BAO CHE DONG DUOC

BAO CHE DONG DUOC

KHOA Y H C C TRUY N

NHÀ XU T B N Y H C

M C L C

L I NÓI U 1

PH N I 2

I C NG V BÀO CH ÔNG D C 2

I BÀO CH LÀ GÌ ? 2

II M C ĐÍCH C A VI C BÀO CH 2

III YÊU C U C A VI C BÀO CH 2

IV CÁC D NG C BÀO CH THÔNG TH NG 2

V M T S D NG THU C BÀO CH THÔNG TH NG 3

A CÁC TH THU T BÀO CH THU C PHI N 3

B K THU T S C THU C 10

C THU C CAO N C 11

D THU C HOÀN 13

E THU C TÁN 16

PH N II 18

CÁCH BÀO CH CÁC V THU C 18

A GIAO 18

A NGÙY 18

BA Đ U 19

BA KÍCH 19

BÁ T NHÂN 20

B C HÀ 21

B CH BI N Đ U (đ u ván tr ng) 21

BÁCH B 22

B CH C P 22

B CH CH 23

B CH C NG TÀM (t m vôi) 24

B CH Đ NG N (v y tr ng) 24

B CH GI I T (là h t chín c a cây c i b tr ng) 25

BÁCH H P (t i r ng) 25

B CH LI M 26

B CH PH C LINH (ph c linh) 27

B CH MAO CừN (r c tranh) 27

B CH PHÀN (phèn chua, phèn phi) 28

B CH QU 29

B CH T T LÊ (gai tr ng) 29

BÁCH TH O S NG (nh n i) 30

B CH TI N 30

B CH TH C 31

B CH TRU T 32

B CH VI 33

BÁN H 33

BAN MIÊU (Sâu đ u) 34

BINH LANG (h t qu cau) 35

B HOÀNG (c n n) 36

B CÔNG ANH (cây mễi mác) 37

B I M U (xuyên) 37

CAM TH O 38

CAM TO I 39

CAN T T (s n khô) 40

C O B N 40

CAO BAN LONG 41

CAO H C T 42

CAO KH 44

CAO L NG KH NG (ri ng núi) 45

CAO QUY B N 45

CÁP GI I (t c kè) 47

CÁT CừN (c s n dây) 48

CÁT CÁNH 48

CÁT SÂM (nam sâm) 49

CÂU Đ NG 49

CÂU K T 50

C U TÍCH (Culy) 51

CHI T (dành dành) 51

CH XÁC (qu tr p) 52

CH TH C (qu tr p) 53

CHU SA (th n sa) 53

C T TOÁI B (cây t r ng, t ph ng) 54

CÙ M CH 55

CÙ TÚC XÁC (thu c phi n) 55

CÚC HOA 56

D MINH SA (phân d i) 56

DÂM D NG HO C 57

Đ I HOÀNG 57

Đ I H I 58

Đ I PHÚC BÌ (v qu cau) 59

Đ M Đ U S (đ đ u s , hăm đ u s ) 59

Đ M TRÚC DI P 60

ĐAN SÂM 61

Đ NG SÂM (phòng đ ng sâm) 62

ĐÀO NHÂN 62

Đ A C T BÌ (v r câu k ) 63

Đ I SÚ 64

Đ A LONG (giun đ t) 64

Đ A PHU T 65

ĐINH H NG 66

Đ TR NG 67

Đ C HO T 67

H KHÔ TH O 68

HÀ TH Ô 69

H I MÃ (cá ng a) 69

H I SÀI (cây l c) 70

H I SÂM 71

H I T O (rong bi n) 71

H NH NHÂN M 72

H U PHÁC 72

H PHÁCH 73

H TIÊU (h t tiêu) 74

HO C H NG 74

HOÀI S N (c mài) 75

HOÀNG BÁ 75

HOÀNG C M 76

HOÀNG KỲ 76

HOÀNG LIÊN (xuyên) 77

HOÀNG NÀN (v doãn) 78

HOÀNG TINH 79

HÒE 80

H NG HOA 81

HÙNG Đ M (m t g u) 81

HÙNG HOÀNG 82

H NG NHU 83

H NG PH (c sú, c g u) 84

HUY N H SÁCH 85

HUY N SÂM 85

HUY T D THÁN (tóc cháy) 86

HY THIÊM (c đĩ) 86

ÍCH M U 87

ÍCH TRÍ NHÂN 88

KÊ HUY T Đ NG (h ng đ ng) 88

KÊ N I KIM (màng l a m gà) 89

KHA T 89

KHI M TH C 90

KHIÊN NG U (h c s u, h t bìm bìm) 91

KH SÂM (cây dã hòe) 91

KHO N ĐÔNG HOA 92

KH NG (g ng) 92

KH NG HO T 94

KIM ANH T 95

KIM NGÂN HOA 95

KINH GI I 96

L CHI (qu v i) 96

LIÊN NH C (h t sen) 97

LÔ CừN (r lau, r s y) 98

LÔ H I 98

LÔI HOÀNG 99

LONG C T 100

LONG Đ M TH O 100

LONG NÃO 101

LONG NHÃN 101

MA HOÀNG 102

MÃ TI N (cây c chi) 103

MÃ X HI N (rau sam) 104

M CH MÔN ĐÔNG (c tóc tiên) 104

M CH NHA 105

M N KINH T (cây quan âm) 105

M T ĐÀ TừNG 106

M T MÔNG HOA 107

M T ONG 107

M U Đ N BÌ 109

M U L (v h u) 109

MI T GIÁP (mai cua đinh) 110

M C H NG 111

M C QUA 111

M C T C (c tháp bút) 112

M C THÔNG 112

M T D C 113

NAM TINH (c chóc chu t) 113

NGA TRU T (ngh xanh, ngh đen) 114

NG I DI P (lá thu c c u) 115

NGÔ CÔNG (con r t r ng) 115

NGÔ THÙ 116

NG C TRÚC 117

NGŨ B I T (b u bí) 117

NGŨ GIA BÌ 118

NGŨ LINH CHI 118

NG TINH TH O (cây di p cá) 119

NGŨ V T 120

NG U BÀNG T 120

NG U HOÀNG 121

NG U T T 121

NHA Đ M T (s u đâu c t chu t, s u đâu r ng) 122

NHÂN SÂM 123

NHÂN TR N (B b ) 124

NHÂN TRUNG B CH 125

NHŨ H NG 125

NH C THUNG DUNG 126

NHUNG 126

Ô D C 128

Ô Đ U 128

Ô LONG Vơ (b hóng) 129

Ô MAI (m ) 130

Ô RÔ (đ i k ) 131

Ô T C C T (mai cá m c) 131

PHÁ C CH 132

PHÁC TIÊU 132

PHI T 133

PHÒNG K 134

PHÒNG PHONG 134

PHÙ BÌNH (bèo cái) 135

PH T 135

QUA LÂU NHÂN 136

QUÁN CHÚNG 137

QU 137

QUY (đ ng quy) 138

SA NHÂN 139

SA SÂM 140

SÀI Đ T 141

SÀI H 141

SINH Đ A (đ a hoàng) 142

S N Đ U CừN 143

S N THÙ 143

S N TRA 144

S QUÂN T (qu giun) 144

TAM LừNG 145

TAM TH T 146

TÂN DI 146

T N GIAO 147

TANG B CH BÌ (v r dâu t m) 147

TANG DI P (lá dâu) 148

TANG KÝ SINH (g i dâu) 149

TANG PHIÊU TIÊU (t b ng a trên cây dâu) 149

T O GIÁC (qu b k t) 150

TOAN TÁO NHÂN (nhân táo) 150

T TÂN 151

TH CH CAO 151

TH CH H C 152

TH CH L U (cây l u) 153

TH CH QUY T MINH ( c c u kh ng) 154

TH NG L C 155

TH NG TRU T 155

TH CH X NG B 156

THừNG MA 156

THANH CAO 157

THANH Đ I 157

TH O QU (đò ho) 158

THI M TH (cóc) 159

THIÊN HOA PH N (c qua lâu) 161

THIÊN MA 161

THIÊN MÔN ĐÔNG (dây tóc tiên) 162

THIÊN NIÊN KI N (ráy s n th c) 162

TH PH C LINH (c khúc kh c) 163

TH CAO LY SÂM 163

TH TY T (h t cây t h ng) 164

TH NG NHơ T (ké đ u ng a) 165

TH NG S N 166

TH C Đ A 166

TH O Ô 167

THUY N THOÁI (xác ve s u) 168

TI N H 168

TÔ M C (g vang) 169

TOÀN PHÚ HOA 169

TOÀN Y T (b c p) 170

TR C BÁ DI P (lá tr c bá) 170

TR CH T 171

TR M H NG 172

TR N BÌ (v quýt) 172

TRI M U 173

TR LINH 174

T UY N 174

T C ĐO N 175

TÙNG TI T 175

TỲ BÀ DI P (lá nhót tây) 176

TỲ GI I 176

U T KIM 177

UY LINH TIÊN 178

VừN CÁP (con ngao, h n) 178

VI N CHÍ 179

V NG B T L U HÀNH 180

XÀ (r n) 180

X CAN (cây r qu t) 181

X H NG 182

XÀ SÀNG T 183

XÍCH TH C 184

XÍCH TI U Đ U (đ u đ ) 184

XUYÊN KHUNG 185

XUYÊN S N GIÁP (v y tê tê, v y con trút) 186

XUYÊN TIÊU 186

Ý Dơ NHÂN (bo bo) 187

BSCKII Lê Th H ng Hoa

TS Hoàng Minh Chung

TS Nguy n Th Minh Tâm

PGS TS Tr n L u Văn Hi n

L I NÓI U

D i s lãnhđ o c a Đ ng c ng s n Vi t Nam, v i ph ng châm “K t h p ch t ch y h c hi n

đ i v i y h c c truy n c a dân t c, xây d ng n n y h c Vi t Nam xã h i ch nghĩa, có đ y đ tính

ch t khoa h c dân t c đ i chúng”

Y h c ngày nay là do thành qu vi c b o v s c kh e c a nhân dân th gi i và do nh ng thành

t u v khoa h c k thu t t o ra N n y h c c truy n c a n c ta g m nh ng kinh nghi m phong phú

c a ông cha k t h p v i kinh nghi m c truy n c a y h c các n c láng gi ng áp d ng vào hoàn c nh

c th v đ t n c, con ng i và b nh t t c a dân t c ta Nh ng ph ng pháp phòng b nh và ch a

b nh có nhi u hi u qu , d áp d ng, ít t n kém nh : d ng sinh, xoa bóp, châm c u, thu c Namv.v… c nđ c ph bi n r ng rãi cho nhân dân đ t phòng b nh, t ch a b nh th c hi n đ c tính

ch t d phòng c a n n y h c cách m ng C n ph i làm cho m i ng i, nh t là cán b y t th y rõ s

c n thi t, s ích l i c a vi c xây d ng n n y h c Vi t Nam k t h p y h c hi nđ i v i y h c c truy n

Nh t là trongđi u ki n hi n nay đang ph i tăng c ng ph c v s c kh e tuy n c ng đ ng, tuy n c

s và vùng sâu, vùng xa,đòi h i ng i th y thu c ph i có nhi u cách đi u tr , phòng b nh tích c c,

đ n gi n, có hi u qu

V i m cđích ph bi n r ng rãi trong qu n chúng nhân dân, nâng cao ki n th c đ i v i các

th y thu c,đ công tác đào t i cán b Y h c c truy n, t p th cán b gi ng d y và cán b khoa h c

c a Khoa Y h c c truy n Tr ngĐ i h c Y Hà N i đã t ch c biên so n 30 giáo trình tuyên truy n

và gi ng d y v y h c c truy n, trongđó có ph n D c h c y h c c truy n bao g m:

đ c cách c u t o và s bi n hóa c a t ng bài thu c, các d ng thu c hay g p, tác d ng chung và cách

c u t o t ng lo i bài thu c, nh đ c m t s các bài thu c g m các v thu c trong n c và m t s bàithu c c ph ng có tác d ng t ng ng v i các h i ch ng b nh t tđã h c ph n ch n đoán thu c

ph n lý lu n c b nđ làm c s cho vi c kê đ n thu c ch a b nh, phòng b nh ph c v chăm sóc s c

kh e nhân dân tuy n c ngđ ng, tuy n c s , vùng sâu, vùng xa và nâng cao h n n a v nh n th c

c a các th y thu cđ i v i n n y h c c truy n Gi m đi vi c coi nh giá tr n n y h c c truy n c adân t c trong công tác phòng b nh, ch a b nh do t t ng hoài nghi c a m t s cán b ngành y t

ch ađ c bi t, ch a đ c h c và ch a đ c th c hi n các ph ng pháp phòng b nh, ch a b nh c a

n n Y h c c truy n dân t c

N n y h c c truy n dân t c g m nh ng kinh nghi m ch a b nh c a ông cha ta v i ngu n

d c li u phong phú k t h p v i kinh nghi m Y h c c truy n c a nhân dân các n c láng gi ng

đ c áp d ng vào đi u ki n thiên nhiên, s c kh e b nh t t c a nhân dân và đ t n c ta

C n nh n th cđ y đ đ c t m quan tr ng c a công tác đào t o cán b và ph c p n n y h c

c truy n dân t c cho các cán b ngành Y t , ch khi nàođ i ngễ này đông đ o làm nòng c t thì cácngh quy t c aĐ ng, các ch th c a Chính ph m i đ c th c hi n nghiêm ch nh và sáng t o

Tài li u tái b n l n nàyđã đ c s a ch a và b sung nh ng không kh i còn thi u sót Chúngtôi r t mong s tham gia góp ý c a các l ng y, các th y thu c y h c c truy n, cácđ ng nghi p, cácanh ch em h c sinh, sinh viên, h c viên sauđ i h c c a các lo i hình đào t o v y h c c truy n đónggóp ý ki n cho chúng tôiđ tài li u ngày càng hoàn ch nh, góp ph n nâng cao ch t l ng trong côngtácđào t o cho toàn ngành

Khoa Y h c c truy n

Tr ng Đ i h c Y Hà N i

Ch có nghĩa là dùng công phu thay đ i hình d ng, tính ch t c a d c li u.

Nói chung, bào ch là công vi c bi n đ i tính thiên nhiên (thiên tính) c a d c li u thành

nh ng v thu cđ phòng và tr b nh Trong ti ng Vi t th ng dùng danh t thu c chín đ i nghĩa v idanh t thu c s ng, ch chín cóđ nghĩa c a hai ch bào ch

Tài li u x ađ l i lâu đ i nh t là quy n Bào ch lu n c a Lôi Hi u (Trung Qu c) vào kho ng

420 479 và sauđ i là Lôi Công bào ch Quy n này v n có giá tr cho đ n ngày nay

B các t p ch t l n l n trong d c li u: m c, sâu m t

Đ d thái mi ng, d b o qu n, d tán ra b t ho c d n u cao đ ch thành thu c

B b t vài b ph n không c n thi t c a d c li u và làm cho v đó tinh khi t thêm lên(m ch môn b lõi, ng u t t b đ u)

Gi m b tđ c tính c a d c li u (mã ti n, bán h , hoàng nàn…)

Thayđ i tính năng c a v thu c b ng cách t m sao cho d tan vào n c đ d đ ng hóa, d

th m hút (quy, hoàng bá, b ch th c… t m r u)

III YÊU C U C A VI C BÀO CH

Tr n Gia Mô (1562)đ i Minh có nói: “Bào ch c t ch v a ch ng, non quá thì khó ki n hi u,già quá thì m t khí v ”

Câu này là m t cách ngôn m u ch t cho t t c m i ng i làm công tác bào ch Đông d c

Nh ng th nào g i là v a ch ng.Đ t đ c danh t này th t là khó: c t, thái nên d y hay m ng, saonên già hay non…

K thu t bào ch đông d c trông qua th t là đ n s , nh ng nó đòi h i ng i bào ch nhi ukinh nghi m,đã làm lâu năm trong ngh Có hai yêu c u chính sau đây:

B ođ m ch t thu c (ph m ch t), k thu t đúng

Ng i bào ch gi i, ngoài s hi u bi t v d c tính, còn ph i tùy t ng tr ng thái, ph m

ch t c a v thu c, tùy t ng yêu c u c a bài thu c mà đ nh vi c bào ch cho đ c v a

ch ng

Bàn ch i (lông, tre,đ ng): đ ch i cho s ch đ t, cát, n m bám lên d c li u

Gi n, sàng:đ phân chia, ch n l c d c li u theo n ng nh cho đ c thêm tinh khi t

Dao thái (s t, inox): thái c t d c li u cho nh Th ng d c li u có ch t chát thì không dùng

dao s t mà dùng dao inox.

Dao c u:đ thái d c li u to c ng

Dao bào:đ bào nh ng d c li u đã đ c m m

C i, chày:đ giã d p ho c nghi n tán b t, luy n thu c hoàn th ng là c i b ng đ ng, đá, s ,gang…

Thuy n tán: b ng gangđ tán d c li u đã s y khô thành b t nh , khi tán nên đ gi y s ch

d i và xung quanh thuy n tánđ h ng l y b t v ng vãi ra, tán b ng chân ph i r a s ch chân hãyvào tán

Rây: th ng dùng rây mua ngoài ch , rây này t ng ng v i rây s 26 24 c a tây y, b t râynày khó làm viên nénđ c

Siêu (đ t, men, th y tinh): đ s c thu c

Ch o: th ng dùng b ng gangđ sao thu c Khi n u dùng n i nhôm ho c inox

Cóng: n i nhôm hayđ t đ ch ng thu c

Chõ: b ngđ t hay nhôm, đ ng, inox đ đ d c li u cho m m ho c cho chín

Các d ng c trênđây còn thô s , khi dùng ph i r a th t s ch, ti t trùng b ng cách đ t c n, n u

c n chúng ta ph i nghiên c u c i ti nđ c gi i cách bào ch đông d c, tránh lu m thu m và thcông

A CÁC TH THU T BÀO CH THU C PHI N

Công vi c bào ch thu c phi n r t nhi u, nh ng có 4 lo i chính:

D c li u có mu i cễng ph i r a cho s ch b t mu i (côn b , h i t o, diêm ph …)

Các hoa, cành nh (cúc hoa, h ng hoa) không nên r a, ch ch n l c ho c sàng s y b t p ch t.Sàng, s y: dùng gi n sàngđ b rác, t p ch t l n trong d c li u (t tô, m n kinh t , liên

ki u, cúc hoa).

Ch i, lau: dùng bàn ch i lông, tre m mđ ch i các d c li u nh : hoài s n, các lo i sâm…Khi ch i, lau có th dùng n c, dùng r u, xong r i đem s y l i cho khô Cách này còndùngđ làm s ch nh ng lông gây ng a thân, lá (b ng b ng)

đ p nh cho tróc và l y nhân (qua lâu nhân)

B lõi ru t: bách b , m ch mônđông thì hay đ m m r i rút b lõi vì gây “phi n”; kim anh tthì n o b lông

2 Dùng n c (Th y ch )

Dùng n cđ làm cho d c li u đ c s ch, m m, ti n cho vi c thái m ng, ho c đ gi m đ ctính ho c thayđ i tính năng c a nó

R a:đã nói trên

Ngâm: dùng n c th ng hay n c vo g ođ c đ ng p đ d c li u m m d thái, bào

ho c làm gi mđ c tính c a d c li u v m t nào đó (hoàng nàn, hà th ô, mã ti n…)Tùy t ng d c li u mà th i gian ngâm t 1 gi đ n 24 gi hay h n Ngâm lâu thì hàng ngày

ph i thay n c ngâm m t l n

: dùng n c lã, s l ng ít, làm cho d c li uđ th m tđ d bào thái (ba kích, hoài s n,

b ch tru t), n u ngâm lâu thì làm m t tính ch t c a thu c, cách này g i là Th ng mu n thì làm

t d c li u r i l y bao b t i, v i tđ y kín vài gi hay vài ngày thì d c li u m m, l y ra bào thái(xuyên khung…)

T m: dùng r u, gi m, mu i, g ng nhào vào d c li u cho đ tđ c i bi n thay đ i tính

ch t c a d c li u, cách này r t th ng dùng

Tr c khi t m, d c li u th ngđ c thái mi ng m ng ph i ho c s y qua cho khô

Th i gian t m: tùy t ng d c li u mà th i gian ngâm t vài gi chođ n 8 10 gi

Sau khi t m r iđem sao l i cho khô, sao cho vàng là đ c

Ý nghĩa c a t m sao:

T m r u sao:

R u th ng dùng là r u tr ng (350 400) T m xong đ n a gi đ n 1 gi r i đem sao L anênđ nh , sao lâu đ r u đ s c ng m vào thu c, h i r u ch m b c có mùi th m bay ra là đ c

S l ng r u dùng tùy theo d c li u t 50đ n 200 ml cho 1 kg thu c

Sách nói: t m r u saođ thăng đ (dùng r u đ d n thu c lên các b ph n phía trên c a c

th ) T m r u saođ gi m tính l nh, thêm s c m cho d c li u (hoàng bá, hoàng c m, hoàng liên,

b ch th c, s n thù, t cđo n, th ng s n, nh c dung, phòng k …).

T m r uđ m t s ch t c a v thu c d tan vào r u, r i sau tan vào thu c s c

T m g ng sao:

G ng t i r a s ch, giã d p, thêm ít n c, v t l y n cđ t m, đ ng m ch ng m t gi r iđem sao l a nh , sao lâu cho đ n khi có màu vàng th y mùi thu c th m là đ c, s l ng n c t m

t 5%đ n 10% ho c 15% tùy theo d c li u

Th ng 1 kg d c li u ph i dùng t 50 100g g ng Các lo i sâm cễng th ng t m n c g ngsao th mđ tăng s c b i d ng L a nh , nhi t đ 500 600, thu c h i vàng làđ c, không đ giàquá

Có nh ng v nh , hay b cháy sém nh h ng tu sâm, nh h ng sâm, t m g ng xong nên sao trên

gi y Tr i gi y lên m t ch o r iđ thu c lên sao (nhi t đ 300 400g i là sao cách gi y)

T m mu i saođ v m n d n thu c vào th n

N u s l ng nhi u h n, b d c li u vào m t cái ch u d i gi m lênđ o đ u L y bao t i s ch

đ y l i đ qua m t đêm, hôm sau l y ra t ng ít, sao vàng c nh là đ c

S l ng gi m dùng là 5% d c li u

Các d c li u th ng t m gi m: h ng ph , mi t giáp

Sách nói: v chua hay d n vào gan

Sao gi mđ làm tăng tác d ng ch th ng c a v thu c (huy n h ), gi m tính kích thích c a m t

s v thu c

Gi m là lo i acid, t m v i d c li uđ gây m t ph n ng nào đó giúp thu c thêm tác d ng tr

b nh

T m đ ng ti n sao:

Dùng n c ti u tr em trai d i 5 tu i kh e m nh không b nh t t, m iđái b ph n đ u và

ph n cu i, l y ph n gi a Sau khi t m d c li u thìđem sao vàng S l ng đ ng ti n dùng th ng là5% d c li u

T mđ ng ti n đ d n thu c vào huy t và giáng h a (h ng ph )

T m n c g o sao:

G o m i vo, n c g o nênđ c, không quá loãng

T m xongđ m t đêm cho th m, s y khô r i sao vàng c nh là đ c

T m n c g o vo đ làm b t tính ráo c a d c li u (th ng là d c li u có tinh d u nh

th ng tru t…)

Khi th yđ n ghi t m m tráp, m cam tráp sao thì ph i làm đúng k thu t nh trên, ch không

ph i nhúng qua n c g o r i sao ngay

T m s a:

T m s ađ làm v thu c b t tính ráo và d ng huy t

X a hay dùng s a ng i, nay dùng s a bò (n a s a bò, n a n c sôi) B ch linh th ng hay

đ c t m s a đ 1 2 gi r i sao vàng Hoài s n cễng có dùng s a t m m t lúc r i sao th m Khi saodùng l a nh (ít dùng)

T m m t sao:

M t th ng dùng là m t mía, mu n t t h n thì dùng m t ong M t không nênđ c quá, đ c quá

m t ch bám ngoài khi g p nóng, m t s quánh l i phía ngoài mà không th m vào d c li u, dođónên pha 1 n a m t và 1 n a n c sôi vào m tđ c, đun nh l a khu y đ u T m xong đ 2 3 gi cho

th m r iđem sao; sao vàng c nh s không dính tay là đ c (sao ch m)

D c li u th ng t m m t: hoàng k , cam th o, tang b ch bì, t bà di p, b ch ti n, cù túc xác

S l ng m t dùng t m tùy theo d c li u, t 10% 20%

M t là ch t ng t giúp thêm nhi t l ng cho c th , có tính cách b i d ng Ch t ng t làm gi m

ch tđ ng, ch t chát c a m t s v thu c; thêm s c m b cho hoàng k , đ ng sâm; thêm s c nhu n

ph , ch a ho cho t uy n, bách b v.v…

T m hoàng th sao:

Dùngđ t vách lâu ngày (tr n bích th ), đ t lòng b p (ph c long can) ho c hoàng th (đ t sét),

c 100g b tđ t cho vào 1 lít n c đun sôi khu y đ u, ch t b n c trên, g n l y n c gi a, b c n C1000g d c li u t m v i 400ml n c b tđ t trên đ qua 2 3 gi , ph i ho c sao cho vàng là đ c

Có ng i dùng b t vàng sao v i d c li u, d c li u t bám l y m t s b tđ t trong khi sao do

ch t d u ti t ra, sao vàng c nh làđ c Có ng i l y b t đ t sét hòa v i n c cho v a s n s t t m vào

mi ng b ch tru t cho lên ch o sao khôđ n vàng c nh

T thu c th , vàng là màu c a th ,đ t là ch t c a th , sao hoàng th đ d n thu c vào t v

D c li u có tinh d u sinh ra tính ráo,đ t sao v i b ch tru t hút m t s d u c a b ch tru t do

đó làm gi m tính ráo đi

T m n c đ u đen, n c cam th o:

C 100gđ u đen cho vào 1 lít n c đun k (đ i v i cam th o thì tán b t ngâm 1 ngày 1 đêm)

l y n c s c mà t m hà th ô, trâu c , vi n chí S l ng n c t m th ng t 10đ n 20% d c li u

T m n cđ u đen, n c cam th o đ gi i đ c, làm tính thu c êm d u, đ chát

Th y phi: th y phi là ph ng pháp tán nghi n d c li u trong n c v i m cđích sau đây:+ L y b t m n tinh khi t

+ Làm cho b t m n không bay lênđ c khi tán nh

+ Đ tránh s c nóng làm bi n hóa thành ph n thu c

Tr c h tđem tán d c li u cho th t nh (ngễ linh chi, th ch quy t minh), đ n c vào cho

ng p quáđ t ngón tay Khu y đ u, h t b màng, b i rác n i trên m t n c, đ ng th i v a khu y nh ,

v a g n n c sang bên khác C n d i thì b đi N c g n đ c đ l ng m t th i gian, đ n khi

n c thành trong thì ch t n c này b đi Ch t l ng xu ng đem ph i và tán l i thành b t Làm đ c 2,

than v i m cđích đ b o qu n ho c đ thay đ i tính ch t và tăng hi u l c c a thu c.

Khi sao c n chú ýđ n nh ng yêu c u sau đây:

V già non (màu s c c a thu c trong ch o sao)

V th i gian (nên nhanh hay ch m)

V l a (nên to, nh , hay v a)

V khói thu c (nhi u hay ít;đen hay vàng, tr ng)

T t c cácđi m trên đây cùng chú ý trong m t lúc đ d c li u sao đ t đ c yêu c u

Có hai cách sao:

Sao không thêm ch t khác

Sao có thêm ch t khác

a Sao không thêm ch t khác:

Sao vàng:sao cho ngoài có màu vàng, trong ru t v n nh màu cễ, c t có mùi th m ho c đ

v thu c b t tính l nh L ađ nh th i gian sao lâu, c t đ nhi t đ th u nóng vào đ n ru t(ng u bàng, hoài s n, hòe hoa…) Có th tr c khi sao c n v y qua n c cho mđ s cnóng vào trong mà không cháy c nh: ý dĩ, đ u đen…

Sao vàng h th :

Quét s chđ t (có ng i đào h sâu d i đ t 10 30cm), sau khi sao úp thu c xu ng đ t, đ yvung l iđ 10 15 phút cho ngu i (nên tr i mi ng v i ho c gi y m ng r i úp thu c lên cho đ c s ch

s )

Cách sao này có ý nghĩa nh sau:

+ Cho v thu c khô d b o qu n

+ Cho v thu c lên mùi th mđ nh p t , không bu n nôn

+ Đ gi m b t tính l nh c a thu c (ph n âm) b ng cách dùng l a Khi dùng l a nh v y thì

ph n d ng c a thu c tăng lên gây h a đ c (nóng, s t, đinh m n) cho nên ph i h th đ

đ t hút b t ph n d ng c a thu c (h a đ c) đ ng th i tr l i ít ph n âm cho thu c (cân

b ng âm d ng)

Ví d : r c x c, g i h c, mu ng trâu…

Sao già sém c nh:

Áp d ng cho các v thu c chua chát ho c tanh l m quá (binh lang, huy t giác, th n khúc, ch

th c, thăng ma) đ thay đ i mùi v , nh ng v n b o đ m ch t thu c

Dùng l a to, khi ch ođã th t nóng m i b thu c vào, đ o không c n nhanh, khi th y m t ngoàisém c nh nh ng màu ru t thu c v n gi nguyên làđ c

đ c.

Sao cháy (thán sao):

Đ thu c có tác d ng ch huy t L a đ già, ch o th t nóng đ d c li u cháy đen, đ o đ u, úpvung l i ngayđ ngu i (thán kh ng)

Sao cháy không có nghĩa là sao thành tro mà bao gi cễng cho cháy đ n 7/10 So v i sao t ntính, m cđ có cháy h n

M yđi u chú ý khi sao cháy:

+ Không nên sao nhi u m t lúc vì s khôngđ u và d gây h a ho n

+ Sao cái l n tr c, cái nh sau

+ Không nóng ru t, không châm l a cho cháy, không phun n c vào, nh ng cễng có khi

ph i châm l ađ t (ô mai)

+ Chu n b cái vungđ úp ch p đ y kín vì d c li u sao cháy có l a âm d i (n u không

đ y vung mà b đ y thì có th t nhiên b c cháy gây h a ho n)

Áp d ng cho nh ng d c li u không ch uđ c s c nóng cao (nhung h u và nai) Dùng c n

900đ đ t ho c h mi ng nhung lên l a cho cháy lông

Làm nh v y không b cháy sém, h i r u th m nhung làm nhung th m h n, không gây tanh,

Mu n trítđ c kín, dùng cám và lá khoai hai th b ng nhau cho thêm chút n c, nghi n chonhuy n r i trít (2 ch t này tr n v i nhau thành 1 ch t ch uđ c nóng không b n t n ), l y gi y b n

đ t lên ch trít r i th m n c cho t

B ng sa, phèn chua th ngđ h không ph i đ y kín; th ch tín ph i đ y kín (thăng hoa)

Đ a d c li u tr c ti p vào l a nóng (th ch cao, m u l , th ch quy t minh…) đ cho đ

h ng

+ S l ng ít thì b th ng vào lò than, trên l i dao ho c m nh ngói

+ S l ng nhi u h n thìđ t d c li u trên mi ng s t, úp m t cái ch o lên

+ S l ng nhi u h n n a thì c l t tr u, l t than, r i l t d c li u và c th chođ n h t,trên cùng ph l p tr u và than Có th đ t t trên xu ng ho c t d i lên đ cho cháy âm Khi cháy g n h t r i l y d c li u rađ ngu i (th y d b là đ c) Nung xong r i, d c

li uđ c đem tán b t dùng ho c th y phi r i dùng

3.5 Lùi ( i)

Đ a thu c vào tro nóng, không bén t i l a, khi nóng chín thì l y ra ( i kh ng, cam th o…) Cókhi d c li uđ c b c vào gi y th m t ho c b c cám r i m i dúi vào tro nóngđ n khi gi y haycám khô làđ c (cam th o, m c h ng…)

Ph ng pháp này có tác d ng là thu hút b t m t ph n d u trong d c li uđ gi m b t tínhkích thích

Làm chín v thu cđ ti n vi c bào m ng, ch thu c t

Thu c ch ng v i r u th ngđ i ch t th y ng t và th m h n, thêm s c ôn b , nh ng v

đ ng chát gi m đi, mùi tanh l m m t đi, khí l nh cễng b t đi (th c đ a, đ i hoàng)

Thu cđ c ch ng v i r u khi vào t v d đ ng hóa, d h p thu nên có tác d ng b i b

M t s v thu c ch ng v i r u, ch t thu c khó b h h ng

X p d c li u vào trong cái cóng,đ n c (ho c t i r u) vào cho v a đ , đ y kín Đ t cóngvào thùng hay ch o có n c ng p n a cóng, d i đáy cóng có lót mi ng g đ cóng không sát vàothùng.Đun nh l a, th i gian ch ng tùy t ng v thu c và s l ng ch ng (50 kg th c đ a ph i 35 gi ,

đ i hoàng 18 gi ) cho v a h t n c trong cái cóng

Khi ch ng xong r i, đem ph i tái N u còn n c d trong cóng thì l y mà t m cho h t Làm

nh v y 9 l n t c là “c u ch ng, c u sái” (9 l n ch ng, 9 l n ph i) Khi ph i l y v i cheđ tránh ru i,

b i

4.2 Đ (hông)

D c li u có th ngâm cho m mđ d bào ch , d thái, nh ng ngâm lâu có th m t ch t chonên ph iđ , t c là dùng h i n c làm m m d c li u, th i gian đ tùy theo s l ng và tính ch t c athu c (lo i m m x p, có h ng v thì th i gianđ ít h n) Đ xong th ng đem bào nóng thì d bào

đen (hà th ô), n c th ng (hoàng tinh) N c n u th ng ng p quá d c li u 5 10 cm (n u cao)

5.3 Ch s ng

S ng có nghĩa là nh ng b i m a lún phún bay l ng ch ng Thu c ch s ng là nh ng vthu cđ c ch bi n tinh khi t thành b t m n (phê s ng): cho d c li u vào cái bát r ng mi ng(th ch tín), úp cái bát khác nh h n, trét kín,đ t ngoài đ d c li u thăng lên và k t tinh vào lòngbát trên, c o l y ph n

Yêu c u c a vi c bào ch thu c phi n:

D c li u bào ch thu c phi n ph i ch n th t t, to m p đ mi ng thái ho c bào đ c to

đ p

Sau khi qua các giaiđo n ch n l c, r a s ch (c , r , thân, lá), ngâm , đ cho m m thì đem

ra thái, bào Đ dày c a thu c phi n ch nên 1 2 ly Nh ng th nh v n thì dùng làmthu c hoàn tán

Khi t m sao thu c phi n ph i nh nhàng, tránh v nát, hao thu c

Khi bào thái, tránh r i vãi xu ngđ t r i nh t lên; khi ph i đ vào m t s ch, ch cao, xa n i

S c thu c có nghĩa là dùng m t ch t l ng (n c, r u…) đ ng p d c li u, đun sôi lên, ch t

l y n cđ u ng Đông y g i là thu c thang

Thu c thangđ c dùng r ng rãi nh t vì h p th nhanh, công hi u cễng nhanh, m i t t b nh

đ u có th dùng thu c thang, nh t là b nh m i c m ho c c p tính

Thu c thang th ng u ng làm 2 3 l n trong ngày: tr a, chi u và t i

Y Doãn (th k XVIII tr c CN) là ng iđ u tiên dùng ph ng pháp s c thu c l y n c u ng

đ tr b nh

1 D ng c s c thu c và n c đ s c

a Dùng siêu b ngđ t là t t nh t, nh ng ngày nay có th dùng m men hay nhôm; không đ cdùngđ s t, gang vì có nhi u d c li u k gang, s t (ch t chát, acid…) Siêu, m dùng không nên nhquá, ph i ch ađ c 1,5l n c

b M t cái rây nh ,đ ng kính 8 10 cm đ l c n c thu c

c N c dùng ph i là n c trong, s ch (n c m a, n c máy, n c gi ng)

2 K thu t s c thu c

K thu t s c thu cđ i v i công hi u c a thu c r t quan tr ng Lý Th i Trân vi t: “U ng thu c

thang, d u ph m ch t thu c t t và bào ch đúng phép, nh ng s c l mãng, v i vàng, đun l a khôngđúng m c, thì thu c cễng không công hi u”.

S c thu c có m t quy t c nh tđ nh c n ph i tuân theo (nh t là m c đ l a, n c và th i gian).Tóm l i nh sau:

Có hai lo i thu c s c: thu c phát tán và thu c b

S c thu c phát tán: lo i thu c này ph n nhi u l y khí, cho nên dùng l a to (vễ h a) s cnhanh,đ ít n c (v a đ ng p d c li u) s c m t l n, đun sôi đ n a gi

S c thu c b : lo i thu c này c n l y v cho nên ph i dùng l a nh (văn h a), s c ch m đ

ch t thu cđ thì gi thoát ra, đ nhi u n c (ng p thu c trên 3 5cm), đun âm trong 2 gi

S c 2 l n, cô l i 2 n c chođ n khi còn 1 bát đ 250 ml

Các lo i thu c th m, c n l y khí v cho nên khi s c thu c g nđ c m i b vào sau (b c hà, t

tô, kinh gi i, qu chi)

Các lo i khoáng v t (th ch cao,đ i gi th ch, th ch quy t minh…) tinh d u thu c khó ra, c n

ph i giã nát r i m i s c

N u trong thu c thang có a giao, xuyên b i m u, xuyên tam th t (tán b t) thì khi s c đ cthu c thang m i cho các v trên vàođánh tan ra mà u ng Các lo i nh qu , tr m, b c m c h ng thì

ph i mài v i n c thu c r i u ng (xung ph c)

Ma hoàng thì ph i s c tr c, b b t, sau m i cho thu c khác vàođ s c (ma hoàng thang).Thang thu c có các v thu c là h t (sa nhân, tô t …) thì c n làm d p tr c khi s c

Các d c li u là b t, có lông c n cho vào m t túi v iđ s c

Ghi chú:đ i v i thang thu c tr em, dùng siêu bé h n; s l ng n c thu c l y đ 1/2 hay 1/3

c a ng i l n

Đ i v i thu c Nam có nhi u lá và cành nh ch c n s c m t n c trong 1 2 gi , l c r i cô l i

Nh ng v i r c ng, cành to thì v n nên s c 2 l n

N u t ch c giã d p v nđ c thu c phi n r i ngâm 1/2 gi m i s c thì th i gian ch b ng 1/2

th i gian s c theo c đi n, mà ph m ch t l i đ c t t h n

3 Trách nhi m chung trong v n đ s c thu c

Đ th c hi n đúng đ n quy t c s c thu c nói trên, đ thu c s c có công hi u thì:

a Ng i kêđ n ph i ghi chú rõ ràng trong đ n thu c: thu c phát bi u hay thu c b , các v c n

s c tr c hay s c sau

b Ng i b c thu c ph i gói riêng nh ng v kê trong đ n theo l i d n c a ng i kê đ n đ

ng i s c thu c không l m l n và ghi ngoài thang thu cđây là lo i thu c gì

c Ng i s c thu c ph iđ c h c t p tác d ng c a thu c thang và quy t c s c thu c đ th y

t m quan tr ng c a vi c s c thu c mà tuy tđ i tuân theo k thu t chuyên môn

Ph i theo dõi quá trình s c thu c, nh t là khi thu cđang sôi (gi cao đi m) ph i có m t t i ch

và th nh tho ngđ o d c li u trong m lên xu ng, n u không thu c s b trào ho c b cháy

Ph i có bi n pháp ch ng l m l n c th đ tránh thang thu c c a ng i này l i đ a cho ng ikhác

D c li u dùng ph i ch bi n (thái, bào, sao t m…) theo yêu c u t ng lo i S l ng n c dùngkhông quá s l ng c n thi tđ rút ho t ch t, th ng g p 4 đ n 6 l n tr ng l ng d c li u vì n udùng nhi u n c quá thì th i gian cô ph i kéo dài, s c nóng và không khí làm h ng ph m ch t thu c.

Th i gianđun cễng tùy theo d c li u: thân r c ng 6 8 gi , lá cành nh 4 6 gi cho m t l n

n u 20 kg d c li u

Khi cô ho c khi cô g nđ c ph i cô cách th y nhi t đ th p (đ i v i lo i cao đ c)

D ng c dùng n u cao th ng là thùng nhôm ho c inox; không nên dùngđ s t, gang

Căn c vào th ch t mà ng i ta chia thành các lo i cao nh sau:

1 Cao l ng: có th ch t l ng sánh, có mùiđ c tr ng c a d c li u bào ch cao, có th dùng tr c

ti pđ đi u tr b nh T l gi a th tích cao và l ng d c li u bào ch cao th ng là 1:1 (1g d c li uthuđ c 1ml cao l ng), ngoài ra n u d c li u có th ch t c ng r n, t tr ng cao nh các khoáng v t,thân g … thì có t l d c li u và th tích cao có th t 1:3đ n 1:5

2 Cao m m và caođ c: là hai lo i cao này đ u đ c bào ch t cao l ng b ng cách cô đ n th

ch t nh tđ nh

+ Cao m m: th ch t l ng sánh nh m tđ c, hàm l ng n c trong cao kho ng 20 25%.+ Caođ c: th ch t d o, đ c quánh, s không dính tay, hàm l ng n c trong cao kho ng

10 15%

3 Cao khô: là kh i x p ho c b t khôđ ng nh t, hàm m trong cao không quá 5%

Cao m m, caođ c và cao khô th ng đ c dùng đ bào ch các lo i thu c khác, không dùng

tr c ti pđ u ng

Đông y r t th ng dùng cao n c đ tr b nh m n tính, làm thu c b

N u cao n c r t ph c t p, tùy theo t ng bài mà bào ch cho thích h p D iđây xin gi i thi ubài “cao trâu c ”đ làm đi n hình

Thân trâu c thái nh , m ng r a s ch ph i khô cho vào thùng cài phênđ kh i b ng Đ n c

ng p d c li u trên 10 cm,đun sôi

Đ u đen: đ ng p n c đun sôi đ n nh m m, l c qua v i th a, l y n c ti p vào thùng trâu

c Đun sôi đ u l a trong 6 gi , th nh tho ng l y thêm n c sôi cho đ m c n c cễ và đ o d c li utrong thùng, ch t l y n c, l c qua v i,đ l ng 3 4 gi , g n l y n c th nh t Cô d n n c này l i

Bã còn l i,đ ng p n c đun sôi trong 4 gi : ch t, l c, đ l ng, g n l y n c th hai

D n 2 n c l i, l y ra 2 lítđ riêng, r i đem cô ch còn l i cho đ n khi còn 4 lít cao n c (1ml =5g d c li u khô)

L y 2 lít n c caođã đ riêng cho vào n i nhôm khác Cho 3,2 kg đ ng kính vào, đun sôi,

qu y cho tan, l c k , l y n cđ ng này cho vào 4 lít cao nói trên, đ ngu i r i pha vào 4 lít r u

tr ngđ l ng Thành ph m: 10 lít

Đóng vào chai 120 ml (đã ti t trùng), g n sáp, dán nhãn, đ n i râm mát

D THU C HOÀN

Thu c hoàn là m t d ng thu c làm b ng d c li u tán m n và ch t dính làm thành viên

Nh ng bài thu c có v đ c (th ch tín, hùng hoàng, hoàng nàn…) ho c có ch t th m không s c

đ c và dùng đ tr b nh suy nh c m n tính thì ph i bào ch d ng thu c hoàn

Thu c hoàn có nh ng thu n l i sauđây:

1 Thu c tan ch m, dođó thu c ng m d n làm cho thu c có tác d ng tr b nh m n tính (hoàn cónghĩa là hoãn s th m hút)

2 Làm d u ngđ i v i các v thu c có mùi v khó ch u (a ngùy, h c phàn…)

Là nh ng ch t không làm nh h ng t i thu c và còn có tác d ng làm tăng tính ch t ch a b nh

c a thu c Tá d c thay đ i tùy theo tính ch t c a d c li u và th ng trong công th c có ghi rõdùng tá d c nào Tá d c th ng dùng là m t, b t n p, n c, caođ ng v t v.v…

N u trong bài thu c có s n m t,đ ng thì dĩ nhiên ta l y nh ng v này đ làm tá d c

2 D ng c làm thu c hoàn

Thuy n tán: hi n nay có nhi u c i ti nđ tăng năng su t, gi m s c lao đ ng, đ c v sinh

h n Tán nhi u thì dùng máy tán Máy tán b ng bi cóđ m n cao h n

Rây:dùng rây làm b ng inox có s 22 ho c 24

Sàng:làm b ng inoxđ ch n l c đ to nh c a viên thu c theo yêu c u: ít nh t là 2, 3 c

Máy tr n b t t:khi làm hoàn m m

Bàn chia viên:đ lăn và c t thành viên C n có nhi u c bàn 0,10 0,20g

Máy bao viên:thay thúng l cđ làm viên nh 0,10g 0,15g (hoàn c ng)

Máy làm viên m m:thay cho bàn lăn và ng in viên

T s y:b ngđi n, nhi t đ 600 800C

3 Cách bào ch :

D c li uđ c dùng nhi u nh t là thu c phi n đã đ c sao t m theo yêu c u c a bài thu c,

s y nh cho khô r i tán riêng ho c tán chung, rây l y b t m n r i tr nđ u v i tá d c làm viên Cáchlàm th ng chia m y lo i tùy theo tính ch t c a tá d c và ph ng pháp làm viên Có hai ph ngpháp làm viên hoàn là ph ng pháp chia viên và ph ng pháp bao viên Ch n ph ng pháp làmviên ph i d a vào tính ch t c a tá d c và trang thi t b s n có

3.1 Ph ng pháp chia viên (hoàn m m)

Th ng dùng m t ong vì b o qu n d , h n n a m t ong có nhi u ch t dinh d ng h n các m tkhác M t ong nên ch n th trong, tr ng,đ c Lo i s c đ th m ho c có l n xác ong non thì không nêndùng vì d làm h ng thu c M t ongđã đ c ch n, đun nhanh cho sôi b ng, v t b b t (n u đ b tthì viên thu c d b m c và m t), cô l i b ng cách th y,đ n khi nh m t gi t vào n c l nh mà khôngtan là đ c Cô xong, tr n d n v i b t thu c trong c i đá, giã nhuy n và d o, đ n khi không dínhchày c i làđ c Dùng bàn chia viên r i vo thành các viên tròn hay dùng máy chia viên Viên hoàn

m m th ng có c t 6 9g

Thu c hoàn m t dùng tr b nh suy nh c m n tính và dùng lâu.

3.2 Ph ng pháp bao viên (hoàn c ng)

Ph ng pháp này có th chia thành 4 giaiđo n:

Gây nhân: nhân là nh ng h t nh , là c s đ làm viên Gây nhân là giai đo n quan tr ng

đ quy t đ nh s l ng và ch t l ng viên Có hai ph ng pháp gây nhân

+ Đi t b t d c li u: l y m t ít b t d c li u làm m v i tá d c, xát qua c rây thích

+ Viên thu c gi đ c h ng v trong l n áo đó

+ Viên thu cđ đ c lâu

+ Viên thu cđ c đ p h n, màu s c đ c đ ng đ u

+ Đ a viên thu c đ n t n ru t (n u có)

Tá d c dùngđ áo th ng là l a ch n v thu c có trong công th c nh th c đ a, dây t h ng,

ho t th ch, hùng hoàng, chu sa ho c là d c li u có lông gây ng a mà không dùng b tđ c (kim anh

t …) D c li u dùngđ áo ph i có m y đi u ki n sau đây:

• D n u thành cao l ng ho c d tán m n

• Có màu s cđ p

• Đ lâu không b m c (bài s 5)

Đánh bóng viên: sau khi bao áo xong, s y cho se m t viên và đ a vào máy quay đ đánhbóng m t viên Có th dùng paraphin hay sáp ongđ đánh bóng viên Qua giai đo n đánhbóng, viên thu c l i đ c bao thêm m t l p n a giúp cho tác d ng b o qu n và làm choviên tròn,đ p, đ m b o đ ch c c a viên

Ph ng pháp bao viên áp d ng khi làm thu c hoàn c ng Ng i ta th ng chia hai lo i hoàn làhoàn h và hoàn n c

3.2.1 Thu c hoàn h :h th ng dùng là b t g o n p, cho n c vào,đun sôi qu y đ u thành h

H loãng thì c 1kg b t thu c dùng 20 30g b t g ođun v i 800 900ml n c đ thu c chóngtiêu; h đ c thì c 1kg b t thu c dùng 50g b t đun v i 600ml n c đ cho thu c ch m tiêu (h này ítdùng) H l ng quá thì viên thu c chóng r i bã; h đ c quá thì viên thu c c ng r n, khó tiêu Đ c h

r i, l y m t ít b t d c li u tr n v i ít n c h cho h i m m r i xát qua sàng th ađ làm h t gây con:

s y khô Cho h t này vào máy bao viên v y n c h , cho máy ch y r i l n l t cho b t, n c h , l c

t i khiđ t đ c c viên yêu c u Ph i dùng sàng đ lo i viên c bé và c to quá, bé thì l c l i, to thìpháđi làm l i (ít x y ra) Lo i viên này có kh i l ng t 0,10 0,50g

Dùng h làm hoàn khi bài thu c không cóđ ng m t, cao đ ng v t, ho c d c li u không có

đ ch t dính (bài s 2)

3.2.2 Thu c hoàn n c:dùng n c làm hoàn ph i cóđi u ki n c t y u là d c li u có s n ch t dính vàtrong bài thu c không có m t,đ ng, cao đ ng v t… n u có nh ng v này thì pha loãng ra v i n c

mà l c viên (đ i v i m t thì đun sôi b b t)

S l ng n c dùngđ r y lên b t t 80% đ n 90% (thu c nam) và t 40% đ n 50% (thu c b c)

so v i b t d c li u Làm viên b ng thùng l c (bài s 3)

Thu c hoàn n c cóđ c đi m d tan h n thu c hoàn m t ho c h , dùng đ ch a các b nh c ptính và th ng tiêu, nh ng khó b o qu n vì d nát và m c.

Thu c hoàn dùng tr b nh th ng tiêu (tim, ph i) ho c h tiêu (gan, th n) thì làm viên c0,10g; dùng tr b nh trung tiêu (t v ) thì làm viên c 0,20g tr lên

Đ i v i thu c có v đ c thì nên viên b ng h t v ng (n u bài thu c ch có 1 2 v ) ho c b ng h t

đ u xanh (n u bài thu c có 3 4 v )

Tóm l i, trênđây là nh ng ph ng pháp căn b n đ làm thu c hoàn K thu t bào ch t ng bài

th ng thayđ i tùy theo tính ch t c a d c li u trong công th c, không th trình bày h t đ c T ngbài nói chung ph i th xem có thích ng v i tá d c nào, v i d ng c nào, sauđó m i làm hàng lo t

đ c

Làm thu c hoàn ph i chú ý v sinh d ng c , tránh ru i nh ng, nên dùng cách s y h n là ph i

n ng, tránh b i b m, thành ph m ph iđóng gói vào chai l s ch s , g n xi sáp, đ ch mát

BÀI S 1: B ÂM NHU N TRÀNG

Thành ph n: Lá dâu khô 09 kg

Mèđen 06 kg

M t ong 13 kg

Đi u ch : dùng lá dâu bánh t , ph i âm can cho khô, vò b gân lá Mè đen sàng s y r i r a s ch đ g n

b s n và các t p ch t, ph i khô, tán b t m n v i lá dâu M t ong cô l i, tr nđ u giã nhuy n, làm viên0,5g

Đi u ch : các v tán b t m n (rây s 22), gây con Dùng n c h loãng làm viên b ng thúng l c ho c

máy bao viên, s y qua cho khô

Đi u ch : s ng nai c a nh , h m tr u Kim anh t n u l y 4,8l n c cao Các v khác cùng v i s ng nai

đã ch tán b t, rây m n, gây con Dùng n c kim anh t đ làm viên v i thúng l c ho c máy bao viên

Thành ph m:5,8kg

Đi u ch : th c đ a n u v i n c l y 480ml L y 240ml cao này tr n v i 2,8kg m t ong và 3kg n c đun

sôi (b b t) Các v khác cùng v i bã th cđ a s y khô tán b t m n, gây con, v y n c m t ong vào b tlàm viên b ng máy vo viên L y 240ml cao th cđ a còn l i tr n v i 0,2kg m t ong còn l i, đ áo viênthu c b ng máy vo viên

Thành ph m:9,2kg

E THU C TÁN

Thu c tán, còn g i là thu c b t, dùng u ng trong hayđ p ngoài Thu c tán có u đi m d bào

ch , d u ng, h p thu nhanh, công hi u l i chóng, ti t ki m nhi u d c li u h n thu c thang Th ngdùng tr b nh m i c m ho c b nh t ngđ i c p tính Dùng ngoài, có th r c vào ch đau đ tr c c

Thu c tán không nên bào ch nhi u vì chóng m t ch t và m c, m t.Đ ng trong l ho c thùngkín

Bài thu cđi n hình: khô trĩ tán

Thành ph n:

B t phèn phi 500g B t th n sa 300g

B t ô mai 200g B t th ch tín 40g

Đi u ch :

Phèn phi:l y 2kg phèn chua cho vào ch o gangđun nóng cho đ n khi ch y và khô hoàn toàn

Ch t t l a khi nào ch c ch n mi ng phènđã khô Đ ngu i, c o b ch đen, tán b t m n r ichà l i trên mi ng v i phin căng trên mi ng cái bát

Ô mai:l y 2 kg ô mai cho vào ch o gang, v ađun v a đ o, t i khi th y khói đen nhi u thì l yvungđ y l i r i nh c xu ng, đ ngu i, tán b t m n chà lên v i phin

Th n sa:tán nh v i ít n c trong c i s thành b t m n, chà lên v i phin (thu c này dùngngoài nên không c n th y phi)

Th ch tín:l y 100g (m t trăm) th ch tín c c cho vào n i đ t đun b ng than c i trong 2 gi , c

15 phútđ o m t l n Đ ngu i c o b ch b cháy r i tán b t m n, chà lên v i phin

B n v trênđây đi u ch xong, cân đúng s l ng trong công th c, tr n đ u v i nhau, tr b t ômai tr n sau cùng (màuđen, đ b o đ m đ đ u), r i t t c l i rây nhi u l n (4 5 l n) đ cho th t đ u.Đóng l kín, dán nhãn thu c đ c b ng A, thu c bôi ngoài không đ c u ng, dùng theo ch d n

c a l ng y và bác sĩ

Tính v quy kinh: v h i ng t, tính bình Vào ba kinh ph , can và th n.

Tác d ng: t âm, d ng huy t, b ph thu n táo, ch huy t, an thai

Ch tr li u dùng: huy t suy g y y u, th huy t, băng huy t và các ch ng ra máu.

Ngày dùng 4 12g

Kiêng k : t v suy nh c,ăn không tiêu, a l ng không nên dùng

Cách bào ch :

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

a L y khăn v i s ch lau cho h t b n, thái b ng h t ngô ho c b ng h t đ u l c, b vào ch o, sao

v i b t cáp ph n ho c sao v i b t m u l (20%) cho ph ngđ u Sao v i cáp ph n t t h n, sao v i cátthì dính

b Khi dùngđem n ng ph ng b vào n c thu c thang hòa tan mà dùng Cách này dùng v i

Thành ph n hóa h c: có tinh d u, ch t nh a (71%) và ch t keo h n h p.

Tính v quy kinh: v cay, tính ôn, khôngđ c, mùi hôi n ng Vào hai kinh t , v

Theo Trung y:khi dùng nghi n b t, cho thêm vào chút ít h nh nhân ho cđào nhân thì d nghi n

nh

Theo kinh nghi m Vi t Nam:l y th t t, không có t p ch t c t nh , b vào bát nhám mà nghi n ho cthêm l n v i thu c khác mà nghi n thì d nh

Theo Tây y:hòa tan a ngùy trong c n 600nóng, l c, ép qua v i th a lo i t p ch t,đ n khi cho vào

n c nghi n ra không dính tay làđ c, đun cách th y cho r u bay còn l i a ngùy Ngày dùng 0,5g

B ph n dùng: h t lo i già ch c, không m c, không lép, khôngđen, không th i là t t

Thành ph n hóa h c: h t ch a d u béo, albumin, crotonosid, acid crotonic, acid tiglic v.v…

Tính v quy kinh: v cay, tính nhi t, r tđ c (b ng A) Vào hai kinh v và đ i tr ng

Ch tr li u dùng:

a Theo Tây y: ch dùng d u c a ba đ u làm thu c tr tê th p, viêm ph i, đau ru t; là thu c t y

m nh Ngày u ng m t gi t hòa tan trong d u khác

b d u (bađ u s ng) (Lý Th i Trân)

Ghi chú: bào ch bađ u ph i b o v m t và tay vì d u nó r t nóng gây r p da

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

a B v , giã bađ u cho nh , gói b ng gi y b n r i ép, sau thay gi y b n, l i ép, đ n khi nào d ukhông th m ra n a thì thôi Sao qua cho vàng (bađ u s ng) Ngày dùng 0,05 đ n 0,02g

b Làm nh trên r i saođen, g i là h c ba đ u Ngày dùng có đ n 1g

B o qu n: h t và d u bađ u là thu c đ c b ng A C n đ n i khô ráo, mát, tránh nóng, tránh m vì

Thành ph n hóa h c: có vitamin C, ch tđ ng và m t s ch t khác.

Tính ch t quy kinh: v cay, ng t, tính h i ôn Vào kinh th n.

Tác d ng: thu c c ng d ng, b trung tiêu,đi u huy t m ch, ích khí

Ch tr li u dùng: m nh gân c t, tr phong, tr di m ng tinh, li t d ng

b T m r u m tđêm cho m m, thái nh , s y khô N u dùng g p, ngâm n c nóng cho m m

r i rút lõi, thái nh dùng (Lý Th i Trân)

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

B ph n dùng: nhân trong h t qu cây tr c bá Th toàn nhân s c v vàngđ h i nâu, không l n v

h t, không th i, không lép, không m c, không m t là t t

Thành ph n hóa h c: có ch t d u, m

Tính v quy kinh: v ng t, tính bình Vào hai kinh tâm và t

Tác d ng: b tâm t , nhu n huy t m ch Thu c t d ng c ng tráng

Ch tr li u dùng: tr h i h p, ho ng h t (an tâm th n), tr đau kh p x ng, đau l ng, tr phong

Dùng toàn nhân, r a s ch, ph i khô (th ng dùng) N uđã đ lâu thì sao qua đ b d u.

Mu n tán b t thì ph i tán chung v i các v khácđ không dính mà d tán

B o qu n:đ n i khô ráo, trong kh p, hễ có lót vôi s ng; đ phòng m c, m t

B C HÀ

Tên khoa h c Mentha arvensis L.

H hoa môi (Lamiaceae)

B ph n dùng: c cây (cành lá), hái lúc cây ch a ra hoa v cu i xuân hay sang thu Cành ph i có nhi u

lá, th m; ít lá là x u Không dùng lá úa có sâu, không nh m v i lá b c hà d i (Mentha Sp) lá dày, cólông và hôi

Thành ph n hóa h c: có tinh d u (ch y u là mentol).

Tính v quy kinh: v cay, tính l ng (mát) Vào hai kinh ph và can

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

R a qua,đ ráo n c, thái ng n đ 2 cm, ph i âm can cho khô

Thành ph n hóa h c: h t ch a tinh b t, ch t béo, ch tđ m, các sinh t A, B, C, acid cyanhydric

Tính v quy kinh: ng t, h i ôn Vào hai kinh t và v

L y h t b ch bi nđ u có v c ng, đ nguyên c v , sao chín dùng, có khi t m vào n c sôi chotróc v , b h t v dùng Cễng có khi đ s ng dùng, tùy t ng tr ng h p (Lý Th i Trân).

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

Th ng dùng th h t nguyên còn s ng, khi b c thu c thang thì giã d p

Dùng chín: r a,đ ráo n c r i sao qua cát đ kh i cháy, khi b c thu c thang thì giã d p.Nên d tr c 2 th s ng và chín

B o qu n: d m c m t nên c nđ vào l đ y kín, đ n i khô ráo, tránh m

BÁCH B

Tên khoa h c Stemona tuberosa Lour.

H bách b (Stemonaceae)

B ph n dùng: r R béo ch c, ít ng t,đ ng nhi u, mùi th m mát, v ngoài đ hay nâu s m là t t

Thành ph n hóa h c: có các alcaloid nh stemomin, stemonidin v.v… c n có ch tđ ng 2,3%, ch tbéo 0,8%, ch tđ m 9%, các acid h u c

Tính v quy kinh: v ng t,đ ng, tính h i ôn Vào kinh ph

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

R a s ch, m m rút lõi, thái m ng, ph i khô (dùng s ng) T m m t m tđêm r i sao vàng(dùng chín)

R n u thành cao l ng (1ml = 5 hay 10g d c li u)

B o qu n:đ y kín đ n i khô ráo, thoáng gió vì d b m c N u b m c, r a s ch b ng n c lã, ph i

Tác d ng: thu c b ph , tr c , sinh huy t.

R a s ch, m m, thái lát s y nh l a cho khô

Theo kinh nghi m Vi t Nam:r a s ch, m m, thái lát m ng, s y nh l a cho khô, tán b t, dùng làmthu c tán ho c thu c hoàn

B o qu n:đ n i khô ráo, chú ý tránh m th p, mùa hè nên năng ph i s y

B CH CH

Tên khoa h c Angelica dahurica Benth et Hook.

H hoa tán (Umbelliferae)

B ph n dùng: r R hình dùi tròn, có t ng vành, phía d i chia r nhánh c ng, ngoài v vàng nâu

nh t, trong tr ng ngà, có t ngđ ng v ch d c, th m, cay, to, dày, không m c m t là t t

Hay nh m v iđ c ho t (xem v đ c ho t)

Thành ph n hóa h c: có tinh d u.

Tính v quy kinh: v cay, tính ôn.

Vào ph n khí c a kinh ph , v vàđ i tràng, cễng vào ph n huy t

Tác d ng: phát bi u gi i c , tán phong, táo th p, h ng ph n th n kinh trung khu, hành huy t.

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

R a qua cho s ch, 3 gi cho m m Thái nh ph i âm can cho khô Không sao t m gì

B o qu n:đ n i khô ráo, đ y kín, b o qu n b ng vôi s ng, tránh nóng

Ghi chú: th b ch ch ta diđ c c a Trung Qu c có v màu nâu ru t thì g n gi ng đ c ho t, d o và

x p

B ch ch nam: có nhi u b t tr ng, v h i the, ch dùng thayđ c b ch ch trong b nh l ng a.

ch t t m vôiđ làm gi )

Thành ph n hóa h c:đ tro 6,34%, ch t protid 67%, ch t béo 4,5%

Tính v quy kinh: v m n cay, tính bình Vào b n kinh tâm, can, t , ph

Tác d ng: thu c khu phong hóađ m

Ch tr li u dùng: tr kinh gi n, tr trúng phong, m t ti ng,đau c h ng, tr sang l

Ngày dùng 6 12g

Cách bào ch :

Theo Trung y:ngâm vào n c vo g o m t ngàyđêm cho nh t d u n i lên m t n c, s y khô nh

l a, chùi s ch lông vàng và mi ngđen r i tán b t (Lôi Công)

Theo kinh nghi m Vi t Nam:ngâm vào n c vo g o m tđêm, qu y nh tay cho t và nh t ra h t, v t

ra,đem ph i ho c s y khô Dùng vào thu c thang hay tán b t làm hoàn tán

B o qu n: dùng vôiđ b o qu n, đ n i khô ráo, chú ý tránh m th p, b i b n

Dùng lá bánh t , không sâu úa là t t

Có lo i mò g i là mò tr ng (C paniculatum, cùng h ) nh ng hoa không thành hình mâm xôi

Ta còn dùng cây v yđ hay xích đ ng nam (C.inortunatum cùng h ) có hoa đ , cùng m tcông d ng

Thành ph n hóa h c: có mu i calci, alcaloid và tinh d u.

caođ c (1ml = 10g d c li u) và t cao làm viên 1g v i tá d c (b t c a nó) ngày u ng 6 viên chia làm

Thành ph n hóa h c: h t ch a sinigrin, sinapin, men, ch tđ m, d u béo; v , h t ch a ch t dính

Tính v quy kinh: v cay, tính ôn Vào kinh ph

Tác d ng: l i khí, tr đ m, ôn trung, khai v , tiêu thễng, làm h t đau

Ch tr li u dùng: ch a ng c s nđ y t c, ho t c, hàn đ m, m n nh t (giã nát hòa v i gi m đ pvào ch s ng t y)

Ngày dùng 6 12g

Kiêng k : không phong hànđ m tr thì kiêng dùng

Cách bào ch :

Theo Trung y:l y h t, gi n sàng b t p ch t, ph i khô dùng

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

a L y h t r a s ch b i b n, ph i khô dùng s ng ho c sao qua

Khi b c thu c thang giã d p

b L y h t cho vào n c, b h t nh ng h t n i trên, l y nh ng h t chìm, ph i khô Khi dùngsao qua, giã d p cho vào thu c thang ho c tán b tđi u vào thu c hoàn tán

B o qu n: ph i khô, cho vào l đ y kín, đ n i khô ráo, mát, tránh nóng m

Ghi chú: ch l n v i b ch gi i t là h t cây rau c i canh (Barassica Juncea (L) czen, h th p t ).

Cây loa kènđ (Amaryllis bellodena Sweet, h th y tiên) V y m ng, to, không có ch t nh t

Th này gây nôn m a

Cây hành bi n (Urginea maritima (L) Baker, h hành t i) V y này gi ng bách h p nh ng

nh h n, ít ch t nh t, n m h i cay, u ng vào s b say

Thành ph n hóa h c: v y ch a ch tđ m (albumin) đ 4%, ch t béo, colchixein và nhi u tinh b t.

Tính v quy kinh: v đ ng, tính h i hàn Vào hai kinh tâm, ph

Tác d ng: nhu n ph , ch ho,đ nh tâm, an th n, thanh nhi t, l i ti u

Ch tr li u dùng: ho lao, th huy t,đau tim, phù thễng, đau c h ng, đau b ng (sao qua)

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

Mua qu c doanh d c ph m v (th đã ch bi n) đ nguyên c v y cho vào thang thu c

N u dùng làm thu c hoàn tán thì tán b t Th ng dùngđ s ng

Cễng có khi sao qua tùy t ng tr ng h p

B o qu n: d hút m bi n sang màuđ nâu, ho c m c m t gi m ch t l ng C n đ n i khô ráo.Khôngđ c s y h i diêm sinh, màu s tr ng, bi n v và ch t

B CH LI M

Tên khoa h c Ampelopsis japonica (Thunb) Makino

H nho (Vitacede)

B ph n dùng: c , hình tròn, to b ng qu tr ng gà, m y c dính li n v i g c cây, haiđ u c h i nh n,ngoài s cđen trong tr ng, v đ ng, th ng b d c làm đôi Có n i hay l y c khoai lang làm gi Hay

nh m v i c b ch c p (c có 3 nhánh c ng, m n và trong)

Thành ph n hóa h c: có ch t dính, tinh b t và các ch t khác ch a rõ…

Tính v quy kinh: v đ ng, cay, ng t, tính hàn Vào b n kinh tâm, can, t và v

Tác d ng: t h a, tán k t, thu li m ch đau, tr nhi t

Ch tr li u dùng: tr ung nh t, sang l , tan khí k t, tr con kinh gi n, ph n âm h s ngđau vàxích b chđ i

Ngày dùng 6 12g

Kiêng k : t v h hàn, ung nh tđã phá mi ng, ng i không có th c h a, nhi t đ c thì không nêndùng

Cách bào ch :

Theo Trung y:dùng b ch li m ch thái lát dùng ho c tán b t dùng, không ph i sao t m gì

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

Ngâm m t ngàyđêm, m m, r a s ch, thái m ng, ph i khô Th ng hay tán b t làm hoàn tán.Không ph i t m sao

B o qu n:đ n i khô ráo, đ y kín trong chum, v i, l , có lót vôi s ng vì d b m c m t

Tính v quy kinh: v ng t, nh t, tính bình Vào năm kinh tâm, ph , th n và t , v

Tác d ng: thu c l i th y và c ng tráng, nhu n táo, b t , ích khí, sinh tân, ch khát

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

Ngâm n m m t ngày, r a s ch, g t b v ,đ lên, thái m ng 2 3 ly, ph i khô hay s y khô Khidùng s c v i thu c thang

Theo Vi nĐông y thì sau khi ph i khô, tán b t Khi thu c thang đã s c đ c r i thì cho vào

n c s c mà u ng có tác d ng h n vì pachymose không tan khi s c

V n m: r a qua, ph i khô

B o qu n:đ n i mát, khô ráo, đ y kín, không nên đ quá khô, quá nóng vì d b n t v n và m t tính

ch t dính

Ghi chú: ph c th n là m t lo i v i b ch linh, ch khác là n m này m c bao xung quanh r , dođó

gi a có lõi r cây thông dùng làm thu c tr n tĩnh, an th n, nh p kinh tâm Cách bào ch cễng nh

b ch linh

Xích linh cễng là cùng lo i v i b ch linh nh ng th t đ , do lâu năm mà hóa thành, dùng tr các

ch ng ngo i c m Cách bào ch cễng nh b ch linh

B CH MAO CĂN (r c tranh)

Tên khoa h c Imperata cylindrica Beauv.

H lúa (Poaceae)

B ph n dùng: r c a cây c tranh R hình tr tròn nh , h i cong queo, s c vàng ngà, ch t nh mà

dai Th m p,đ t dài, khô, không m m c, s ch b , không l n t p ch t (r c may) là t t

Th g y,đ t ng n, m c m là x u

Thành ph n hóa h c: r ch a các ch tđ ng glucose, fructose, acid h u c v.v…

Tính v quy kinh: v ng t, tính hàn Vào ba kinh tâm, t và v

Tác d ng: thanh nhi t, tiêu huy t, l i ti u ti n

Ch tr li u dùng: gi i nhi t, phi n khát, ti u ti n ít, ch a ch ng l u nhi t l u m ,đái ra máu, th ramáu, ch y máu mễi, suy n g p

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

Đ nguyên r khô, r a s ch, c t ng n 2 3cm, ph i khô dùng s ng

B o qu n: d hút m, c nđ n i khô ráo, tr c mùa m a c n ph i s y, phòng ch ng m c m t

B CH PHÀN (phèn chua, phèn phi)

Tên khoa h c Alumen

Phèn chua (SO2)3Al2 SO4K2+ 2H2O th y thiên nhiên, hi n nay công nghi p s n xu t b ng hóa

h p Phèn chua có tinh th không màu, trong,đóng t ng c c, d tan trong n c, ch y 920C trong

n c k t tinh;đ ngu i đông đ c l i thành vô đ nh hình; trên 1000C thì m t 5 phân t n c, 1200C

m t thêm 4 phân t n c, đ n 2000C thì h t n c, sùi lên nh n m trên mi ng d ng c , trên 2500C

m t acid sunfuric và cho kali alumilat

Tính v quy kinh: v chua, tính hàn Vào kinh t

Tác d ng: sát trùng, gi iđ c, táo th p, thu li m

Ch tr li u dùng:

a Theo Tây y:phèn chua thu li m t i ch nh ng n uđ lâu thì gây viêm Phèn phi cễng thu li m

b Theo Đông y:

Phèn chua gi iđ c, tiêu đ m, tr s t rét và ki t l ; ngày dùng 1 4g

Phèn phi tr sang l , sát trùng, thu li m; ngày dùng 2 6g

Cách bào ch :

Theo Trung y:

Cho vào n iđ t nung l a cho đ r c c trong ngoài, l y ra đ y kín l i, cho vào trong t ong lthiên màđ t (phèn 10 l ng, t ong 6 l ng), đ t cháy h t l y ra đ ngu i tán b t, gói gi y l i,đào đ t sâu 5 t c, chôn 1 đêm, l y ra dùng (Lôi Công)

Nay ch n u cho khô h t n c g i là khô phàn, không n u g i là sinh phàn N u u ng thì ph i

ch đúng cách (Lý Th i Trân)

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

Dùng m t cái ch o gang có th ch ađ c g p 5 l n th tích phèn chua mu n phi đ tránh phèn

b ng ra Cho phèn chua vào ch o,đ t nóng cho ch y, nhi t đ có th lên t i 800 9000C Phèn b nglên,đ n khi không th y b ng n a thì rút l a, đ ngu i L y ra c o b cái đen vàng bám xung quanh,

ch l y th tr ng, tán m n Phèn phi tan ít và ch m trong n c

Theo Tây y:nung trong ch u,đ t nh , không đ c quá 2500C Phèn ch y sùi ra mi ng d ng c Phèn phi tr ng, nh , x p, tan r t ch m trong n c (30% 150C).

Thành ph n hóa h c: acid béo, acid cyanhydric, tinh b t, albumin, histidin v.v…

Tính v quy kinh: v đ ng, ng t, tính bình Vào hai kinh ph , t

Tác d ng: li m ph khí, tiêuđ m suy n, sát trùng

Ch tr li u dùng: tr ho hen,đ m suy n, b ch đ i, b ch tr c, đi đái v t, đ p ngoài tr sang l

Kiêng k : h có th c tà thì kiêng dùng, không nên dùng nhi u, làm cho khí ng tr , tr con mà dùng

thì phát kinh phong và sinh b nh cam

Cách bào ch :

Theo Trung y:b v c ng l y nhân, b màng nhân b c ngoài nhân r i giã nát dùng

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

Đ p d p b v và màng b c nhân (dúng qua n c m, đ m t lúc r i bóc màng đi); khi b cthu c thang giã d p nát

B o qu n:đ n i khô ráo, thoáng gió Tránh nóng m d bi n ch t

Kiêng k : ng i huy t h , khí y u không nên dùng

Cách bào ch :

Theo Trung y:

B vào n i chõ,đ trong 3 ti ng, ph i khô, xay qua cho h t gai, l i t m r u, đ 3 ti ng, ph ikhô dùng (Lôi Công)

B t c vào thang thu c hay hoàn tánđ u sao giã v n nát r i sàng s y b gai dùng (Đ i Minh)

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

a Sao cháy gai r i giã, sàng s y b h t gai dùng.

b B vào n c r a s ch, v t b t p ch t và h t lép n i lên, mang vào sao vàng cho gai giòn r i

b vào c i, chà xát vào lòng c i cho h t gai Khi dùng giã d p ho c tán b t dùng

B o qu n: ph i khô b vào bìnhđ y kín đ gi h ng v , đ n i khô ráo

BÁCH TH O S NG (nh n i)

Tên khoa h c Pulvis fumicarbonisatus

B ph n dùng: mu iđen c o đáy n i Mu i n i do r m r , các cây c đ t cháy thành khói lâu ngày

h p thành.Đ c mu i n i c o n i đ t th i c m là t t nh t

Mu i n i đen nhánh không l n t p ch t là t t C n th n không nh m v i b hóng (ô long vĩ)đen, nâu, không nhánh, không m n

Thành ph n hóa h c: than b t (cacbon).

Tính v quy kinh: v cay, tính ôn Vào hai kinh tâm và ph

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

Khi l y, chú ý cho s ch s tránh l n t p ch t, tán nh , rây m n

B o qu n: d b o qu n.Đ n i khô ráo, đ y kín

B CH TI N

Tên khoa h c Cynanchum strauntoni (Denc) Hand Mazz.

H thiên lý (Ascle piadeceae)

B ph n dùng: r R b ch ti n tr ng,đ c, m m, khô, không m t là t t (xem thêm b ch vi đ phân

bi t)

Thành ph n hóa h c: m i th y có saponin, còn ch a nghiên c u rõ.

Tính v quy kinh: v ng t, tính h i ôn Vào kinh ph

không b lõi, ch c o s ch v đen ngoài ph i khô dùng.

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

B ph n dùng: c Dùng th to b ngđ u ngón tay hay ngón chân cái và dài 10 15cm, th t tr ng

h ng, ít x Th nh , lõiđen s m là x u Hi n nay ta ch có th nh , x nhi u, v ngoài nhăn nheo(mua c a Tri u Tiên)

Không nh m v i xích th c: dađ đen, nhi u x

Thành ph n hóa h c: có acid benzoic, tanin, tinh b t,đ ng; còn có paconon và paconon acetat

Tính v quy kinh: v h iđ ng, chát, chua nhi u Vào b n kinh tâm, t , ph và can

Tác d ng: thanh can, t âm, li m âm khí.

Ch tr li u dùng:

Dùng s ng: tr đau nh c, tr các ch ng t l , gi i nhi t, nên dùng đ tr c m m o do ch ng hgây nên

Sao t m: tr các ch ng b nh v huy t, thông kinh

Sao cháy c nh: tr băng huy t

R a s ch, ngâm qua 2 3 gi ,đ qua, m vung cho bay h i, đ y vung l i đ gi nóng L y

d n ra bào m ng, n u ngu i thì r n khó bào Làm ngày nào h t ngày hômđó, không đ sangngày hôm khác (th ng dùng)

Theo kinh nghi m Vi n Đông y:

R a s ch, ngâm n c th ng 1 2 gi (v i th i gian ngâm này, ch a ti t ra n c tr ng), 1 2đêm Bào m ng (thái thì đ p nh ng lâu công) 1 2 ly, sao qua

N u không ngâm ch thôi thì 4 5đêm m i m m và sau m i đêm ph i r a n u không thì

C c ng nh c, có d u th m nh , gi a tr ng ngà là t t Ngoài ra còn có th tru t, c ng tru t là

th tru t t t h n B ch tru t không ph i hayđ ho c t m sao Không nên nh m v i nam b ch tru t(Gynurasinensis, h cúc)

Thành ph n hóa h c: có tinh d u 1,4% (ch y u là atractylola và atractylon), có sinh t A.

Tính v quy kinh: v đ ng, ng t, tính ôn Vào hai kinh t và v

Tác d ng: hòa trung tiêu, ích khí, ki n t , tr th p nhi t, sinh tân d ch.

R a s ch, ngâm r u 16 gi , đ 12 gi (mùa đông 24 gi ) thái lát dày đ 3 ly, ph i khô

B cám vào n i sao cho khói lên, cho b ch tru t vào sao vàng nh t, l y ra sàng b cám (m i kg

b ch tru t dùng 100g cám)

L yđ t lòng b p tán b t sao cho nóng r i cho b ch tru t vào, đ o đ u cho đ t dính vào mi ng

b ch tru t, l y ra sàng b đ t th a (m i kg b ch tru t dùng 200g đ t)

L y b ch tru t sao cháyđen, b c ch o ra phun n c vào cho t t h t đ m l a

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

Ch i, r a s ch, kín chođ n m m, thái hay bào m ng 1 2 ly ph i khô (dùng s ng)

Sau khi bào, ph i tái, t m n c hoàng th (th ng dùng) ho c t m m t sao vàng

Sau khi thái m ng, sao cháy

B o qu n:đ n i khô ráo, đ y kín vì r t d b m c, m t N u th y m c thì ph i s y ngay, n u ph i s ydiêm sinh thì không nên s y lâu mà b chua

Tính v quy kinh: v đ ng, m n, tính bình Vào kinh v

Tác d ng: thanh huy t nhi t.

Ch tr li u dùng: tr l u huy t, âm h phát nhi t, ch ng phong ôn mà s t nóng (dùng s ng); s n

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

R a s ch,đ ráo, c t ng n 1 2 cm, ph i khô dùng s ng (cách này th ng dùng)

Có tr ng h p t m qua r u (đ hành chân huy t)

Nh ng ta còn có cây chóc ri (Typhonium sp), lá hình tam giác, c nh b ng ngón tay thay bán

r ađi r a l i cho h t nh t (Lôi Công).

Xát r a s ch v , l y n c sôi d i vào, ngâm 7 ngày, m i ngày thay n c sôi m t l n Ph i tái,thái m ng, t m n c g ng, s y khô dùng (có th sau khi ph i khô tán b t) Ngâm n c g ng

l n v i n c sôi 3 ngày, r a l i ph i khô (pháp h )

Ngâm n c 7 ngày, m i ngày thay n c m t l n:

+ Ngâm 7 ngày trong n c vôi trong

+ Ngâm v i n c 7 ngày, m i ngày thay n c m t l n

+ Ngâm 7 ngày trong n c phèn chua và phác tiêu (c 1 kg bán h cho vào 1/2 kg phác tiêu

và 0,250kg phèn)

Theo kinh nghi m Vi t Nam:

N u 1kg c chóc v i 0,100 kg cam th o và 0,1 kg b k t (đ ng p n c) cho đ n khi c n h t

n c B c ra th y ru t trongđ u là đ c, n u còn th y đ m tr ng, n u l i b ng n c sôi,

ph i khô

R a s ch ngâm n c 2 3 ngày, hàng ngày thay n c, r a s ch

Đem ngâm n c phèn và n c g ng trong 24 gi (c 1 kg c chóc dùng 300g g ng t i giã nh

và 50g phènđ ng p n c), r a s ch, đ (không đ y kín, đ cho h i bay ra), thái hay bào m ng, t m

n c g ng m tđêm (c 1kg c chóc dùng 150 g g ng t i giã nát v i 50 ml n c r i v t l y n c),sao vàng (tr c khi sao vàng c n phân lo i to nh , sao riêngđ đ c vàng đ u) Cách này th ngdùng

B o qu n: c m t tháng ph i s y l i m t l nđ tránh m c, m t N u ph i s y diêm sinh thì khôngnên s y lâu Bào ch r i,đ ng l kín

BAN MIÊU (Sâu đ u)

Tên khoa h c Cicindela chinensis

H (Cicindelideae)

B ph n dùng: c con Nguyên con khô, to, không sâu m t là t t.

N u xông lên mùi hôi th i thì không dùngđ c Nh ng con m i hay có mùi hôi th i, đ lâuhay bào ch s h t mùi hôi

ph ng Tây th ng dùng con ban miêu có tên khoa h c là Cantharis vesicatoria Geof; Lyttavesicatoria Fabr, Myrabris sp, cùng h , bé nh h n

Thành ph n hóa h c: ho t ch t chính là cantaridin 125%, th ng th y trong máu, b sinh d c Ngoài

ra còn có calci ph t phát, acid uric, d u béo

Tính v quy kinh: v cay, tính hàn,đ c (b ng A) Vào hai kinh đ i tr ng, ti u tr ng