Gia đình thợ bạc

Khác với mọi gia đình làm nghề kim hoàn ở Hạ Long, cửa hiệu của ông không treo biển. Đơn giản, ông chỉ làm mỗi việc gia công thuê. Tầng trệt của căn nhà quá chật chội. Nhưng giới thợ bạc không ch

Khác với mọi gia đình làm nghề kim hoàn ở Hạ Long, cửa hiệu của ông không treo biển.

Đơn giản, ông chỉ làm mỗi việc gia công thuê Tầng trệt của căn nhà quá chật chội.

Nhưng giới thợ bạc không chỉ riêng Quảng Ninh đều biết tiếng chủ nhân cửa hiệu "lem

nhem" này Ông tên là Nguyễn Văn Thấn.

“Bậc cao thủ”

Y hẹn, buổi tối, tôi mang tới cho ông Thấn cuốn từ điển Phật học cốt để ông coi và tự lý giải về

biểu tượng của một "man - tra" (thần chú của đạo Hindu) mà một khách đặt làm nhưng không

giải thích Theo thói quen, chúng tôi lại ngồi ngay bên chiếc bàn làm nghề của ông trò chuyện,

vừa đỡ phải leo lên chiếc cầu thang hẹp dốc đứng, vừa tiện cho ông dễ chạy lại sau bếp lấy siêu

chè xanh - thứ rẻ tiền duy nhất mà ông nghiện lúc nào cũng đặt cạnh bếp lò.

Ngồi đây, tôi có dịp xem ông "thổi" vàng, dát, vuốt, kéo thành từng sợi nhỏ như chân tóc rồi lại

tết lại làm râu cho một con dê chỉ bằng đốt ngón tay hoặc điểm nhãn cho một cặp cá bạc bé

xíu chạm nổi trên mặt nhẫn Mọi cử chỉ của ông đều bình thản và chính xác

Xung quanh bàn nghề, trừ chiếc cân tiểu ly có vẻ sáng sủa hơn, còn lại từ đèn khò, âu nung,

khuôn đổ, ve, chạm trăm thứ đều cũ kỹ Và cũ kỹ nhất, có lẽ là đôi bàn tay của ông với những

ngón chù vù, đầy mấu nhăn nheo chẳng có vẻ gì là bàn tay của một bậc tài hoa Ông Thấn vỗ

vỗ bả vai: "Dạo này ngồi chóng mỏi quá Năm nay là tôi qua tuổi bảy mươi Nghề này, ngoài

sáu mươi đã là làm cố".

Cha và con bên bàn làm nghề Ảnh: Ngô Mai Phong

Cơ duyên tôi quen biết ông Thấn là do một lần tôi nhờ một người quen tìm thợ nạm giúp chiếc

nai sứ cổ vẽ vân bao bị vỡ mất hẳn nửa bên miệng Khi tôi nhận lại, thấy phần nạm bạc trổ hoạ

tiết y chang những nét mây mềm mại trên men, tôi nhận ra ngay đây không phải là một bậc thợ

tầm thường

Hoá ra ông ở ngay ngoại ô thành phố Sau này, tôi càng ngạc nhiên hơn về con người kín tiếng,

ông quả thực là một bậc lão luyện hiếm có trong nghề Khách hàng tới đây khá đông, cả người

bình dân lẫn người giàu có và kỹ tính.

Người bình dân cậy ở ông sự thật thà, công xá rẻ Người giàu có và kỹ tính trông vào ông sự

chuẩn mực của tay nghề Ông Thấn có thể thực hiện mọi mẫu hàng tinh xảo nhất mà không bao

giờ lỡ hẹn Tôi cũng có cơ may được cầm ngắm khá nhiều các sản phẩm được chế tác từ ông

Thấn: Chữ thư pháp vàng; những con giống; những bộ khuyên tai cổ

Cũng là chiếc kiềng bạc chạm nổi "long phượng tương phùng" nhưng đường nét của ông sắc

đằm, uyển chuyển như bay như múa Chúng có hồn và khác xa chiếc kiềng bạc Lào dập bằng

khuôn đầy đặn một cách đơn điệu Ông Trần Trọng Hà - Giám đốc Bảo tàng Quảng Ninh - tiết

lộ: "Ông Thấn từng giúp chúng tôi phục chế cả tiền cổ Đó là sự không phải thợ bạc nào ở đất

nước này cũng làm nổi ".

Cuộc đời chìm nổi

Ông Thấn kể: Tôi người Đồng Sâm, Thái Bình - một làng nghề kim hoàn có tiếng của đất Bắc.

Trong gia tộc đã qua sáu đời theo nghề thợ bạc, tôi là thế hệ thứ năm Cụ nội của tôi từng được

Vua Tự Đức ban hàm cửu phẩm thời vào làm thợ chạm hoàng cung Nhưng ngày hồi hương, cụ

tôi giấu biệt tấm sắc phong vì gia cảnh quá nghèo, sợ phải khao làng

Đến đời cha tôi cũng không khá hơn 12 tuổi tôi đã phải theo ông lên thị xã Thái Bình, nửa ngày

học chữ, nửa ngày ngồi hàng phụ cha kiếm sống Cha tôi làm "đồ đậu" tuyệt khéo Đó là phép

rút sợ bạc mảnh như tóc rồi tết lại thành hình chim muông, hoa bướm đính lên trâm cài đầu

hoặc các đồ nạm ngọc

Tôi bé quá, cha chỉ kịp truyền cho nghề chạm 13 tuổi, tôi lên Hà Nội làm thuê cho một cửa

hiệu ở phố Khâm Thiên Ở đây, tôi chuyên khảm chạm đồ Tây: Những bộ càphê, đồ ăn bạc, đồ

dùng văn phòng hoặc dọc tẩu, bàn điếu trúc

Năm 1960 tôi tòng quân Ba năm sau xuất ngũ, theo học trường Kỹ thuật thủ công nghiệp Trung

ương Học xong, tôi được giữ lại trường nhưng không xin được tiêu chuẩn nhập khẩu Tôi đành đi

Quảng Ninh, xung vào nghề mỏ

Thời bao cấp cả nhà nheo nhóc quá, tôi bèn tự chế đồ nghề gia công thuê cho bà con quanh

chòm xóm Cứ mỗi chiếc nhẫn hoặc đôi khuyên tai, mua được cân cá, như thế đã là may mắn

hơn nhiều người Tôi có bốn đứa con, ba gái một trai Tôi dạy nghề cho cả bốn Nhưng chỉ có

hai đứa chịu theo Thằng út tinh thông nhất nhưng lại bỏ đi chạy xe cho thoả chí vi vu Nó bảo:

Bốn mươi tuổi sẽ quay lại làm nghề

Thôi cứ để cuộc sống chọn lựa Cái nghề vàng bạc lắm Bao nhiêu người cùng nghề tôi, kẻ tay

trắng, người dở điên dở dại Tất cả chỉ bởi ảo tưởng Sự thật, nghề làm vàng chẳng giàu có như

người ta nghĩ.

Đứa con gái đang làm cùng tôi bây giờ, năm 1990 cháu thi đậu trường cao đẳng tài chính,

nhưng chỉ vì không có nổi năm trăm nghìn đồng nhập trường, đành gạt nước mắt, khất nợ con.

Mà làm sao trả nợ được nó cái cơ hội chỉ đến có một lần? Nhiều người nghĩ, nghề của tôi như

thế, khách tôi đông thế chắc hẳn chúng tôi phải giàu ghê gớm

Chẳng ai tin mỗi tháng, công làm vàng của tôi chỉ khoảng bốn triệu rưỡi Đống hàng chổi bông,

tre đan bày ngoài cửa của bà nhà tôi bán được chăng hay chớ, lãi chẳng đáng bao nhiêu Con

gái tôi hơn được bố năm trăm ngàn vì sức nó trẻ, mắt tinh, ngồi cả ngày không mỏi Nếu chúng

tôi giàu có, mọi chuyện có khi lại khác đi rồi.

Vàng vĩnh cửu

Thật ra, ngay cả những năm tháng nghèo túng nhất, ông Thấn vẫn luôn luôn có vô số cơ hội để

thay đổi số phận Ấy là giai đoạn làn sóng vượt biên ồ ạt Nửa đêm, người ta còn gõ cửa tìm ông.

Khách đưa vàng chỉ yêu cầu gia công hai mặt hàng đơn giản - khuyên tai hoặc nhẫn và nói

thẳng chỉ cần quan tâm tới số lượng

Có nghĩa người ta ngầm bảo ông có thể độn bất cứ thứ gì vào trong, chỉ cần lớp ngoài đúng là

vàng thật Bởi vì chỉ có khuyên tai và nhẫn là những thứ dễ tách lẻ, dễ đếm nhất khi cần phải

"lót tay" trong bóng tối "Chỉ cần năm lai, đủ để ông nhà tôi "vuốt" thành hai chỉ vàng và người

ta đem tới mỗi ngày có khi hàng cân, nhưng lần nào ông ấy cũng cự tuyệt Ông ấy bảo đó là đồ

bạc phước" - bà Miên - vợ ông nhớ lại.

Ngay cả bây giờ, ông Thấn vẫn luôn luôn cự tuyệt Các chủ tiệm kim hoàn đưa đến loại vàng

nào, ông trả lại sản phẩm đúng phẩm cấp của loại vàng ấy Không bù tỉ lệ hư hao; không pha

phách; nhuộm mạ bất luận sự giao kèo lợi lộc như thế nào

Và để bảo đảm sự chuẩn mực này, trên tất cả các sản phẩm làm ra, ông Thấn đều ghi ký hiệu

riêng - một cách tự chịu trách nhiệm trước khách hàng và giữ mình từng ly tấc Sau nữa, ông

muốn làm gương cho con cái và cuối cùng là bảo vệ gián tiếp những người mua bán lẻ dù không

hề quen biết Hằng - cô thợ bạc làm việc tại đây - đã học được rất nhiều ở người cha nghiêm

khắc.

Từ cách nhìn vàng định tuổi chính xác đến thói quen làm sạch mọi đồ nghề trước khi ngồi vào

bàn bắt đầu một ngày mới Hằng bảo: "Lâu rồi, có một lần em bị cha bợp tai rất đau chỉ vì một

thao tác cẩu thả Cha em rất ghét thói cẩu thả

Ông bảo: Cẩu thả thì hàng sẽ xấu Hàng xấu đến ba lần thì tâm địa mình cũng sẽ xấu theo".

Hoá ra, nghề thợ bạc đầy mong manh và trắc ẩn Nó buộc người ta phải mực thước ngay từ

trong ý nghĩ đến cử chỉ sống hằng ngày Ông Thấn và những đứa con cùng nghề đều có được

phẩm chất này - thứ phẩm chất giản dị nhưng đẹp đẽ hơn vàng mà tên gọi của nó chính là lòng

- ngay - thẳng.

Tới thăm ông thợ bạc già lần này, tôi còn có ý định đặt làm một món đồ nho nhỏ cho riêng

mình, cốt giữ làm kỷ niệm về một tay nghề tinh hoa và tử tế Bởi vì tôi biết mai đây, sẽ chẳng có

mấy người được như ông nữa.

Theo Ngô Mai Phong / Lao Đông