NUÔI CẤY MÔ LAN MOKARA

bài báo cáo là toàn bộ quá trình nuôi cấy mo lan mokara một cách thực tế nhất

NUÔI CẤY MÔ LAN MOKARA

PHẦN I VÀI NÉT VỀ LAN MOKARA:

1.1 Phân loại

Lan Mokara là loài lan thuộc:

 Giới : Plantea

 Ngành: Angiospermatophyta

 Lớp:Monocotyliedoneae

 Bộ: Orchiddales

 Tên lai: Mokara

 Tên Việt Nam: Lan đất

1.2 Nguồn gốc và phân bố

a) Nguồn gốc

Năm 1969, cây Lan lai tên Mokara Wai Liang đầu tiên trên thế giới được chính

thức ra đời ở Singapore, dưới bàn tay tài hoa của C.Y.Mok Đây là loài lan lai giữa

ba giống Arachnis (lan bò cạp), Ascoentrum và Vanda, do đó có đặc tính nổi bật từ

bố mẹ: dạng hoa và màu sắc đẹp từ Vanda, tăng trưởng nhanh từ Ascocentrum x

Vanda)

b) Phân bố

Phần lớn hoa Lan trên thế giới đều mọc tự nhiên ở vùng nhiệt đới và á nhiệt đới, nhất là ở Châu Á, Châu Phi, Châu Mỹ la-tinh Trên thế giới có từ 25000 đến

30000 loài hoa Lan, gồm khoảng 800 chi

Loài Lan Mokara được nhập từ Băng và Singapore, hiện nay được trồng với

mục đích thương mại ở nhiều nơi kéo dài từ Philippin đến Nam Á, Hawaii,…

Ở Việt Nam: thuộc vùng nhiệt đới, Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) cùng với

các tỉnh miền Đông và Tây Nam Bộ có điều kiện khí hậu thích hợp cho loại Lan Mokara

phát triển

Lâm Đồng là tỉnh có diện tích trồng Lan và sản lượng lớn nhất cả nước, là nguồn cung cấp hoa Lan chủ yếu cho TP.HCM

Bên cạnh đó, Phú Yên với đặc điểm là nơi hội tụ của ba vùng phân bố thực vật khác nhau: vùng Duyên Hải, vùng thực bì rừng nguyên sinh từ phía Bắc vào theo dãy Hoàng Liên Sơn đổ ra biển và vùng của nhóm di thực từ phía Nam ra Do đó, nơi đây có nguồn Lan rừng quý hiếm và đa dạng thấy tại Phú Yên mà những nơi khác khó long tìm kiếm được hoặc nuôi sống được do khác khí hậu, thổ nhưỡng

Vì thế Phú Yên có bộ sưu tập phong lan thuộc hang phong phú nhất miền trung-Tây Nguyên với gần 200 giống phong lan trong và ngoài nước

1.3 Hình thái lan Mokara

Lan Mokara là loài đơn thân, dễ trồng, dễ tách chiết, hệ số nhân cao, sinh trưởng và phát triển tốt trong điều kiện khí hậu nóng ẩm Hoa Mokara có nhiều màu

sắc đẹp, thông dụng nhất là màu vàng chanh, có màu hồng sang, màu đỏ, màu tím Thường có 8-16 hoa/cành, thời gian chung hoa dài 20-30 ngày

Thân Mokara luôn mọc cao về phía đỉnh Sự mọc dài của đỉnh không có giới

hạn nên cây chỉ có một cây phát triển vô hạn theo chiều thẳng đứng Sự phát triển này chỉ dừng lại khi ngọn bị tổn thương, lúc đó chồi bên xẻ rách bẹ lá để mọc dài ra thành nhánh Các nhánh này cũng phát triển vô hạn về đỉnh Rễ xẻ bẹ lá chui ra ngoài dọc theo chiều dài của cây Phát hoa chỉ xuất phát từ nách lá, ở một bên thân mà không bao giờ ở đỉnh ngọn

Hoa Lan Mokara có thể tươi trong hai tuần kể từ khi cắt, phụ thuộc vào giai

đoạn hoa mới nở và điều kiện môi trường

 Rễ

- Lan là họ sống phụ (bì sinh) bám, treo lơ lửng trên các cây thân gỗ khác Các dạng thân

gỗ nạc dài, ngắn, mập hay mảnh mai đưa cơ thể bò đi xa hay chụm lại thành các bụi dày

- Rễ làm nhiệm vụ hấp thu chất dinh dưỡng, chúng được bao bởi lớp mô hút dày, ẩm bao gồm những lớp tế bào chết chứa đầy không khí, do đó nó ánh lên màu xám bạc Với lớp mô xốp đó, rễ có khả năng hấp thu nước mưa chảy dọc dài trên vỏ cây, lấy nước lơ lửng trên không khí

 Thân

- Lan có 2 loại thân: đa thân và đơn thân

- Ở các loài lan sống phụ có nhiều đoạn phình lớn thành củ giả (giả hành) Đó là bộ phận dự trữ nước và các chất dinh dưỡng để nuôi cây trong điều kiện khô hạn khi sống bám trên cao

- Củ giả rất đa dạng: Hình cầu hoặc hình thuôn dài xếp sát nhau hay rải rác đều đặn hoặc

hình trụ xếp chồng chất lên nhau thành một thân giả

- Cấu tạo củ giả: Gồm nhiều mô mềm chứa đầy dịch nhầy, phía ngoài là lớp biểu bì với vách tế bào dày, nhẵn bóng bảo vệ, tránh sự mất nước do mặt trời hun nóng Đa số củ giả đều có màu xanh bóng, nên cùng với lá nó làm nhiệm vụ quang hợp

 Lá

- Hầu hết các loài phong lan là cây tự dưỡng, nó phát triển đầy đủ hệ thống lá

- Hình dạng của lá thay đổi rất nhiều, từ loại lá mọng nước đến loại lá phiến mỏng

- Phiến lá trải rộng hay gấp lại theo các gân vòng cung hay chỉ gấp lại theo gân hình chữ V

- Màu sắc lá thường xanh bóng, nhưng có trường hợp hai mặt lá khác nhau Thường mặt dưới có màu xanh đậm hay tía, mặt trên là khảm nhiều màu sắc rực rễ

 Hoa

- Hoa đối xứng qua một mặt phẳng

- Bên ngoài có 6 cánh hoa, trong đó 3 cánh ngoài cùng là 3 cánh đài, thường có màu sắc và kích thước giống nhau Một cánh đài nằm ở phía trên hay phía sau của hoa gọi là cánh đài lý, hai cánh đài nằm ở 2 bên gọi là cánh đài cạnh Nằm kề bên trong và xen kẽ với 3 cánh đài là 3 cánh hoa, chúng giống nhau về hình dạng, kích thước, màu sắc Cánh còn lại nằm ở phía trên hay phía dưới, có hình dạng và màu sắc

khác hẳn với các cánh còn lại gọi là cánh môi Cánh môi quyết định giá trị thẩm mỹ của hoa lan

- Ở giữa hoa có một trụ nổi lên, đó là bộ phận sinh dục của cây, giúp cây duy trì nòi giống Trụ gồm nhị và nhuỵ Sau khi thụ phấn, các cánh hoa héo, cuống hoa hình thành quả lan

 Quả và hạt

- Quả lan thuộc quả nang, nở ra theo 3 - 6 đường nứt dọc quả có dạng cải dài đến hình trụ ngắn phình ở giữa Khi chín, quả nở ra và mảnh vỏ còn dính lại với nhau ở phía đỉnh và phía gốc

- Hạt lan rất nhiều, hạt li ti Hạt chỉ cấu tạo bởi một lớp chưa phân hoá, trên một mạng lưới nhỏ, xốp, chứa đầy không khí Hạt trưởng thành sau 2 - 18 tháng

1.4 Các loài Lan Mokara phổ biến ở Việt Nam

Ở Việt Nam, một số loài Mokara có thể được chọn để trổng phù hợp với điều kiện khí hậu như:

• Kenny Ku Kasem’s Delight hoặc Fuch Delight: cho cành hoa rất dài khỏe, sắc hoa tươi đẹp, thường bán được giá

• Moorah Blue: tương tự, hoa lâu tàn, càng nở lâu hoa càng trở nên màu vàng đẹp hơn

• Aranda Christin X v Gordon Dillon: hoa tím sậm, cánh tròn

• Sayan Bonanza: cành tuy ngắn nhưng to khỏe, cánh hoa tròn, kín, màu vàng, sậm điểm chấm đỏ Cây phát triển nhanh, mạnh

• Leuen Gerger Gold: hoa vàng sậm, cành hoa phân nhiều nhánh, bán giá cao

• Khaw Phaik Suan và V Charles Goofellow: hoa màu vàng chanh, cánh hoa tròn kín, cành dài

• Khaw Phaik Suan và Kultana Gold: hoa màu vàng chanh, đẹp

• Chark Kwan Red hoặc Chark Kwan Orange: màu hoa đỏ thắm, cây phát triển mạnh

• Aranda Maggy Oei và Ascda Piswong: hoa đỏ thắm, cành dài phân nhánh, nụ hoa mượt mà, mỗi cây có thể đạt 4,5 vòi hoa

• Azi mah: chịu nắng, hoa màu hồng đậm Tuy chậm ra hoa nhưng khi trổ hoa rồi thì lại rất siêng, cành dài, phân nhiều nhánh đẹp

• Renanopsis Lena Rowold: đây là cây đặc biệt rất to, giá trị cao Tuy khó

ra hoa nhưng cành hoa rất to, màu đỏ sậm rất đẹp

• Hoa Mokara có nhiều màu sắc đẹp, thông dụng nhất là màu vàng chanh,

màu hồng sang, màu đỏ, màu tím, thông thường có 8-16 hoa/cành, thời gian chung hoa dài 20-30 ngày nên hiện rất được ưa chuộng ở thị trường Lan cắt cành và được nhiều nhà vườn chọn trồng

Một số hình ảnh về lan Mokara:

Hình 1.1 Chark Kuan Super Pink

Hình 1.2 Mokara Chark Kuan Orange

Hình 1.3 Lan Mokara đỏ lá vuốt (Mokara Dear Heart)

Hình 1.4 Lan Mokara vàng chanh (Mokara Full Moon)

1.5 Quá trình tăng trưởng và phát triển của lan Mokara

1.5.1 Giai đoạn nảy mầm của hạt

Hạt Lan Mokara quá nhỏ không có chất dự trữ để sữ dụng lúc nảy mầm nên nó

phải lấy thức ăn từ nấm cung cấp Trong thiên nhiên, hạt Lan chỉ nảy mầm khi có được sự cộng sinh với nấm phù hợp Người ta đã thay thế nấm bằng đường trong môi trường gieo hạt Sau khi nảy mầm và chỉ sau khi thành lâp được diệp lục tố ở lá, cây lan con mới có khả năng sử dụng khí carbonic để tổng hợp ra hydratecarbon cần cho

sự phát triển của nó qua hiện tượng quang tổng hợp Giai đoạn gieo hạt này được thực hiện trong các phòng nuôi cấy, nhân giống

1.5.2 Giai đoạn cây con

Sự phát triển của cây con chịu chi phối của điều kiện bên ngoài đến quá trình quang tổng hợp Nước và muối khoáng được cung cấp trong môi trường nuôi cấy, ánh sáng nhân tạo từ các bóng đèn được sử dụng thay thế cho ánh sang mặt trời Khi đưa

cây con ra bên ngoài thì các nhu cầu ấy gia tăng hơn nhưng không lớn hơn giai đoạn cây trưởng thành

1.5.3 Giai đoạn trưởng thành

Giai đoạn này cây Lan ra rễ, nảy chồi, ra lá nên nhu cầu về ánh sáng, nhiệt độ, phân bón cao hơn giai đoạn cây con Đặc biệt đến giai đoạn ra hoa thì nhu cầu ấy càng khắc khe, nghiêm ngặt hơn Giai đoạn chuẩn bị ra hoa (thời kì tượng hoa)xảy ra trước khi thấy các chồi hoa xuất hiện trên cây Lan Mọi yếu tố tác động vào việc ra hoa phải được đáp ứng vào giai đoạn này nếu không thì cây Lan sẽ không ra hoa

Một hiện tượng đáng chú ý trong giai đoạn này là thời kì nghỉ Thời kì nghỉ có thể rất ngắn: 1-2 ngày hay có thể kéo dài đến một vài tháng: xảy ra trước khi có hoa hoặc sau khi hoa tàn của cây Lan Nếu không được đáp ứng tốt thì cây Lan phát triển không tốt, có thể tàn lụi hoặc không ra hoa

1.5.4 Giai đoạn mang hoa, đậu trái và tạo hạt

Các nhu cầu trong giai đoạn này cũng khác so với giai đoạn trưởng thành Ánh sáng và nhiệt độ thấp xuống để hoa lâu tàn

1.6 Các yếu tố ngoại cảnh ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của lan

Mokara

1.6 Điều kiện phát triển

1.6.1 Ánh sáng

Ánh sáng là yếu tố cần thiết cho sự sinh trưởng của lan Ánh sáng đem năng lượng cần thiết cho phản ứng quang tổng hợp , nhờ đó cây tạo được chất dinh dưỡng Khi ánh sáng ít, cây không tạo đủ dưỡng liệu để sống

Vì cường độ quang hợp tỉ lệ với cường độ ánh sáng nên vào những ngày nắng, cây cần nhiều nước và muối khoáng để tạo ra dưỡng chất hơn là lúc trời âm u, đó là lý

do mà ta phải tăng lượng nước tưới và phân bón vào mùa nắng, giảm đi vào mùa mưa, không nên bón phân vào những ngày âm u, ít nắng

Ánh sáng cần thiết cho sự quang hợp, cường độ quang hợp tăng theo cường độ

ánh sáng nên đối với Mokara là loài ưa sáng, khi ánh sáng yếu thì cường độ quang

hợp giảm, khi đó cây sẽ thiếu dinh dưỡng, suy yếu hoặc không ra hoa

1.6.2.Nhiệt độ

Nhiệt độ là một nhân tố có tính chất quyết định đến sự phân bố các loài lan trên thế giới và sự sinh trưởng , phát triển các loài lan

Tuy nhiên, nếu nhiệt độ thấm vào cây mà không tỏa ra được thì diệp lục tố sẽ bị tiêu hủy, lá ngả vàng và phản ứng quang hợp bị đình chỉ.Ngoài ra, nguyên sinh chất trong tế bào cũng bị đặc quánh lai do mất nước, hậu quả là cây ngừng hô hấp và chết

đi Trong trường hợp ngược lại, khi nhiệt độ quá thấp, sẽ làm cho nước trong tế bào của cây kết tinh thành nước đá, làm gia tăng thể tích phá vỡ cấu trúc tế bào

Mokara thuộc nhóm lan ưa nóng:chịu nhiệt độ ban ngày không dưới 21oC, ban đêm không dưới 18.5oC

1.6.3 Ẩm độ

Yếu tố ảnh hưởng quan trọng nhất đối với ẩm độ là mưa, nhưng không phải là mưa to hay nhỏ mà chính là sự phân bố lượng mưa trong năm: mưa rải rác tạo ẩm độ cao hơn mưa tập trung

Cây thiếu nước vì hiện tượng thoát hơi nước xảy ra qua lá Sự thoát hơi nước là hiện tượng bốc hơi nên nó tùy tùy thuộc vào độ ẩm Nếu không khí bão hòa hơi nước thì không có hiện tượng thoát hơi nước, nhưng nếu không khí khô ráo thì sự thoát hơi nước gia tăng Sự thiếu nước xảy ra vào mùa khô, lúc đó lá khô héo rụng đi, cường độ quang hợp thấp Tuy nhiên không phải tất cả nước của cây đều bị thải ra ngoài Thật

ra, nước là thành phần quan trọng chiếm tỉ lệ 60-90% trọng lượng của cây lan Phần lớn nước ở dạng tự do hòa tan các chất( như nước ở nhựa cây), chính sự thoát hơi nước này làm cây héo rụng đi Như vậy, ta phải tăng cường tưới nước cho lan vào mùa khô

Khi chọn địa điểm để thiết lập vườn lan Mokara cần lưu ý 3 loại độ ẩm: ẩm độ

của vùng, ẩm độ của vườn, ẩm độ trong chậu Sự hài hòa ẩm độ sẽ theo chiều thuận:

từ vùng rộng đến vùng nhỏ hơn, nghĩa là nếu ẩm độ của vùng cao thì ẩm độ của chậu cũng cao

1.6.4 Độ thông thoáng

Độ thông thoáng cũng là một yếu tố cần thiết cho lan phát triển tốt Không khí nơi vườn lan cần được thay đổi mỗi phút Lượng không khí luân lưu này không những cần để làm mát cây mà còn làm thay đổi một lượng CO2 trong không khí là khoảng

340 phần triệu Trên mặt lá, lượng CO2 này còn giảm nhiều vì lien tục bị cây hấp thu.

Vì vậy, không khí cần được thay đổi lien tục để tái lập lượng CO2 xung quanh lá

Ở vùng thông thoáng thì rất hầm hơi nhất là khi ẩm độ, nhiệt độ tăng.Càng thiếu thông thoáng càng dễ gia tăng bệnh cho lan Nhưng sự thông thoáng quá lớn thì lại gia tăng sự bốc hơi làm cho môi trường có độ ẩm thấp, sự thoát hơi nước ở cây cao, cây kém phát triển Vì vậy, ở nơi quá thông thoáng như sân thượng, nơi đồng trống… thì phải che chắn xung quanh Khoảng cách các nẹp che trên giàn che , độ dày của lưới che, mật độ của cây cũng ảnh hưởng đến độ thông thoáng, nhiệt độ của vườn lan

PHẦN II NHÂN GIỐNG MOKARA IN-VITRO 2.1 Giới thiệu phương pháp nuôi cấy In Vitro

Nhân giống in vitro là kỹ thuật nuôi cấy mô thực vật trong ống nghiệm có chứa

môi trường xác định và trong điều kiện vô trùng Môi trường nuôi cấy mô thực vật phải chứa đầy đủ các dinh dưỡng, các chất điều hoà tăng trưởng Các đặc tính lý hoá của môi trường nuôi cấy mô phải phù hợp với sự tăng trưởng và phát triển của mô thực vật Các bộ phận của thực vật như: lá, hoa, đỉnh sinh trưởng, rễ … đều có thể dùng làm mô để nuôi cấy

Do sỡ hữu nhiều đặc tính ưu việt, ngày nay phương pháp nuôi cấy invitro được các nhà nhân giống sử dụng rộng rãi và hướng tới các mục đích sau:

Tạo được quần thể lớn và đồng nhất trong thời gian ngắn, trong khoảng không gian giới hạn

Kiểm soát được đặc tính lý hoá của điều kiện nuôi và dịch bệnh trên giống cây trồng

Tiến hành các biện pháp kỹ thuật cải tiến chất lượng cây trồng thông qua nuôi cấy

in vitro

Nhân nhanh giống cây trồng từ các nguồn nguyên liệu dễ lấy như từ lá, hoa, đốt thân…

Làm sạch nguồn virus cho cây bằng nuôi cấy mô phân sinh ngọn

Hình 2.1: sơ đồ các bộ phận dùng nuôi cấy in vitro ở cây lan

A Chồi: (1) trẻ, (2) già, (3) mới phát triển, ( 4) giả hành và chồi nách B phát hoa với (1) chồi nách, (2) hoa nở, (3) chồi trong quá trình nở C mô phân sinh đỉnh D chồi E chồi trên trục hoa F lá non G chồi có thể được hình thành từ (1) chồi ngọn, (2) chồi và (3) chồi trục hoa H Đỉnh chồi I quá trình tạo cây con từ các

loại chồi khác nhau

2.2 Quy trình nuôi cấy chồi nách hoa phong lan Mokara

Hình2.1 Sơ đồ nhân giống lan cấy mô

CẤY MẨU (MÔI TRƯỜNG CẤY MẪU)

CÂY GIỐNG THƯƠNG PHẨM (XUẤT CÂY TRỒNG NGOÀI

ĐỒNG)

NHÂN CHỒI (MÔI TRƯỜNG NHÂN CHỒI)

TẠO RỄ (MÔI TRƯỜNG TẠO RỄ)

RA CÂY NGOÀI VƯỜN ƯƠM

(EX VITRO)

KHỬ TRÙNG

MẪU CẤY

CHUẨN BỊ MÔI TRƯỜNG ĐÚNG CÁCH

CHỌN MÔI TRƯỜNG THÍCH HỢP CHỌN MẪU CẤY

2.2.1 Chọn mẫu và khử trùng mẫu cấy:

Tách các vảy hành ra từ cây, bóc lần các lá già cho đến khi xuất hiện các mầm chồi bên mang đỉnh sinh trưởng Cắt bỏ gốc của mỗi mầm, sau đó khử trùng bằng cách ngâm trong cồn 70% trong 30 giây, rửa sạch bằng nước cất vô trùng ngâm trong dung dịch Ca(OCl)2 2% trong 25 phút, việc khử trùng được tiến hành trong tủ cấy Mô được rửa lại với nước cất vô trùng 4 - 5 lần

Mỗi mầm được đặt trong đĩa petri vô trùng và cẩn thận tách các lá non Sau mỗi lần tách, nhúng mầm vào cồn 700 trong 1 giây và rửa với nước cất vô trùng Chuyển sang một đĩa petri vô trùng khác, tách các lá mầm bằng dao nhọn vô trùng Dùng kìm nhọn tách các lớp lá, cắt đỉnh sinh trưởng ra khỏi mô và cấy vào môi trường nhân giống ban đầu

Hình 2.2 Cắt mẫu

2.2.2 Nhân giống

Môi trường nhân giống thường là môi trường MS (Murashige Skoog, 1962) có bổ sung các chất điều hoà tăng trưởng (auxin, cytokinin,…) với tỷ lệ phù hợp tùy loài nhằm tạo điều kiện cho quá trình nhân chồi

Nồng độ các chất điều hoà sinh trưởng nên giảm dần trong các lần cấy chuyền sau

đó Các chất chiết trái cây cũng được đề nghị dùng như nước cốt cà chua, nước dừa, nước chuối, nước khoai tây nhưng chúng chỉ có hiệu quả trong các lần cấy chuyền

và thể tích cũng không quá 10% thể tích môi trường Nhiệt độ lý tưởng để nhân giống Lan là 220C - 260C và tuỳ vào mỗi loài