chương 7: Phân tích chỉ số

chương 7 slide bài giảng nguyên lý thống kê thầy Dũng

Chương 7: Phân tích chỉ số

Nội dung chương

7.1 Một số vấn đề chung về chỉ số

7.1.1 Kh¸i niÖm

•Chỉ số trong thống kê là một chỉ tiêu tương đối biểu hiện quan hệ so sánh giữa hai mức độ của một hiện tượng nghiên cứu.

•VÝ dô: Cho gi¸ g¹o năm 2008 lµ 12.000®/kg vµ gi¸

g¹o năm 2007 lµ 9.800®/kg Nh vËy ta nãi r»ng chØ sè gi¸ cña g¹o năm 2008 so víi năm 2007 lµ 122,4% tøc tăng 22,4%.

7.1.2 Phân loại chỉ số

Căn cứ vào đặc điểm thiết lập quan hệ so sánh

cả các đơn vị trong tổng thể.

thịưtrườngưđãưcóưmộtưsốưýưkiếnưchoưrằng: có thể lấy trung

bình đơn giản của các chỉ số các thể để đ ợc chỉ số tổng hợp.ưTứcưlà:

 Tuyưnhiên,ưchỉưsốưnàyưmớiưchỉưchoưbiếtưsựưthayưđổiưvềưgiáư cácư loạiư sảnư phẩmư chưaư choư biếtư sựư thayư đổiư củaưkhốiưlượngưhàngưhoá.ư

 Trênưthựcưtế,ưđểưphảnưánhưsựưbiếnưđộngưvềưgiáưcácưloạiưsảnư phẩmư thìư việcư nghiênư cứuư sựư thayư đổiư vềư giáưkhôngưlàưchưaưđủưmàưcầnưcóưsựưbiếnưđộngưcảưvềưkhốiưlượng

 ư Vìư vậy,ư chỉư sốư nàyư khôngư phảnư ánhư đượcư tầmư quanưtrọngưcủaưcácưmặtưhàngưkhácưnhauưnênưngườiưtaưphảiưsửưdụngư đếnư mộtư loạiư chỉư sốư khácư màư trongư đóư cóư đểư ýư

đếnưlượngưhàngưtiêuưthụưcủaưtừngưmặtưhàng.ư

7.1.2 Phân loại chỉ số

Căn cứ vào tính chất của chỉ tiêu nghiên cứu

- Nghiên cứu sự biến động của hiện t ợng kinh tế qua

thời gian (chỉ số phát triển).

- Nghiên cứu sự biến động của hiện t ợng kinh tế qua

không gian (chỉ số địa ph ơng hay chỉ số không gian).

- Nghiên cứu tình hình xây dựng và thực hiện kế

hoạch các chỉ tiêu kinh tế (chỉ số kế hoạch).

- Phân tích vai trò và ảnh h ởng của từng nhân tố đến

biến động của toàn bộ hiện t ợng kinh tế phức tạp (hệ thống chỉ số)

7.1.3 Tác dụng của chỉ số

7.1.4 Đặc điểm của ph ơng pháp chỉ số

Chỉ số có 2 đặc điểm chính sau:

- Khi muốn so sánh các mức độ của hiện t ợng kinh tế

phức tạp bao gồm nhiều phần tử không thể trực tiếp cộng đ ợc với nhau, tr ớc tiên phải chuyển chúng về một dạng đồng nhất để có thể trực tiếp cộng đ ợc với nhau thông qua mối quan hệ tích số.

- Khi có nhiều nhân tố cùng tham gia vào tính toán

chỉ số ta có thể giả định chỉ có một nhân tố thay đổi còn nhân tố khác đ ợc cố định ở một kỳ nào đó.

Để nghiên cứu ph ơng pháp xõy dựng chỉ số (ở đây chủ yếu ta nghiên cứu chỉ số phát triển) phải có tài liệu của hiện t ợng nghiên cứu kỳ nghiên cứu và kỳ gốc.

Ví d 7.2 ụ 7.2

7.2 Phươngưpháp XÂY DỰNG CHỈ SỐ

7 2.1 Ph ¬ng ph¸p tÝnh chØ sè c¸ thÓ

0

1 p

7.3.1.2 ChØ sè c¸ thÓ cña chØ tiªu sè l îng (Cô thÓ: ChØ sè c¸ thÓ vÒ khèi

l îng hµng ho¸ tiªu thô)

0

1 q

7.2.2.1 Chỉ số chung của chỉ tiêu chất l ợng (Cụ thể: Chỉ số chung về giá)

•Nhưư đãư biết,ư hiệnư tượngư kinhư tếư làư hiệnư tượngư phứcư tạp,ưchúngư khôngư thểư trựcư tiếpư cộngư đượcư vớiư nhauư bởiư chúngưcóưtênưgọi,ưgiáưtrịưsử dụng,ưđơnưvịưtínhưkhácưnhau.ư

•Vỡư vậy,ư muốnư phảnư ánhư sựư biếnư độngư chungư vềư giáư cảưcủaư mộtư nhómư hoặcư tấtư cảư cácư mặtư hàngư trênư thịư trường,ưhoặcưởưcácưthịưtrườngưkhácưnhauưthỡưtaưphảiưchuyểnưchúngưvềư mộtư dạngư đồngư nhấtư đểư cóư thểư cộngư đượcư vớiư nhauưthôngưquaưmốiưquanưhệưtíchưsố.ư

7.2.2 Ph ơng pháp xõy dựng chỉ số chung

độngưcủaưyếuưtốưkhốiưlượngưsảnưphẩmưtiêuưthụưđược.ưVìưthế,ưtaư phảiưcốưđịnhưyếuưtốưkhốiưlượngưhàngưhoáưtiêuưthụưởưkỳưnàoưđó.ư Thôngưthườngưcóư3ưcáchưtínhưchỉưsốưtổngưhợpưvềưgiáưnhưưsau:

- Theo Laspeyres:

0 0

0

1 p

q Σpp

Trướcư đây,ư ngườiư taư hayư dùngư côngư thứcư Laspeyresư đểư

tínhưchỉưsốưtổngưhợpưgiáưvìưnóưkhôngưđòiưhỏiưphảiưtínhưngayưp1q1ưvàưthườngưq0ưlúcưnàoưcũngưcóưsẵn

Tuyư nhiênư phươngư phápư nàyư cóư nhượcư điểmư làư khôngư

phảnưánh,ưcậpưnhậtưđượcưnhữngưsựưthayưđổiưvềưkhuynhưhướng,ư thóiư quenư củaư ngườiư tiêuư dùng.ư Bởiư mộtư sốư mặtưhàngưnàoưđóưnhiềuưnămưtrướcưđâyưđượcưngườiưtiêuưdùngưưaưchuộngưvàưtiêuưdùngưvớiưsốưlượngưlớn,ưnhưngưngàyưnayưcóưthểưkhôngưcònưưaưchuộngưđốiưvớiưhọ.ưChínhưđiềuưnàyưđãưlàmưchoưchỉưsốưgiáưcủaưLaspeyresưkhôngưcònưthíchưhợp.ư

7.2.2.1 Chỉ số chung về giỏ

- Theo Passche:

Chênhưlệchưtuyệtưđối:ưưưưp 1 q 1 - p 0 q 1

1 0

1

1 p

q Σpp

đã a dùng cách tính chỉ số giỏ theo Passche.

•Vớ dụ 7.5

7.2.2.1 Chỉ số chung về giỏ

Theo Fisher:ưTrongưnhiềuưtrườngưhợp,ưkhiưcóưsựưchênhưlệchư lớnư vềư kếtư quảư tínhư tínhư toánư củaư haiư chỉư sốưLaspeyresưvàưPasscheưviệcưsửưdụngưchỉưsốưtổngưhợpưcủaưFisherư làư rấtưcầnưthiết.ưThựcưchấtưchỉưsốưtổngưhợpưcủaưFisherưchínhưlàưtrungưbìnhưnhânưcủaưhaiưchỉưsốưtrên.ưCụưthể:

1 1

0 0

0 1

q p

q

p q

- Theo Laspeyres:ư

0 0

1

0 q

q Σpp

7.2.2.2 Chỉ số chung của chỉ tiêu số l ợng (Cụ thể: Chỉ

số tổng hợp về khối l ợng hàng hoá tiêu thụ)

Thôngư thường,ư chỉư sốư tổngư hợpư khốiư lượngư Laspeyresư thườngư đượcư sửư dụngưvìưvớiưcáchưchọnưquyềnưsốưlàưgiáưởưkỳưgốcưsẽưgiúpưtaưtínhưtoánư chỉưsốưnàyưmộtưcáchưnhanhưchóng,ưvìưp0ưlúcưnàoưcũngưcóưsẵn.

- Theo Passche:

0 1

1

1 q

q Σpp

1 1 0

0

1 0

q p

q

p q

7.2.2.3 ChØ sè chung tổng lượng tiêu thức (chỉ số

chung về tổng mức tiền thu bán hàng)

0 0

1

1 pq

q Σpp

 KÕt luËn 1:

Khi nghiên cứu hiện tượng kinh tế phức tạp, bao gồm nhiều đơn vị, nhiều phần tử có tính chất khác nhau, trước tiên ta phải chuyển chúng về một dạng đồng nhất để có thể trực tiếp cộng được với nhau thông qua mối quan

hệ tích số.

7.2.2.4 Những Kết luận về chỉ số chung

 KÕt luËn 2:

Khi nghiên cứu yếu tố chất lượng ta phải cố định yếu tố số lượng ở kỳ nghiên cứu , ngược lại khi nghiên cứu yếu tố số lượng ta phải cố định yếu tố chất lượng ở kỳ gốc

7.2.2.4 Những Kết luận về chỉ số chung

 KÕt luËn 3:

Chỉ số chung là chỉ số tổng hợp khi nó chỉ có một nhân tố thay đổi gọi là nhân tố chỉ số hóa , còn các nhân tố khác được cố định ở một kỳ nào đó, nó đóng vai trò quyền số

7.2.2.4 Những Kết luận về chỉ số chung

Chỉ số chung là chỉ số bình quân được sử dụng khi thiếu các tài liệu về yếu tố chất lượng (giá cả) hoặc yếu tố số lượng (khối lượng hàng hóa tiêu thụ) ở một

kỳ nào đó Ta phải sử dụng các chỉ số cá thể để tính toán Chỉ số chung nếu xét về công thức biểu hiện nó

là số bình quân gia quyền của các chỉ số cá thể, nhưng nội dung của nó vẫn biểu hiện sự biến đông chung về tổng thể nghiên cứu

7.2.2.5 Chỉ số chung là chỉ số bình quân

q p q

p p p

q

p q

p

q

p I

1 1

1 1

1 1 1 0

1 1

1 0

1 1





1 1

1

1 1

q p

q

p d

thì­c«ng­thøc­trªn­sÏ­®­îc­viÕt­l¹i­thµnh

Chỉư sốưtổngư hợpưkhốiưlượngư củaưLaspeyresưcóư thểưbiếnưđổiưnhưưsau:

0 0

0 0

0 0 0 1

0 0

0 1

q p

q p

i q

p

q

p q

q

q p

0

0 0

q p

q

p d

0

d i

I p  q

o Trênư thựcư tế,ư nhiềuư khiư taư khôngư chỉư nghiênư cứuư sựưbiếnư độngư vềư sảnư xuấtư kinhư doanhư củaư mộtư hìnhư thứcưkinhưtếưxãưhộiưquaưnhữngưkhoảngưthờiưgianưkhácưnhauưmàưtaưcònưphảiưnghiênưcứuưchúngưởưnhữngưkhôngưgianưkhácưnhau.

o Chỉ số khụng gian (chỉ số địa phương) dựng để so sỏnh cỏc chỉ tiờu kinh tế ở cỏc khụng gian khỏc nhau

7.2.2.5 Chỉ số chung là chỉ số khụng gian

- Vỡưvậyưquyềnưsốưđượcưchọnưlàưkhốiưlượngưsảnưphẩmưcảư2ư

địa phương hay:ư

Việcư tínhư chỉư sốư chungư vềư giáư khóư xácư địnhư vỡư việcư lựaưchọnưquyềnưsốưlàưkhóưkhăn.ưCụưthểưkhiưsoưsánhưtỡnh hỡnh tiêuưthụưsảnưphẩmưgiữaư2ưđịaưphươngưAư&ưBưthỡ:ư

B B

B

A B

A A

B

A

A B

A

.q Σpp

.q

Σpp I

q Σpp

A p

q q

Σpp

q q

Σpp I







 Chỉ số khối l ợng địa ph ơng

Khiưnghiênưcứuưsựưbiếnưđộngưvềưyếuưtốưkhốiưlượngưsảnưphẩmưởưhaiưđịaưphươngưthìưquyềnưsốư(giáưbán)ưđượcưchọnưcóưthểưtheoưcácưcáchưsau:

B B A

A

q q

q p q

q p Σp

q p

Σp

I 

Khi đú:

Vớ dụ 7.9

7.3.1 Khái niệm

Hệ thống chỉ số là một dãy các chỉ số có liên

hệ với nhau hợp thành một phương trình cần bằng.­

Doanh thu =giá bán x khối lượng SP tiêu thụ

CPSX = Gi¸ thành x Khối lượng SPSX Tổng sản lượng = NSLĐ 1CN x Số lượng công nhân

7.3 HÖ thèng chØ sè

• Lập ph ơng trình kinh tế,

• Đặt tờn cho cỏc nhõn tố trong PTKT,

• Xác định chỉ tiêu chất l ợng, chỉ tiêu số l ợng, và chỉ tiêu

về tổng l ợng tiêu thức trong ph ơng trình đó.

B2:

• Viết ph ơng trình biểu diễn hệ thống chỉ số

• Viết số t ơng đối, số tuyệt đối

B3: Tính toán các số t ơng đối và số tuyệt đối

B4: Kết luận

7.3.2 Cỏc bước xõy dựng Hệ thống chỉ số

Ví dụ: Quay trở lại ph ơng trình:

Doanh thu = Giá cả đơn vị x L ợng hàng hoá tiêu thụ

- Giảưsửưtaưcầnưphânưtíchưsựưbiếnưđộngưcủaưdoanhưthuưquaưhaiư kỳư nghiênư cứuư doư ảnhư hưởngư bởiư nhânư tốư giáư cảư vàư lượngưhàngưhoáưtiêuưthụ.ư

- Taưcóưhệưthốngưchỉưsố:ưIpqư=ưIpưxưIq

- Sốưtươngưđối:

- Sốưtuyệtưđốiư:ư

p1q1ư-ưp0q0ư=ưp1q1ư-ưp0q1ư+ưp0q1ư-ưp0q0ư(2)

)1

(qΣpp

q

Σppq

Σpp

q

Σppq

Σpp

qΣpp

0 0

1 0

1 0

1 1

0 0

1 1





( q ΣpZ

q

ΣpZ q

ΣpZ

q

ΣpZ q

ΣpZ

q ΣpZ

0 0

1 0 1

0

1 1 0

0

1 1





7.3.2 Vận dụng hệ thống chỉ số để phân tích tổng thể không đồng chất

Vớ dụ 7.10

7.3.2 Vận dụng hệ thống chỉ số để phân tích tổng thể

đồng chất

Vớ dụ 7.11

Vớ dụ 7.12