς σήμερα, σταθμεύοντας σε κείμενα cardinalia των ση- μαντικότερων φάσεων, άλλά με επισημάνσεις τοΰ θρησκειολόγου Hen- ri-Charles Puech (1902-1986) στην αφετηρία, για νά καταλήξει σε συ- μπεράσματα πού συνεχίζουν νά παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον σήμερα, μετά άπό αρκετά χρόνια προόδου στίς συναφείς ζυμώσεις

Τό δοκίμιο του Agamben δημοσιεύεται άκριβώς yi' αύτό τώρα, άλλα ή μετάφρασή του είναι κοντά είκοσι ετών: εΐχε εκπονηθεί άπό εναν φοιτητή της φιλολογίας (τοΰ τό είχε γνωρίσει ό Armando Gni- sci, καθηγητής της συγκριτικής φιλολογίας, περιλαμβάνοντάς το στήν υλη μελέτης τοΰ άντικειμένου τ ο υ — γενικά, όχι «σκουπίδια»), εναν άνθρωπο π ο ύ νοιαζόταν ούτως ή ά λ λ ω ς γιά τά υλικά στή- ριξης τ ο ΰ κλάδου του στό πολυσχιδές διδακτικό τ ο υ εργο, και ή- ταν ή εποχή π ο υ μιά παροδική πρωτοβουλία είχε ξεχωρίσει ώρες άπό τό πρόγραμμα της Μέσης Εκπαιδευτικής Βαθμίδας μας γιά νά διδαχτεί τό μάθημα «Εισαγωγή στις Ιστορικές Σπουδές» Τό ειδικό ενδιαφέρον π ο ύ παρουσίαζε τό κείμενο τοΰ Agamben γιά τούς ά- σχολούμενους με τήν ιστορία είχε νά κάνει μέ τήν «εξωτερική» του έστίαση: οΐ οικείες θεωρίες των ιστορικών, τών άρχαιολόγων, τών γεωγράφων γιά τό χρόνο άπουσιάζουν εντελώς (παρακάμπτεται εμφατικά λ.χ άκόμα και ή «μακρά διάρκεια» τ ο ΰ Fernand Braudel)· εκείνο π ο ύ παρακολουθείται εδώ είναι ή ματιά της φιλοσοφίας πά-

νω στήν Ιστορία, ώς συνάρτηση τής χρονικότητας Σ τ ά μέσα τής δεκαετίας τ ο ΰ '80, μάλλον, τό μάθημα εξαφανίστηκε άπό τό ελλη- νικό άναλυτικό πρόγραμμα, ά λ λ ά και τό περιοδικό τοΰ κλάδου γιά

τό όποιο προοριζόταν ή μετάφραση λ ί γ ο μετά εκλεισε Πρέπει κι άπό τή θέση αύτή νά εκφράσω τις εύχαριστίες μου πρός τόν κ Γιώρ-

γ ο Κοροπούλη, πού μέ τό ενδιαφέρον του γιά κείνη τήν εργασία δωσε μιά νέα χρηστική διέξοδο στήν παλαιά πρόθεση, καΐ πρός τόν

έ-κ Μανώλη Βελιτζανίδη, πού ένθέρμως τή στέγασε

Τό δοκίμιο αύτό-εδώ δεν εΐναι τό μοναδικό κείμενο τ ο ΰ Giorgio Agamben π ο ύ βλέπει τό φώς στήν έλληνική (αύτοτελώς τουλάχι- στον)· δεν πάνε χρόνια αφότου, σε περιορισμένο άριθμό άντιτύπων, κυκλοφορήθηκε μιά παμφλέτα («μπροσούρα» άποκαλεϊται στήν

τ α υ τ ό τ η τ α τής έκδοσης) π ο ύ πλάι σε ένα Κεφάλαιο άπό τό Homo

Sacer στοιχίζει μικρότερα κείμενα του δημοσιευμένα σε περιοδικά: Τ à Δικαιώματα του 'Ανθρώπου και ή Βιοπολιτική- Που ξεκινά ή Νέα "Εξοδος- Τί είναι iva Στρατόπεδο, μτφρ Παναγιώτης Καλαμαράς, 'Αθήνα: Έλευθε-

ριακή Κουλτούρα, 1999 Και πιό πρόσφατα από τους ίδιους λεστές τέθηκε σε κυκλοφορία μια ακόμη α ν ά λ ο γ η σ υ λ λ ο γ ή γρα-

συντε-πτών του: Ή Μορφή-της-Ζωής, μτφρ Παναγιώτης Καλαμαράς,

'Αθή-να: Έλευθεριακή Κουλτούρα, 2003 Γνωρίζω επίσης πώς μια

εισα-γ ω εισα-γ ή του (ΐ982) στο Παιδόπουλο (JI Fanciullino, 1903) τοϋ Giovanni

Pa-scoli (1855-1912), σέ π ο λ ύ έπιδέξια μετάφραση από τόν Σταύρο πασταύρου, αναμένει κι αύτη από χρόνια τήν εκδοσή της μαΟ με

Πα-τό κείμενο αναφοράς της

Ή μετάφραση π ο ύ άκολουθεί δεν ήταν δυνατό ν' α π α λ λ α γ ε ί εντελώς από τά σημάδια τ ο υ παρελθόντος —μια ορισμένη γ λ ω σ - σική άποψη καί κάποια ύπέρ τό δέον εμμονή στήν πιστότητα—, άλλά ϊσως και νά μήν τό διεκδίκησε μιά ισχυρότερη βούληση Ενη- μερώθηκε ομως με βάση τά νεότερα δεδομένα της έλληνικής βιβλι- ογραφίας, π ο ύ δεν τήν άφορούσαν σέ μεγάλη έκταση βεβαίως, και άναψηλαφίστηκε σέ μερικά εμφανώς άδέξια σημεία της Επισημαίνε- ται ότι οί αποδόσεις άκόμα και τών παραθεμάτων άπό αρχαίες έλ- ληνικές πηγές, πού τό π ρ ω τ ό τ υ π ό τους προσκομίζεται σέ ύποση- μειώσεις, παρακολουθούν τό κείμενο τού Agamben Τό αύτό ισχύει καί προκειμένου γιά τις ελληνικές μεταφράσεις αναφερόμενων έργων

οΐ όποιες μνημονεύονται στις ύποσημειώσεις Γενικά οί σεις είναι προσθήκες της έλληνικής έκδοσης Μέ ιδιαίτερα στοιχεία («πελασγικά») επισημαίνονται οί έλληνικές λέξεις π ο ύ εμφανίζο- νται —μεταγραμμένες λατινικά— στο πρωτότυπο Πρωτοβουλίες τής μετάφρασης όμοίως είναι οί πληροφορίες πού έχουν παρεμβλη- θεί στο κείμενο μέσα σέ άγκύλες Εκλεκτοί φίλοι μου προσέφεραν τήν άρωγή τους (δύο έξ αύτών, τού Ηρακλή Δ Λογοθέτη και τού 'Ανδρέα Χριστινίδη, οί γραπτές παρεμβάσεις —προφορικές άρχικά,

ύποσημειώ-π ο ύ καταγράφηκαν ύστερα άύποσημειώ-πό δική μου α ί τ η σ η — ύποσημειώ- νται σέ θέση Επιμέτρου)· δίχως τους, τό αποτέλεσμα θά ήταν ύ- ποδεέστερο· κι όσο δεν κατόρθωσε νά μήν είναι, τ ο ύ τ ο επιβαρύνει άποκλειστικά καί μόνο τόν ύπογράφοντα

περιλαμβάνο-Άθψα, Νοέμβριος2001, 'Απρίλιος 2003 Δ Α

ι

[ Ε Ι Σ Α Γ ω Γ Η : ΓΕΝΙΚΟ Δ Ι Α Γ Ρ Α Μ Μ Α Κ Α Ι Π Ρ Ο Θ Ε Σ Η ]

ΚΑΘΕ αντίληψη της ιστορίας εκφέρεται πάντοτε μαΟ μέ

μιά συγκεκριμένη έμπειρία τ ο ϋ χρόνου, εμπειρία π ο υ διαπλέκεται μαζί της, π ο ύ την ορίζει καταστατικά και π ο υ προορίζεται άκριβώς να την ανεβάσει σ τ ο φως Παρόμοια και κάθε κουλτούρα είναι πάνω απ' ολα μιά συγκεκριμένη έμπειρία τ ο ϋ χρόνου, και καμιά νέα κουλτούρα δεν είναι δυ-νατή χωρίς κάποια μεταβολή αυτής τής εμπειρίας Τό πρω-ταρχικό καθήκον μιας αυθεντικής επανάστασης δεν εΤναι ποτέ ώς έκτούτου ά π λ ά και μόνο «ν' αλλάξει τόν κόσμο παρά και προπαντός «ν' αλλάξει τ ό χρόνο» Ή νεωτερική πολιτική σκέψη, π ο ύ επικέντρωσε τήν προσοχή της πάνω στήν ιστορία, δεν επεξεργάστηκε μιάν αντίληψη ανταπο-κρινόμενη και στό χρόνο "Ετσι, κι αύτός άκόμα ό Ιστορι-κός υλισμός αμέλησε ώ ς τ ώ ρ α νά επεξεργαστεί κάποιαν αντίληψη τ ο ϋ χρόνου π ο ύ νά στέκει σ τ ό υψος τής άντί-ληψής τ ο υ γιά τήν ιστορία Εξαιτίας ετούτης τής παρά-λειψης αναγκάστηκε ασυνείδητα νά προσφύγει σε μιάν ά-ντίληψη τ ο ϋ χρόνου π ο ύ α π ό αιώνες δεσπόζει σ τ ή δυτι-

^ Παραπομπή στήν περίφημη ενδέκατη άπό τις «Θέσεις» τοϋ Karl Marx (1818-1883) «yià τόν Φόγιερμπαχ» («Thesen über Feuerbach» τοΰ

1845, άρχ δημοσ ώς παράρτ στό εργο τοϋ Friedrich Engels Ό κος Φόγιερμπαχ και τό Τέλος τής Κλασικής Γερμανικής Φιλοσοφίας, 1888), άνα- πόσπαστες πλέον από τή Γφμαμική Ιδεολογία (Die deutsche Ideologie: Kritik der neusten deutschen Philosophie, 1932) των Κ Marx και Fr Engels* πβ

Λουδοβί-μτφρ.-έπιμ Κώστας Φιλίνης, [τ 1.], ΆΟ.: Gutenberg, <1975>, σ 48: «01 λόσοφοι έχουν άπλώς ε ξ η γ ή σ ε ι τόν κόσμο μέ διάφορους τρόπους,

φι-<άλλά> αυτό που εχει σημασία είναι νά τόν ά λ λ ά ξ ο υ μ ε »

13

κή κουλτούρα, κι έτσι và επιτρέψει μέσα στόν ϊδιο τ ο υ τον

κόρφο νά συμβιώσουν π λ ά ι - π λ ά ι μιά επαναστατική ληψη της ιστορίας και μιά παραδοσιακή εμπειρία τ ο υ χρό-νου Ή χονδροειδής π α ρ ά σ τ α σ η τ ο υ χρόνου ώς ένός ση-μειακού και ομοιογενούς continuum άπέβη ο ϋ τ ω - π ω ς πε-ρισταλτική γιά τ ή μαρξική έννοια της ιστορίας: διάνοιξε

αντί-τ ό κρυφό ρήγμα διαμέσου αντί-τ ο υ οποίου ή ιδεολογία θησε τήν άκρόπολη τ ο υ ιστορικού υλισμοϋ Ό Benjamin

εκπόρ-είχε ήδη καταγγείλει α υ τ ό τόν κίνδυνο στις Θεσβις τ ο υ

ττσ-uœ στη Φιλοσοφία της Ιστορίας \Geschichtsphilosophische Thesen,

σ υ γ γ ρ 1940, π ο λ υ γ ρ εκδ 1942 (Schriften, έπιμ Τ W & tel Adorno, Frankfurt α.M 1955'Gesammelte Schriften, τ 1./2,

Gre-Frankfurt α M 1974, 21981)] Είναι καιρός πιά νά ελθει σε φως ή συνεπιφερόμενη μες στή μαρξική άντίληψη τής ιστο-ρίας έννοια τ ο υ χρόνου

[ Ε Λ Λ Η Ν Ι Κ Η Α Ρ Χ Α Ι Ο Τ Η Τ Α ]

Η άνΟρώπινη νόηση, καθώς διαθέτει την εμπειρία του νου, όχι όμως άντίστοιχα και την παράσταση του, παρι-στάνει άναγκαστικά τ ό χρόνο μεταχειριζόμενη χωρικές ει-κόνες Ή αντίληψη π ο υ έχει y i à τ ό χρόνο ή έλληνορωμαϊ-

χρό-κή αρχαιότητα είναι κατά βάση κυκλωτερής και συνεχούς τύπου «Κατεχόμενος από μιάν ιδέα σαφήνειας π ο υ εξομοι-ώνει τ ό αυθεντικό και πλήρες Είναι μέ κείνο π ο υ είναι κα-

θ α υ τ ό και μένει ταυτόσημο πρός έαυτόν, μέ τ ό αΙώνιο λαδή και τ ό αναλλοίωτο, ό "Ελληνας θεωρεί τήν κίνηση και τ ό Γίγνεσθαι σάν κατώτερες βαθμίδες τής πραγματι-κότητας, οπου ή τ α υ τ ό τ η τ α δέν συμπεριλαμβάνεται πλέον

δη-— σ τ ή ν κάλλιστη των π ε ρ ι π τ ώ σ ε ω ν δη-— παρά υ π ό μορφή παραμόνιμης και διηνεκούς ιδιότητας, ήτοι υ π ό μορφή δι-αρκούς αναγωγής Ή κυκλική κίνηση, π ο υ εξασφαλίζει τή διατήρηση των ϊδιων πραγμάτων μέσ' άπό τήν επανάλη-

ψη και τ ή συνεχή επιστροφή τους, άποτελεΐ τήν

αμεσότε-ρη και τελειότεαμεσότε-ρη (και τήν ε γ γ ύ τ ε ρ η , κατά συνέπεια, σ τ ο θείο) έκφραση εκείνου π ο ύ είναι, στήν άκρα κορυφή τής Ιε-ράρχησης, α π ό λ υ τ η ακινησία» (Puech)

Στόν Τίμαιο τ ο υ Πλάτωνα ό χρόνος, μετρούμενος άπό

τήν κυκλική τροχιά των ούρανίων σφαιρών, ορίζεται ώ ς ομοίωμα τής αιωνιότητας σέ κίνηση: « Ό δημιουργός τ ο υ κόσμου επινόησε ενα ομοίωμα τής αιωνιότητας σέ κίνηση καί, διευθετώντας κ α τ ά λ λ η λ α τόν ουρανό, κατασκεύασε, άπό τ ή μία και άσάλευτη αιωνιότητα ξεκινώντας, τ ό όμοί-ωμα τ ο ϋ τ ο π ο ύ κινείται διαρκώς σύμφωνα μέ τούς νόμους

15

τ ο ϋ άριθμοΟ και π ο υ εμείς τ ό άποκαλοΰμε χ ρ ό ν ο Ό ριστοτέλης επανήλθε έδραιώνοντας τόν κυκλικό χαρακτή-

'Α-ρα τ ο υ χρόνου, υ π ό τήν έξής έννοια: «Νά γιατί ό χρόνος φαίνεται νά είναι ή κίνηση τής σφαίρας, διότι είναι αυτή ή κίνηση π ο υ μετρά τις άλλες κινήσεις και π ο υ μετράει άκό-

μα και τ ό χρόνο [ ] κι ό χρόνος επίσης φαίνεται νά είναι ενα είδος κύκλου [ ], οΟτωσώστε τ ό νά λέμε ότι τ ά γεν-νημένα πράγματα συνιστοϋν κύκλο είναι ισοδύναμο με τό

νά λέμε π ώ ς υπάρχει ενας κύκλος τ ο υ χρόνου».^ Συνέπεια

π ρ ώ τ η μιας τέτοιας άντίληψης είναι π ώ ς ό χρόνος, όντας ουσιαστικά κυκλικός, δεν εχει διεύθυνση Κυρίως-ειπείν, δεν εχει αρχή, μήτε κέντρο, μήτε τέλος· ή, καλύτερα, τά εχει μο-νάχα στό μέτρο ό π ο υ κυκλικά κινούμενος επιστρέφει άκα-

τ ά π α υ σ τ α στον εαυτό του "Οπως εξηγεί ενα μοναδικό

ε-δάφιο άπό τ ά Προβλήματα τ ο υ 'Αριστοτέλη, είναι

αδύνα-τ ο νά πει κανείς, άπό αδύνα-τ ή σκοπιά οπου βρισκόμασαδύνα-τε, αν μείς είμαστε μεταγενέστεροι ή προγενέστεροι τ ο ϋ Τρωικού Πολέμου: «'Εκείνοι, άραγε, π ο ύ έζησαν στά χρόνια τού Τρω-ικού Πολέμου είναι προγενέστεροί μας, κι ώς πρός τούτους είναι προγενέστεροι όσοι έζησαν σε καιρούς άκόμα πιό άρ-χαίους, κι ετσι τραβάει τ ό πράγμα σ τ ό διηνεκές, με τ ο ύ ς άνθρώπους π ο ύ βρίσκονται πιό π ί σ ω στό παρελθόν νά εΐ-

ε-^ Τίμαιος ΙΑ', 37c-d: «€ίκώ δ' èirevoei [των άώίων θεών ό -γεννήσας πατήρ] κινψόν ηνα αιώνος ττοιήσαι, καΐ όιακοσμών άμα ούρανόν ττοιεΐ μένοντος αιώνος έν évi κατ' άριθμόν ίοϋσαν αιώνων εικόνα, τούτον δν

όη χρόνον ώνομάκαμεν»

^ Φυσικής 'Ακροάσεως Δ', 223b-224α: «δίό καΐ boKeî ό χρόνος elvai ή τής σφαίρας κίνησις, ότι ταύτη μετρούνται αϊ αλλαι κινήσεις και ό χρό- νος ταύτη τη κινήσει [ ] και yàp ό χρόνος αυτός είναι όοκεΐ κύκλος τις [ ], ώστε TÒ λε^ειν είναι τα 'γΐ'γνόμενα τών ^Γpa'yμάτωv κύκλον τό λε- 'γειν εστίν τοϋ χρόνου είναι τινα κύκλον»

ναι πάντα προγενέστεροι των άλλων; "Η, αν αληθεύει π ώ ς

ή οικουμένη εχει μιάν άρχή, ενα μέσο κι ενα τέλος, και πώς, άμα κάνεις φτάνει στο τέλος τ ο υ γερνώντας, φτάνει συνά-

μα καί, γιά λ ό γ ο υ του, νά επιστρέφει στην άρχή του, κι

αν άληθεύει άπό την ά λ λ η μεριά οτι τά προγενέστερα ναι τ ά κοντινότερα πρός την άρχή πράγματα, τότε τί ε-μποδίζει νά είμαστε εμείς πιό κοντινοί στήν άρχή άπό κεί-νους π ο υ έζησαν τόν Τρωικό Πόλεμο; [ J "Αν ή σειρά των συμβάντων είναι κύκλος, εφόσον ό κύκλος δεν εχει πραγ-ματική άρχή μήτε τέλος, εμείς δεν μπορούμε, εξαιτίας μιάς-κάποιας μεγαλύτερης ε γ γ ύ τ η τ α ς πρός τήν άρχή, νά είμα-στε προγενέστεροί τους, ουτε κι εκείνοι μπορούν νά θεω-ρηθούν άρχαιότεροί μας».^

εί-Μά ό θεμελιώδης χαρακτήρας της έλληνικής εμπειρίας

τ ο υ χρόνου, π ο ύ διαμέσου τ ω ν Φυσικώι^ τ ο υ 'Αριστοτέλη

καθόρισε γιά δυό χιλιάδες χρόνια τ ή δυτική π α ρ ά σ τ α σ η γιά τ ό χρόνο, είναι κι εκείνος π ο ύ δημιουργεί γ ι ' αύτόν ενα σημειακό, ά τ ε λ ε ύ τ η τ ο καί ποσοτικοποιημένο continu-

um "Ετσι, ό χρόνος ορίζεται άπό τον 'Αριστοτέλη σάν ριθμός της κίνησης σύμφωνα με τ ό πριν και τ ό μετά»^ και

«ά-ή συνέχειά τ ο υ είναι εγγυημένη ά π ό τ «ά-ή διαίρεσ«ά-ή τ ο υ σε

στιγμές (τό νϋν, τό τ ώ ρ α ) άνάλογες πρός τ ό γεωμετρικό

"^Προβλήματα 916α: «ττότερον ώστΓ€ρ ημών οί έττϊ Τροίας καί νων οί ττρό αυτών και àeï οί επάνω πρότεροι είσιν; ή εϊττερ άρχή τις έστι και μέσον και τέλος του παντός, καΐ δταν -γηράσκων τις επί τό πέρας ελ- θτ} και πάλιν έπαναστρελίττ] επί την άρχήν, τά δε εyyvτεpω της άρχής πρότερα, τί κωλύει ημάς εν τφ πρός την άρχήν είναι μάλλον; [ ] ε/ δτ) κύκλος εστί, του bè κύκλου μήτε άρχή μήτε πέρας, ουδ' αν πρότεροι ει-

εκεί-εν τφ βγγυτφφ της άρχής είναι, οϋθ' ήμεΐς εκείνων οϋτ' εκείνοι ήμών»

^ Φυσικής 'Ακροάσεως Δ', 220α: «ό χρόνος άριθμός εστίν κινήσεως

κα-τά TÒ πρότερον και ύστερον»

17

σημείο (στιγμτ)) Ή στιγμή καθαυτή δεν είναι τίποτε ά λ λ ο

παρά ή συνέχεια χρόνου, ενα καθαρό οριο π ο υ συνέχει και

συνάμα διαιρεί παρελθόν και μέλλον Σάν τέτοιο, είναι

κά-τι άπιαστο, τ ο υ όποιου ό παράδοξος μηδενικός ρας διατυπώθηκε άπό τον 'Αριστοτέλη σ τ ή διαβεβαίωση

χαρακτή-π ώ ς ή στιγμή είναι χαρακτή-πάντα «άλλη», εφόσον διαιρεί τ ό

χρό-νο στο διηνεκές, και παραταϋτα ή ϊδια πάντα, εφόσον νει τ ό επερχόμενο και τ ό περασμένο, έ γ γ υ ώ μ ε ν η εντεύθεν

ένώ-τ ή συνέχεια·^ κι ή φύση ένώ-της α υ ένώ-τ ή είναι ένώ-τ ό θεμέλιο ένώ-της γενούς «διαφορότητας» τ ο υ χρόνου, όπως και τ ο υ «κατα-στροφικού» του χαρακτήρα: «Άφοϋ ή στιγμή εΤναι συνάμα τέλος και άρχή τ ο υ χρόνου, όχι μονόπλευρα, παρά τέλος

εγ-τ ο υ παρελθόνεγ-τος και άρχή εγ-τ ο ϋ μέλλονεγ-τος, καεγ-ταπώς 6 κλος είναι στο ϊδιο σημείο κοίλος και κυρτός, κατά τον ϊδιο τρόπο ό χρόνος θά είναι πάντοτε σέ θέση ν' άρχίζει καί νά τελειώνει, γι' α υ τ ό και δείχνει νά είναι πάντοτε ά λ λ ο ς » /

κύ-Ή άνικανότητα τ ο ϋ δυτικού άνθρώπου νά διαφεντέψει

τ ό χρόνο και ή συνακόλουθη ιδεοληψία τ ο υ νά τον δίσει» και νά τον «περάσει» έχουν τ ό π ρ ώ τ ο τους θεμέλιο σ' αύτή τήν έλληνική άντίληψη περι τ ο υ χρόνου ώς ένός ποσοτικοποιημένου και άτελεύτητου continuum φευγαλέ-

«κερ-ων σημειακών στιγμών

Μιά κ ο ν λ τ ο ύ ρ α π ο ύ διεπόταν άπό μιά τέτοια σταση τ ο υ χρόνου δεν μπορούσε νά διαθέτει σαφή καί ξε-

παρά-^ "Ο.π 222 α: «Τό ôè νυν έσην συνέχεια χρόνου [ ]· συνέχει yàp τον χρόνον TÒV τταρεληλυθότα και έσόμενον, και ττέρας χρόνου έστίν ίστι yàp τοϋ μέν άρχή, τοϋ δέ τελευτή»

^Αύτ.: «έττεί δε τό νϋν τελευτή καί άρχή χρόνου, άλλ' ου τοϋ αύτοϋ, άλλα τοϋ μεν τταρήκοντος τελευτή, άρχή δε τοϋ μέλλοντος, εχοι αν ώσ- ττερ 6 κύκλος εν τφ αύτφ ττως τό κυρτόν και τό κοίλον, οϋτως και ό χρό- νος άεϊ εν άρχή και τελευτή και διά τοϋτο δοκεΐ άεϊ ετερος»

κάθαρη εμπειρία της ιστορικότητας Τό να

υποστηρίξου-με ότι ή άρχαιότητα δεν είχε εμπειρία τ ο ΰ βιωμένου νου άποτελεΐ βεβαίως υπεραπλούστευση, ά λ λ ο τόσο βέ-βαιο παραμένει ωστόσο π ώ ς τό πεδίο οπου oi "Ελληνες φι-λόσοφοι πραγματεύονται τ ό πρόβλημα τ ο ΰ χρόνου εϊναι πάντοτε ή Φυσική Ό χρόνος είναι κάτι τ ό αντικειμενικό και τ ό φυσικό π ο υ περικλείει «εντός τ ο υ » τ ά π ρ ά γ μ α τ α

χρό-ωσάν ενα εξωτερικό περίβλημα (ττεριέχον): κάθε πράγμα,

ό π ω ς βρίσκεται μέσα σ' εναν χώρο, ετσι βρίσκεται καί

μέ-σα στό χρόνο Συμβαίνει με μεγάλη συχνότητα ή απαρχή της νεωτερικής αντίληψης γιά τήν Ιστορία ν' ανάγεται

στις λέξεις με τις όποιες 6 Ηρόδοτος άρχίζει τις Ιστορίες

τ ο υ : « Ό Ηρόδοτος άπό τήν ^Αλικαρνασσό εκθέτει εδώ τ ' αποτελέσματα τών ερευνών του, ο υ τ ω σ ώ σ τ ε 6 χρόνος νά

μή σβήσει τ ά εγχειρήματα τών ανθρώπων »® Είναι τον

καταστροφικό τ ο υ χρόνου χαρακτήρα π ο υ οΐ Ιστορίες

έπι-θυμουν νά μαχηθοϋν, κι α υ τ ό πιστοποιεί τήν έπι της σίας άν-ιστορική φύση της άρχαίας αντίληψης γιά τ ό χρό-

ου-νο "Οπως ή λέξη π ο ύ δηλώνει τό ενέργημα τ ο υ γιγνώσκειν

(eihévai), ετσι και ή λέξη ιστορία προέρχεται α π ό τ ή ρίζα id- [Γίδ-\, π ο ύ σημαίνει «βλέπω» 'Ίστωρ είναι, καταρχάς, 6

α ύ τ ό π τ η ς μάρτυρας, εκείνος π ο ύ είδε Ή έλληνική ξουσία τ ο υ βλέμματος βρίσκει κι εδώ άκόμα τήν έπιβεβαίω-

ύπερε-σή της Ό προσδιορισμός τ ο υ αυθεντικού Είναι ώς σία ενώπιον βλέμματος» αποκλείει μιάν εμπειρία της ιστο-ρίας συνιστάμενης σε ο,τι ήδη ύφίσταται έδωνά παντοτινά, δίχως ποτέ νά εκτίθεται καθεαυτό κάτω απ' τ ά μάτια μας

«παρου-® Μουσαι: «Κλειώ» Α' 1: «Ηροδότου 'Κλικαρνησσέος ίστορίης δεξις ή0€, ώς μήτε τά epya -γενόμενα έξ άνθρώττων τφ χρόνφ εξίτηλα ηένψαι »

άπό-19

[ Χ Ρ Ι Σ Τ Ι Α Ν Ι Κ Ο Ι Μ Ε Σ Α ΐ Ω Ν Α Σ ]

ΑΝΤΊΘΕΤΗ από πολλές απόψεις είναι ή χριστιανική

εμπει-ρία τ ο υ χρόνου Έ ν ώ ή κλασική π α ρ ά σ τ α σ η τ ο υ χρόνου είν' ενας κύκλος, ή εΙκόνα που καθοδηγεί τή χριστιανική σχη-ματοποίηση της έννοιας είναι α υ τ ή μιας ευθείας «Έναντι-θέσει πρός τον "Ελληνα, ό κόσμος είναι y i à τόν χριστιανό δημιουργημένος μέσα στό χρόνο, και μέσα στό χρόνο πρέ-

πει νά τελειώσει 'Από τ ή μιά μεριά ή διήγηση της Γένεσης, άπό τήν ά λ λ η ή έσχατολογική προοπτική της 'Αποκάλυ- ψης. Και ή δημιουργία, ή Έ σ χ α τ η Κρίση, όλο τ ό ενδιάμεσο χρονικό διάστημα, τ ό έκτυλισσόμενο άπό τό ενα ώς τό άλ-

λ ο μεταξύ των δύο α ύ τ ώ ν ορόσημων, είναι μοναδικά Τ ό μοναδικό τ ο ϋ τ ο και δημιουργημένο σύμπαν, π ο ύ είχε άρ-

χή, π ο ύ διαρκεί και π ο ύ θά λάβει τέλος μέσα σ τ ό χρόνο, εΐν' ενας κόσμος τετελεσμένος και εκατέρωθεν των π λ ε υ -ρών της Ιστορίας τ ο υ πεπερασμένος Δεν είναι μήτε αιώνι-

ος μήτε άτελεύτητος σ τ ή διάρκειά του, και τά γ ε γ ο ν ό τ α

π ο ύ διαδραματίζονται εντός τ ο υ δεν πρόκειται ποτέ νά παναληφθούν» (Puech)

ε-Ε ξ ά λ λ ο υ , άντίθετα μέ τόν χωρίς διεύθυνση χρόνο τ ο υ κλασικού κόσμου, ό χρόνος τ ο ύ τ ο ς εχει μιά διεύθυνση κι ενα νόημα: ξετυλίγεται ανεπιστρεπτί από τ ή δημιουργία προς τ ό τέλος κα\ βρίσκει ενα κεντρικό σημείο άναφοράς στήν ενσάρκωση τ ο υ Ιησού Χριστού, ή οποία χαρακτηρί-ζει τήν άνέλιξή τ ο υ ωσάν μιά πρόοδο άπό τήν αρχική π τ ώ -

ση πρός τήν τελική λ ύ τ ρ ω σ η Γι' α ύ τ ό κι ό Ιερός στίνος [St (Aurelius) Augustinus (354 -43θ)] δύναται ν' άντι-

Αυγουτάξει σ τ ο υ ς falsi circuii [σφαλεροΟς κύκλους] τ ω ν Ε λ λ ή νων φιλοσόφων τή via recta [ορθή όδό] τ ο υ Χρίστου, στήν

-αΙώνια επανάληψη τ ο υ Παγανισμού, κατά τήν οποία

τί-π ο τ α δεν είναι νέο, τ ή χριστιανική novitas [το νέο], στήν

ο-ποία τ ό καθετί συμβαίνει μιά και μοναδική φορά Ή ρία της α ν θ ρ ω π ό τ η τ α ς εμφανίζεται ετσι σάν μιά ιστορία της σωτηρίας, δηλαδή της προοδευτικής επίτευξης της

ιστο-λ ύ τ ρ ω σ η ς , π ο ύ θεμειστο-λιώνεται πρωταρχικά σ τ ο Θεό Καί, σ' α ύ τ ή τήν πορεία εναλλαγών, κάθε συμβάν είναι μονα-δικό και ανεπανάληπτο

Παρά τήν εμφανή τ ο υ περιφρόνηση γιά τ ά «εγκόσμια», είναι ό χριστιανισμός π ο ύ εθεσε τις βάσεις γιά μιάν εμπει-ρία της ιστορικότητας, και όχι 6 αρχαίος κόσμος, παρότι

τ ό σ ο έγρήγορος απέναντι σ τ ά κοσμικά συμβάντα Ό στιανισμός διαχωρίζει πράγματι άποφασιστικά τ ό χρόνο άπό τ ή φυσική κίνηση τ ώ ν άστρων γιά νά τόν κάμει ενα φαινόμενο ούσιαστικά άνθρώπινο και εσωτερικό «"Αν τ' ά-στρα σταματούσαν στόν ούρανό», γράφει 6 Ιερός Αύγου-στίνος με μιά φρασεολογία π ο ύ ήχεϊ μοναδικά μοντέρνα,

χρι-«κι άν ό τροχός τ ο υ ά γ γ ε ι ο π λ ά σ τ η εξακολουθούσε νά γυρίζει, ενδέχεται άραγε νά μήν ύπήρχε 6 χρόνος γιά νά καταμετρήσουμε τις περιστροφές [τού τροχού]; γιά νά μας επιτρέπει νά πούμε ότι αύτές όλοκληρώνονται σε ϊσα χρο-νικά διαστήματα, εϊτε π ώ ς τ ή μιά είναι πιό άργές καί τήν

ά λ λ η πιό γρήγορες; [ ] "Ας μή μού ερθει κανένας λοιπόν

νά πει οτι είναι ή κίνηση τών ούρανίων σωμάτων π ο ύ γκροτεί τ ό χρόνο [ ] Είναι μέσα σ' εσένα, πνεύμα μου, ό-

συ-π ο υ ε γ ώ μετρώ τ ό χρόνο».^

'^Εξομολογήσεις XI 23,29-30 και 27,36 Πβ

πρόλ.-είσαγ.-μτφρ.-σχόλ.-ευρετ Φραγκίσκη Άμπατζοπούλου, τ 2., Άθ.: έκδ Πατάκη ^Ναυτίλος/

Ά-21

Kl εντούτοις, ό χρόνος, π ο υ έτσιδά έσωτερικοττοιείται, παραμένει άκόμα ή συνεχόμενη σειρά σημειακών στιγμών

της ελληνικής σκέψης Όλάκερο τό ένδέκατο βιβλίο τών ξομολογήσεων [Co/7fess/o/yes, 397-401] τ ο ϋ Α υ γ ο υ σ τ ί ν ο υ , μέ

Ε-τό άγωνιώδες και άνικανοποίητο ερωτηματολόγιο του γιά τον ά σ ύ λ λ η π τ ο χρόνο, φανερώνει οτι ό συνεχής και ποσο-τικοποιημένος χρόνος δεν εχει εξαλειφθεί, παρά μονάχα με-τατοπιστεί άπο τήν άστρική διαδρομή στήν εσωτερική δι-άσταση "Ο,τι μάλιστα απέτρεψε τόν Αυγουστίνο άπό τ ό

ν άντιμετωπίσει λ υ σ ι τ ε λ ώ ς τ ό πρόβλημα τ ο ϋ χρόνου ναι προπάντων τ' ότι διατηρήθηκε άθιχτη ή αριστοτελική αντίληψη της σημειακής στιγμής: «Πώς λοιπόν υφίστα-νται οι δυό αΟτοι χρόνοι, τό παρελθόν και τ ό μέλλον, άπ'

εί-τή στιγμή π ο υ τ ό παρελθόν δεν υπάρχει πια και τό λον δεν εχει υπάρξει άκόμα; "Οσο γιά τ ό παρόν, αν α υ τ ό ήτανε πάντα παρόν, αν δηλαδή δεν πήγαινε νά προστεθεί

μέλ-σ τ ό παρελθόν, τότε δεν θά ήταν χρόνος, ά λ λ α

αιωνιότη-τα "Αν τ ό παρόν πρέπει λοιπόν νά προστίθεται σ τ ό ρελθόν, π ώ ς μπορούμε νά λέμε οτι είναι [χρόνος], εφόσον δεν μπορεί νά είναι παρά μονάχα επειδή παύει νά είναι; [ ] "Αν εννοούσαμε ενα σημείο χρόνου τέτοιο π ο ύ νά μήν ήταν δυνατό νά διαιρεθεί σε μικρότερα μόρια, αυτό καί μό-

πα-νο α υ τ ό μπορεί κάνεις νά τ ό άποκαλέσει παρόν: μά τ ό μείο τ ο ϋ τ ο π ε τ ά τ ό σ ο γ ο ρ γ ά άπό τ ό μέλλον στό παρελ-θόν, ώστε δέν εχει τήν παραμικρή διάρκεια Καθότι, αν είχε κάποιαν έκταση, θά ήταν διαιρετό σε παρελθόν καί μέλ-

ση-λ ο ν πση-λήν όμως τ ό παρόν δέν εχει έκταση».^®

υαγνώσματα, 12p'>, 1999, σσ 176, 178, 185· στήν παλαιότερη μτφρ τοϋ

'Ανδρέου Δαλεζίου: Αϊ 'Εξομολογήσεις, τ 2., Άθ 1951 (και ανατ.), σσ 110, 112,117 "Ο.π 14,17 και 15,20 Στη μτφρ Φρ Άμπατζοπούλου,

Ή εμπειρία ενός χρόνου πιο άρχετυπικοΟ, περατωμένου και συλλήψιμου, π ο υ συναντάμε περιστασιακά στον πρω-τόγονο χριστιανισμό, εΐν' επικαλυμμένη συνεπώς από τον μαθηματικοποιημένο χρόνο της κλασικής άρχαιότητας Σιμά

σ αυτό, επιστρέφει μοιραία καί ή άρχαία κυκλική

παράστα-ση της έλληνικής μεταφυσικής, τής όποιας ή άφομοίωπαράστα-ση συντελείται διαμέσου π ρ ώ τ α - π ρ ώ τ α τής νεοπλατωνίζου-σας πατρολογίας και συνακόλουθα με τ ή σχολαστική θεο-λογία Ή αιωνιότητα, ώ ς επικράτεια τ ο υ θείου, τείνει νά εκμηδενίσει με τον άπαρασάλευτο κύκλο της τήν ανθρώπι-

νη εμπειρία τ ο υ χρόνου Ή άδιάστατη κι άπιαστη στιγμή καθίσταται τ ό σημείο ο π ο υ ό χρόνος διατέμνει τον τροχό τής αιωνιότητας «Γιά νά εχεις μιάν εικόνα τής σχέσης με-

τ α ξ ύ αιωνιότητας και χρόνου», διαβάζουμε στό De

Univer-so [Περί Πάντων Κτισμάτων, άπό τ ή Θεία Διδασκαλία rium Divinale,1223-1240)] του Γουλιέλμου τής '(Α)βέρνης [Guil-

(Magiste-laume d'Auverne ή de Paris, 1180-1249], «δοκίμασε νά νταστείς τήν αιωνιότητα σάν ενα τεράστιο τροχό καί, μέσα σ' αυτόν, τόν τροχό τ ο υ χρόνου, κατά τέτοιον τ ρ ό π ο ώ-στε τ ο ύ τ ο ς ό δεύτερος ν άκουμπάει τόν π ρ ώ τ ο σ' ενα ση-μείο και μόνο "Οπως ξέρεις, αν πράγματι ενας κύκλος ή μιά σφαίρα άγγίζει εναν ά λ λ ο κύκλο ή σφαίρα, εϊτε συμ-βαίνει α υ τ ό εσωτερικά εϊτε εξωτερικά, ή επαφή είναι δυνα-

φα-τ ή σ' ενα μόνο σημείο Άφοϋ, ο π ω ς είπα, ή αιωνιόφα-τηφα-τα ναι παντελώς άσάλευτη και εξολοκλήρου σύγχρονη, κάθε φορά π ο ύ ό τροχός τ ο υ χρόνου άγγίζει τόν τροχό τής αι-ωνιότητας ή επαφή θά επιτυγχάνεται τόσο οσο προβλέ-πεται, καθόσον μόνο σημειακά τόν άγγίζει κατά τήν περι-στροφή του, και γι' α υ τ ό ό χρόνος δέν είναι σύγχρονος»

εί-ο.π., σσ 166-167 και 169* στη μτφρ Α Δαλεζίου, εί-ο.π., σσ 102 και 104

23

I V [ Ν Ε Ο Τ Ε Ρ Ο Ι Χ Ρ Ο Ν Ο Ι ]

Η άντίληψη του χρόνου στη νεότερη εποχή είναι μιά κοποίηση του ευθύγραμμου και μη-αναστρέψιμου χριστια-νικού χρόνου, π ο υ όμως άποκόπτεται από κάθε ιδέα τέ-λους κι εκκενώνεται άπό οιοδήποτε ά λ λ ο αίσθημα πέραν εκείνου μιας δομημένης εξέλιξης σύμφωνα μέ το πριν καί τό μετά Αύτή ή παράσταση τ ο υ χρόνου ώς ομοιογενούς, ευ-θύγραμμου και κενού γεννιέται άπό τήν εμπειρία της έρ-γασίας στις πρωτοκαπιταλιστικές βιοτεχνίες και κατακυ-ρώνεται ά π ό τ ή νεωτερική μηχανική π ο ύ παγιώνει τ ό

λαϊ-π ρ ω τ ε ί ο της ομοιόμορφης ευθύγραμμης κίνησης έναντι της κυκλικής Ή εμπειρία τ ο υ νεκρού κι άποσπασμένου ά-

π ό τήν εμπειρία χρόνου, π ο ύ χαρακτηρίζει τ ή ζ ω ή στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις και σ τ ά εργοστάσια, φαίνεται

νά στηρίζει τήν π ί σ τ η ότι ή φ ε υ γ α λ έ α σημειακή σ τ ι γ μ ή είναι ό μοναδικός άνθρώπινος χρόνος Τ ό πριν και τ ό με-

τά, αύτές οι τ ό σ ο άβέβαιες και κενές γιά τήν άρχαιότητα εννοιες, γίνονται τ ώ ρ α καθαυτές και διαυτές τ ό νόημα, κι ετούτο τ ό νόημα παρουσιάζεται ώς τ ό άληθώς Ιστορικό

"Οπως τ ό είχε κιόλας διείδει ό Nietzsche, βάζοντας σ τ ο σημάδι τήν κατά Hartmann" «εξελικτική διαδικασία τ ο υ κό-

" 'Αναφέρεται στόυ «φιλόσοφο του άσυνειδήτου» [Karl Robert] duard von Hartmann (1842-1906) και ειδικότερα στις άπόψεις που ανέ-

Ε-πτυξε στό εργο του Φιλοσοφία του 'Ασυνειδήτου (Philosophie des wussten, 1869) Ή βίαιη έπίθεση του Friedrich Nietzsche (ΐ844 -1900) ά- παντα στον δεύτερο άπό τοί/ς Παράκαιρους Στοχασμούς του (Unzeit- gemdsse Betrachtungen, 1873-1876): «Περί των Επιβλαβών και των Επω-

Unbe-φελών Επιπτώσεων της Ιστορίας στη Ζωή» («Vom Nutzen und

Nach-σμου» («μόνον ή έξελικτική διαδικασία μπορεί νά σει σ τ ή λύτρωση»), ή έννοια π ο υ καθοδηγεί την άντίλη-

οδηγή-ψη τ ο υ 19 αιώνα y i à τήν ιστορία εϊναι κείνη της κτικής διαδικασίας» Τ ό νόημα άνήκει μόνο στήν εξελικτι-

«εξελι-κή διαδικασία επί συνόλου κι ουδέποτε σ τ ό σημειακό και άπιαστο τώρα· εφόσον όμως ή εξελικτική τ ο ύ τ η διαδικα-σία δεν είναι στήν π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α παρά μιά ά π λ ή δια-δοχή άπό τ ώ ρ α συναρτήσει τ ο υ π ρ ι ν και τ ο υ μ ε τ ά ,

κι εφόσον ή ιστορία της σωτηρίας καταντά στό μεταξύ μιά καθαρή χρονολογία, ή εμφάνιση ένός νοήματος μπορεί νά σωθεί μόνο αν εισαχθεί ή ιδέα, καθαυτή στερημένη από κά-

θε όντολογική θεμελίωση, μιας συνεχοϋς κι άδιάκοπης όδου Κάτω από τήν επίδραση των έπιστημών της φύσης,

προ-«άνάπτυξη» και «πρόοδος», πού εκφράζουν άπλά τήν ιδέα μιας χρονολογικά προσανατολισμένης εξελικτικής διαδικα-σίας, καθίστανται οι καθοδηγητικές κατηγορίες της ιστο-ρικής γνώσης Μιά τέτοια άντίληψη τ ο υ χρόνου και τής ιστορίας άλλοτριώνει κατανάγκην τον άνθρωπο ώ ς προς τήν κύρια διάστασή τ ο υ και παρακωλύει τήν πρόσβαση στήν αύθεντική ιστορικότητα "Οπως είχαν παρατηρήσει ό Dilthey καί ό κόμης Yorck^^ ( « α ύ τ ή ή σχολή δεν ήταν διό-

teil der Historie für das Leben», 1874) — αυτοτελώς στά έλλ.: Ιστορία και Ζωή, είσαγ.-μτφρ.-σημ N.M Σκουτερόπουλος, Άθ.: «Γνώση» <Φιλο-

25

λ ο υ ιστορική, τταρα οικοδομούσε μέ βάση τ ή λογική λογής άρχαιοτήτων και τον αισθητισμό, ενώ τ ό κυρίαρχο ρεύμα ήταν προσηλωμένο στή μηχανιστική οικοδόμηση»), στήν πραγματικότητα π ί σ ω άπό τόν εμφανή θρίαμβο τ ο υ ίστορικισμοΰ στόν 19 αιώνα κρύβεται ριζική άρνηση της ιστορίας ένονόματι ένός γνωστικού ιδεώδους μορφοποιη-μένου πάνω στό π ρ ό τ υ π ο τών φυσικών επιστημών Ένάντιά τ ο υ δούλεψε καλά ή λεβιστροσική κριτική, π ο υ εκθέτει τή χρονολογική και άσυνεχή φύση τ ο υ ιστοριολο-γικοϋ κώδικα («ή άξίωση μιας ιστορικής συνέχειας άντικει-μενικής καί ανεξάρτητης άπό τόν κώδικα εξασφαλίζεται μο-νάχα μέ δολερά σχεδιαγράμματα καί ή ιστορία τελειώνει

συλ-μέ τ ό ξετύλιγμα της λειτουργίας ενός αληθινού και θαρου μύθου μέσα στό σύστημα της γνώσης μας»^^) και αποποιείται «τήν εξίσωση Ιστορίας και ανθρωπότητας, π ο ύ καταγίνονται κάποιοι νά μας επιβάλουν μέ τόν ανομολό-

ξεκά-γ η τ ο σκοπό νά κάμουν τήν Ιστορία τ ό έσχατο καταφύξεκά-γιο ένός υπερβατικού άνθρωπισμού».^"^

Δεν πρόκειται ομως γιά εγκατάλειψη της Ιστορίας,

αλ-λά γιά προσχώρηση σέ μιάν αντίληψη της ιστορικότητας πιό αύθεντική

Martin Heidegger στήυ §77 τοΰ Είναι καί Χρόνος (βλ εδώ Κεφ Vili)

^^ Άπό τήν Άγρια Σκέψη (La Pensée sauvage, 1962) τοϋ Claude Strauss (γεν 1908)· πβ μτφρ Ευα Καλπουρτζή, πρόλ.-έπιμ "Αλκη Κυρια-

Lévi-κίδου-Νέστορος, Άθ.: έκδ Παπαζήση <Φιλοσοφία-Πη7ές>,1977,σσ.362-363

^^ Π β 0.7Γ., σ 364

Ή σύμφυση χωρικών παραστάσεων και χρονικών

εμπειρι-ών π ο υ κυριαρχεί στη δυτική άντίληψη τ ο ϋ χρόνου στρέφεται άπό τόν Hegel προκειμένου νά εννοηθεί ό χρό-νος ώς διαλεκτική άρνηση και υπέρβαση τ ο υ διαστήματος

μετα-Έ ν ώ τό σημείο τ ο υ χώρου είναι ά π λ ώ ς άδιάφορη κότητα, τ ό χρονικό σημείο, δηλαδή ή στιγμή, είναι ή άρνη-

τ ή συνεπιφερόμενη στόν όρισμό τ ο υ ώς συνεχόμενης δοχής σημειακών στιγμών « Ό χρόνος», γράφει σε μιά πε-

δια-ρικοπή τής Εγκυκλοπαίδειας [Encyklopädie der philosophischen Wissenschaften im Grundrisse, 1817] οπου, άσυνειδήτως προϋ-ποτιθέμενη και σε ά γ α σ τ ή συνδιαλλαγή, άκόμα πάλλει ή αυγουστίνεια άνησυχία άπέναντι στήν άπιαστη ουσία τ ο ϋ

27

χρόνου, «είναι τό Είναι πού, ενώ είναι, δεν είναι, καί, ενώ δεν είναι, είναι: τό διαισθητό Γίγνεσθαι» Σάν τέτοιο, εΐναι ταυ-τόσημο κατά βάση με τον άνθρωπο, τ ό άρνητικό ε τ ο ύ τ ο Είναι π ο υ «είναι κείνο π ο υ δέν είναι καί δεν είναι κείνο π ο υ είναι» Επειδή μάλιστα ό Hegel σκέφτεται ϊσως τ ό χρόνο σύμφωνα κυρίως με τ ό π ρ ό τ υ π ο της σημειακής στιγμής

στή μεταφυσική, γι α ύ τ ό είναι και σε θέση νά κάμει τόσο

τ ό π ο μέσα σ τ ό σύστημά τ ο υ σε κείνη τήν «ισχύ τ ο υ νητικοϋ», π ο ύ διαβλέπει στό εργο τ ο υ ανθρωπίνου πνεύ-ματος και π ο ύ τ ή διορίζει κεντρικό μηχανισμό τής διαλεκτι-κής Εκείνο πού, μέσα σ τ ό έγελιανό σύστημα, εκφράζεται

άρ-με τ ή μορφική τ α ύ τ ι σ η τ ο υ χρόνου και τ ο υ ανθρωπίνου πνεύματος, αμφότερων έννοουμένων ώς αρνήσεων τής άρ-νησης, είναι ό δεσμός — π ο ύ μένει ακόμα νά εξετάσουμε — άνάμεσα στή μηδενισμένη εμπειρία τ ο υ χρόνου γιά τόν δυ-τικό άνθρωπο και τ ή δύναμη τής κουλτούρας τ ο υ ν' άρ-νείται Μόνο μιά κουλτούρα π ο ύ άπόχτησε τέτοια εμπει-ρία τ ο υ χρόνου θά μπορούσε νά εντάξει στήν άρνηση τήν ούσία τ ο υ άνθρώπινου πνεύματος και δέν κατανοεί κανείς τήν άληθινή σημασία τής έγελιανής διαλεκτικής άν δέν τήν παρακολουθήσει σε συσχετισμό προς τήν άντίληψη τ ο υ χρόνου π ο ύ τής είναι ά λ λ η λ έ γ γ υ α Διότι ή διαλεκτική εί-ναι πάνω άπ' όλα ο,τι άκριβώς μας επιτρέπει νά συναγά-γουμε σε ενότητα (δια-λβγεσθαι) τ ό continuum τών άρνη-τικών και ά σ ύ λ λ η π τ ω ν στιγμών

Στόν Hegel, μολαταύτα, ή προέλευση τ ο υ χρόνου και

τό νόημα τής μορφικής τ ο υ ταύτισης με τ ό πνεύμα δέν ξετάζονται ώς τοιαύτα Ό χρόνος εμφανίζεται άπλά ώς «ή αναγκαιότητα και τό πεπρωμένο τ ο υ μή καθαυτό πραγμα-τωμένου πνεύματος» Τ ό πνεύμα οφείλει νά ρ ι φ θ ε ί μες

ε-σ τ ο χρόνο «Προε-σήκει ε-σ τ ο νόημα τ ο υ πνεύματος»,

διαβά-ζουμε σ τ ό Aóyo μες στψ Ιστορία {Die Vernunft in der chte, 1837], «ή εξέλιξη της ιστορίας νά π ρ ο ά γ ε τ α ι εν χρό-νω» Α λ λ ' άφοΰ ό χρόνος είναι, καθώς είδαμε, «τό Εΐναι πού, ενώ είναι, δεν είναι, καί, ενώ δέν είναι, είναι», τ ό 'Απόλυτο μπορεί νά αληθεύει μονάχα ώ ς «αποτέλεσμα» καί ή ιστο-ρία, π ο ύ είναι « τ ό πνεύμα άλλοτριωμένο έν χρόνω», απο-

Geschi-τελεί ούσιαστικά Stufengang, μια εξελικτική διαδικασία

προ-αγόμενη ανά βαθμίδες· ώς άλλοτρίωση της αλλοτρίωσης,

ε τ ο ύ τ η είναι ό « γ ο λ γ ο θ ά ς » και ή «έπανεύρεση» τ ο υ

απο-λ ύ τ ο υ πνεύματος, ό «αφρός» π ο ύ ά π ' τ ό κροντήρι της ϊδιας τ ο υ απεραντοσύνης ανεβαίνει πρός αύτό

"Οπως 6 χρόνος, π ο ύ ή ούσία τ ο υ είναι καθαρή

άρνη-ση, ετσι κι ή Ιστορία ούδέποτε είναι πρόσφορη σέ

σύλλη-ψη έν άκαρεί, ειμή μόνον σφαιρικά ώσάν εξελικτική κασία Για τ ο ύ τ ο καί μνήσκει ξεκομμένη από τ ή βιωματι-

διαδι-κή εμπειρία ένός-έκάστου ατόμου, π ο ύ ιδεώδες τ ο υ είναι

ή εύτυχία «Στή θεώρηση της Ιστορίας βολετό είναι νά οθετηθεί καί ή όπτική γωνία της εύτυχίας, α λ λ ά ή ιστο-ρία δέν είναι ό χώρος της εύτυχίας» Εντεύθεν αναδύεται, μέσα στήν έγελιανή φιλοσοφία της ιστορίας, και ή άμαυ-

υΐ-ρή φιγούρα της «μεγάλης Ιστορικής άτομικότητας», όπου σαρκώνεται ή «ψυχή τ ο υ κόσμου» Οι «μεγάλοι άνδρες» δέν είναι ενα όργανο στήν προοδευτική πορεία τ ο υ οικου-μενικού Πνεύματος '6ύς άτομα καθαυτά «δέν εΐναι αύτό π ο ύ κοινά λέμε εύτυχεΤς» «Μέ τ ό π ο ύ πετυχαίνουν στό σκοπό τους, σωριάζουνται χαμαι πλαδαροί σάν αδειανά σακιά»

Τ ό πραγματικό ύποκείμενο της ιστορίας είναι τ ό Κράτος

29

VI

[ Η ΑΝΤΙΛΗΨΗ TOY MARX ΓΙΑ TO ΧΡΟΝΟ]

Ο τρόπος μέ τον όποιον ό Marx σκέφτεται την Ιστορία δράζεται σέ μιά περιοχή όλωσδιόλου διάφορη Ή ιστορία

λά σάν οικουμενική άτομικότητα "Οθεν, ή ιστορία δέν θορίζεται, ό π ω ς στόν Hegel και στόν έγελιανής κ α τ α γ ω -γής Ιστορικισμό, άπό τήν έμπειρία τ ο υ γραμμικού χρόνου

ή φύση Ή ιστορία δέν είναι πλέον, ό π ω ς στόν Hegel, τ ό πεπρωμένο ά λ λ ο τ ρ ί ω σ η ς τ ο υ άνθρώπου καί ή άναγκαία

ίστο-ρική ύπαρξη έπει8ή ρίπτεται μές στο xpóuo, παρά, το άι^τίθετο λον, επειδή και μόνο είναι μιά ιστορική ύπαρξη δύναται να πέφτει μες στο χρόνο, νά χρονικοποιείται

μάλ-Ό Marx δεν έπεξεργάστηκε μιά θεωρία τ ο ΰ χρόνου σαρμοσμένη στήν ιδέα του y i à την Ιστορία, άλλά είναι βέ-βαιο π ώ ς αυτή είναι άσυμφιλίωτη με την άριστοτελική και την έγελιανή άντίληψη τ ο υ χρόνου ώς συνεχους κι άτε-

προ-λ ε ύ τ η τ η ς διαδοχής σημειακών στιγμών "Οσο κινούμαστε στόν ορίζοντα ετούτης τής μηδενισμένης εμπειρίας τ ο υ χρό-νου, δεν είναι δυνατό νά υπεισέλθουμε στήν αυθεντική ιστο-ρία, γιατί ή άλήθεια εξαρτάται πάντοτε ά π ό τ ό σύνολο τής εξελικτικής διαδικασίας κι ό άνθρωπος δε θά μπορεί πο-

τέ νά οίκειωθεϊ με τρόπο συγκεκριμένο, δηλαδή πρακτικό, τήν ϊδια τ ο υ τήν ιστορία Ή θεμελιώδης άντίφαση τ ο υ σύγ-χρονου άνθρώπου εγκειται μάλιστα σ τ ' οτι προπάντων δεν εχει άκόμα στή διάθεσή τ ο υ μιάν εμπειρία τ ο υ χρόνου εναρμονισμένη πρός τήν Ιδέα τ ο υ γιά τήν Ιστορία, και δια-τελεί ώς έκτούτου με άγωνία διασπασμένος άνάμεσα στό εγχρονο Είναι τ ο υ [Είναι-εν-χρόνω], ώς ασταμάτητη φυγή τών στιγμών, και τ ό ιδιαίτερό τ ο υ Είναι-μές-στή ν-ιστορία, νοούμενη ώ ς αυθεντική διάσταση τ ο υ άνθρώπου Ό δυϊ-σμός κάθε νεωτερικής άντίληψης γιά τήν Ιστορία —οίονεί res gestœ [πεπραγμένα/ γ ε γ ο ν ό τ α ] καί historia rerum ge-starum [Ιστορία πεπραγμένων/γεγονυΐα], ώς διαχρονικής

π ρ α γ μ α τ ι κ ό τ η τ α ς και ώ ς συγχρονικής δομής, π ο ύ είναι άδύνατο νά συμπέσουν χρονικά— εκφράζει α υ τ ή άκριβώς τήν πλήρη άδυναμία τ ο ΰ άνθρώπου, χαμένου μές στό χρό-

νο, νά καταλάβει τήν ϊδια τ ο υ τήν ιστορική φύση

31

VII

[ Η Μ Ε Τ Α Φ Υ Σ Ι Κ Η Ε Κ Δ Ο Χ Η , Η Γ Ν ω Σ Η Κ Α Ι Η Σ Τ Ο Α ]

Ε ITE σάν κύκλο τό στοχάστηκαν εϊτε σά γραμμή, τό

στοι-χείο π ο υ δεσπόζει σε κάθε δυτική αντίληψη y i à τ ό χρόνο είναι ή σημειακότητα Παριστάνουμε τόν βιωμένο χρόνο μέ-

σ ω μιας έννοιας μεταφυσικό-γεωμετρικής (τό άδιάστατο μείο-στιγμή) κι επειτα προχωράμε σάμπως ή έ ν λ ό γ ω έν-νοια νά ήταν αληθινά αυτός ό ϊδιος ό πραγματικός χρό-νος τής εμπειρίας "Ηδη ό [Giambattista] Vico [1668-1744] είχε επισημάνει οτι ή έννοια τ ο υ γεωμετρικού σημείου εί-ναι μιά έννοια μεταφυσική, π ο υ διάνοιξε τ ό «πονηρό μονο-

ση-π ά τ ι » («malignum aditum») διαμέσου τ ο ΰ όση-ποίου ή φυσική διείσδυσε στή φυσική "Ο,τι 6 Vico ελεγε γιά τό γε-ωμετρικό σημείο μπορεί νά επαναληφθεί καί προκειμένου γιά τ ή στιγμή ώ ς χρονικό «σημείο» Α υ τ ή είναι τ ό μονο-πάτι διαμέσου τ ο ΰ όποίου ή αιωνιότητα τής μεταφυσικής παρεισφρέει στήν ανθρώπινη εμπειρία τ ο ΰ χρόνου και τ ή διχοτομεί ανεπανόρθωτα Κάθε μας απόπειρα νά σκεφτοΰ-

μετα-με κατά τ ρ ό π ο α λ λ ι ώ τ ι κ ο τ ό χρόνο οφείλει συνεπώς νά συγκρουστεί μέ τ ο ύ τ η τήν έννοια και μιά κριτική τ ο ΰ στιγ-μιαίου συνιστά ε ύ λ ο γ η προϋπόθεση μιας καινούργιας ε-μπειρίας τ ο ΰ χρόνου

Διάσπαρτα στις π τ υ χ ώ σ ε ι ς και τις σκιές τής δυτικής πολιτισμικής παράδοσης κείτονται τ ά στοιχεία μιας διαφο-ρετικής αντίληψης γιά τ ό χρόνο 'Αρκεί νά ρίξουμε φως πά-

νω τους γιά νά έγερθοΰν αυτά, ωσάν καβαλάρηδες τοφόροι ενός μηνύματος π ο ύ προορίζεται γιά μας καί π ο ύ είναι δικό μας εργο νά τ ό επαληθεύσουμε Εϊναι σ τ ή Γνώ-

μαντα-ση, στην έκλιπούσα ε τ ο ύ τ η θρησκεία της Δύσης, ό π ο υ πανταται μιά εμπειρία τ ο υ χρόνου ερχόμενη σε βίαιη άντί-θεση τόσο προς εκείνη των Ε λ λ ή ν ω ν όσο και πρός την άλ-

ά-λη των χριστιανών Αύτη στόν κύκλο της έλά-ληνικής ρίας και στην εύθεία τ ο υ χριστιανισμού άντιπαραθέτει μιάν άντίληψη της οποίας τ ο χωρικό π ρ ό τ υ π ο μπορεί νά πα-ρασταθεί με μιά διακεκομμένη γραμμή Κατ' α ύ τ ό τόν τρό-

έμπει-πο, πλήττει ο,τι προπάντων εμεινε άμετάβλητο τόσο στην κλασική άρχαιότητα όσο και σ τ ό χριστιανισμό: τ ή διάρ-κεια, τόν σημειακό και συνεχόμενο χρόνο Ό κοσμικός χρό-νος της έλληνικής εμπειρίας άποκρούεται άπό τ ή Γνώση ένονόματι τής ά π ό λ υ τ η ς ξενικότητάς τ ο υ μέσα στόν κό-

σμο ενός Θεου (ό Θεός είναι άλλότρως, ό κατεξοχήν

ξενι-κός), τ ο υ όποίου ή προνοιακή δράση δεν είναι δυνατό νά συνίσταται στή διατήρηση τών κοσμικών νόμων, ά λ λ ά στή θραύση τους "Οσο y i à τόν προσανατολισμό τ ο υ γραμμι-κού χριστιανικού χρόνου πρός τ ή λ ύ τ ρ ω σ η , κι α ύ τ ό τ ό αρνιέται, γιατί ή άνάσταση δεν είναι γιά τόν γνωστικό κά-

τι π ο ύ πρέπει να αναμένεται μέσα σ τ ό χρόνο καί π ο ύ θα πραγματοποιηθεί σ' ενα ε γ γ ύ τ ε ρ ο ή απώτερο μέλλον, πα-

ρά εχει ήδη ανέκαθεν λάβει χώρα

Ό χρόνος τής Γνώσης είναι λοιπόν ενας χρόνος νεκτικός και μή-όμοιογενής, π ο ύ ή αλήθεια τ ο υ εγκειται στό χρονικό κλάσμα απότομης διακοπής κατά τ ή διάρκεια

μή-συ-τ ο υ όποίου ό άνθρωπος άνμή-συ-τιλαμβάνεμή-συ-ται με μιάν αιφνίδια πράξη συνείδησης τήν ϊδια τ ο υ τήν κατάσταση ώ ς κατά-σταση άναστάντος («statim resurrectionis compos») Σε συ-νάφεια πρός ε τ ο ύ τ η τήν εμπειρία σταματημένου χρόνου,

ή στάση τ ο ϋ γνωστικού είναι λυσιτελώς επαναστατική: πορρίπτει τ ό παρελθόν, ά λ λ ' αποκαθιστά σ' αύτό, διαμέ-

ά-33