TRO CHUTH TRIU HOC • 13 Tieu SU ngan gon tren day ciing cho ta m¢t hinh dung kha tieu bieu ve m9t mau nguoi tri thuc Phap noi rieng, Tay Au noi chung o nua cuoi the ky XX: h9 Ion len tro
Trang 2BUI VAN NAM SO'N
VDT HUffNG UUOI DAT
TRO
CHUYEN TRIET
Trang 3N()IDUNG
• LYOTARD VOi TAM THUC VA
HOAN CANH HAU-Hl�N 8Al 7
, A ,./ A � A r • "GAP PHAT GIET PHAT" HAY VE MOT CACH 8QC ? ? A ? "KE PHAN KITO" CUA NIETZSCHE 50
• LY TUONG GIAO DVC HUMBOLDT: A ' � MO HINH HAY HUYEN THOAI? 54
+ KANT NHA GIAO DUC 75'
A ,? ' A ,oil + NHAN PHAM VA NHAN QUYEN: A ? \J r MOT TRANG L!CH SU VAN HOA 96
' A , - ? ,, + TAO CHUY�N: "RANH GIOI CHO NHUNG KHA THE CUA CON NGUOI" 109
' A � ,( 'l + TRO CHUY�N: "f)E BIET MINH, HAY NH1N vAo MAT NGU01 KHAC!" 121
+ HUNG U THI 130
+ THAY PARIS ROI CH ET 136
+ DU U NGH� 139
Trang 4• NGUYEN HINH NG CHUA TREN NGAY PHU DU 144
• BAP THANH HQI CO HAO HOA 150
+ BUI GIANG TRONG CHIEC KINH VAN HOA 156 + TRIET GIA vA THI sT 165
+ TRIET HOC 8U'ONG 8f\l VA TRIET HOC
VE THOI 8U'ONG BAI 177
Trang 5LYOTARDVOI TAM THUCVA
HOAN CANH �U-HI�N DAI
I Boi canh hinh thanh tam thuc h4u-hi�n d{li
2 Tu tam thuc h4u - hi�n d{li den hoan canh h4u -hi�n d{li: sy khung hoang cua cac d{li - tij St/ trong Vi�c h<jp thuc hoa tri thuc khoa hQC
3 Tri thuc h4u - hi�n d{li va vi�c h<jp thuc hoa bang Nghjch lu4n (Paralogie): Huong den mc}t
If thuylt ve' St/ cong bang gifia cac fro cho'i -ngon ngfi
4 Thay loi ket.
Sau khi Martin Heidegger, cay dg.i th\! cua triet h9c Due,
qua doi vao cu6i th�p ky 60 the ky tni6'c, nguoi ta hay n6i dua rang "Tinh than the gi6'i" da doi cho o: sau khi roi que huong cua Dg.i each m.;mg Phap d9n sang nu6'c Due cua Kant, Hegel tu cu6i the ky XVIII, dau the ky XIX, va a
Trang 68 • BUI YAN NAM �ON
mai day cho den luc Heidegger qua doi, thi bay gio n6 l;�i quayve ta ngq.n song Rhin, va Paris tro thanh manh dat
tu ttiong giau tinh than sang tq.O nhat! Hai chu: "hq.u -hi�n d�i" (Postmoderne) va "giai- cau true" (Deconstruction) gan lien v6'i ten tuoi lay lung cua J ean-Frarn;ois Lyotard ( 1924-1998) va.Jacques Derrida (1930-2004) khong chi la hai khai ni�m triet h9c m6'i me ma con la hai trong so nhfing tieu ngu thoi thuQ'ng nhat cua cac phtidng ti�n truyen thong dq.i chung Neu ban dau nguoi ta con hoai nghi, th�m chi de biu nhung "triet gia m6'i" cua nu6'c Phap nhu
J ean-Frarn;ois Lyotard,J acques Derrida, Michel Foucault, Jacques Lacan, Gilles Deleuze, Jean Baudrillard nhu la nhung "Lacancan", "Derridada" ( chu yeu vi van phong cua h9 "khac" vo'i cac "triet gia chuyen nghi�p") 1 thi it lau sau, ngay doi thu tu tuong 16'n nhat cua h9 la Jurgen Habermas,
"triet gia 16'n nhat con dang song" cua nti6'c Due, ciing phai thua nh�n: "Trang mot, hai th�p ky gan day, khi nghi den nhung dv bao ve ly lu�n xa hoi cua thoi dq.i, toi thay Paris la ndi xuat phat nhieu gQ'i y sang tq.O nhat, hdn bat ky ndi nao khac"(l)
"G<!i f'' ma] F Lyotard mang lq.i va cung nho d6, ong tro nen lung danhJ chinh la vi�c dtia khai ni�m "h�u - hi�n dq.i" vao cuoc nghi lu�n triet h9c Vi�c nay xay ra vao nam
1979 trong quyen: Haan canh hq,u -hifn d�i (La condition
de d9c, va chung ta han hoan don cha.a ban tieng Vi�t cua
1 J Habermas: Die Neue Uniibersichlichkeit Kleine politische Schriften V (finh hinh m6i cua sµ tranh t6i tranh sang Cac bai
vi�t ngiln vS chinh tri V, Frankfurt/M, 1985, tr 137
Trang 7TRO mum TRlfr HOC • g
dich gia Ngan Xuyen trong tu sach "Tinh hoa 1 ' cua NXB Tri thuc Hy VQng trong tho'i gian khong xa, b�n d9c se con co dip tiep c�n cac ban dich lien quan den trao h.iu nay cfing nhu trao htu "chi em" voi no: "Giai-cau true" hay
"H�u-cau true"
Lyotard so�n quyen nay nhu m¢t Bao cao tham af nh
- theo "ddn d�t hang" cua H¢i dong d�i h9c cua bangQuebec ( Canada) - ve vi�c ho�ch dinh chinh sach laudai cho d�i h9c va khoa h9c o cac nu'oc phat trien trongdieu ki�n chiu tac d¢ng m�nh me cua cong ngh� thongtin hi�n d�i Quyen sach ra do'i do m<;>t yeu cau nhat tho'i,nhu'ng da som tro thanh "kinh dien", khi no mo ra m9tCUQC tranh }u�n soi noi, gay gat, keo dai trong gioi trieth9c va khoa h9c xa h¢i chung quanh van de "h�u-hi�nd�i" Cac lu�n diem trung tam cua quyen sach mang tinhchat cua m<;>t cudng lznh No mo ta slj bien chuyen tuHi�n d�i sang H�u hi�n d�i: ve phudng di�n xa h¢i h9c,nhung bien doi nhanh chong cua xa h<)i tat yeu dan denslj khung hoang ve "tam tr�ng" va hinh thanh nen m<;>t
1
di�n triet h9c, cac hinh thuc "hqp thuc hoa" cho khoah9c cfing lam vao tinh tr�ng be tac, d�t ta vao m<;>t '1
hoan
giai quyet ve m�t khoa h9c lu�n va triet h9c de thoat rakh6i "hoan canh" be tac ay N 6i th�t ngan g9n, lu�n diemtrung tam cua Lyotard nhu' sau: di nguQ'c l�i voi dvphongban dau cua phong trao Khai minh ( mo ra tho'i C�n d�i
va Hi�n d�i), d�c trung cua "Hi�n de;1i" la tu' duy toan thehoa, ung h<) slj thuan nhat (homogeneiti), bai tru slj di
Trang 81 O • BUI YAN NAM �ON
dong (heterogeneite), tiem an nhieu nguy cd d9c doan va b�o lt;tc Trong khi d6, bien chuyen cua xa h9i cho thay Stj khung hoang tram tn;,ng va Stj cao chung cua CaC 11 d(;li
t1j sv" cua Hi�n d�i dung de hQ'p thuc h6a cho khoa h9c
va tri thuc n6i chung (phep bi�n chung cua Tinh than; thong <lien hQc ve y nghia; stj giai ph6ng cho chu the ly tinh va chu the lao dong) cung nhtt stj S\lP do cua cac XUhtt6'ng nhat the h6a ve xa h9i va van h6a, nhtto'ng cho cho d�c trttng cua h�u-hi�n d�i la stj da d�ng cua nhieu thai d9 va each tiep c�n khac nhau, hay, n6i each khac, cua nhftng "dien ngon" (discourses) va nhftng "tro chdi ngon ngu" di dong, bat kha quy giam Lyotard phan d6i "giai phap" cua Jurgen Habermas ("ly lu�n va d�o due h9c dien ngon"), trong do Stj dong thu�n dttcjc xem la m\}C dich trung tam va t6i h�u cua st;i truyen thong Lyotard chu trttdng stj can thiet cua m9t quan ni�m cong bang ve stj truyen thong, trong d6 khong chi cho phep ton t�i ma con bao V� Stj da d�ng (nhung di bi�tva bat-dong thu�n),
co the lien t\}C pha vd s\j dong thu�n t�m tho'i Ong se tiep t\}C phat trien quan ni�m Ve S1j Cong bang nay trong tac pham triet hQC chinh yeu cua ong: quyen Le Diff erend
Nhttng, tn.t6'c khi tim hieu Stj bien chuyen clan t6'i
"tam thuc h�u-hi�n d�i" va "hoan canh h�u-hi�n d�i",
ta nen lam quen Sd qua Vo'i "tac gia [dfrh thl/c] (der
khong co ai da phat trien dttcjc m9t quan ni�m ve triet h9c h�u-hi�n d�i s6'm hdn, chinh xac hdn va cong khai hdn", nhtt nh�n dinh cua Wolfang Welsch, m9t "dong
Trang 9TRO CHIIYOI nun HOC + 11
minh" tu tuong cua ong o Due hi�n nay<1)
Jean-Franc;ois Lyotard sinh ngay 10.8.1924 o Versailles (Phip) Ong h9c d�i h9c Sorbonne, hie dau chju nhieu anh huong cua Hi�n tliQ'ng h9c Husserl Ngay tu 1954, ong da SO<;lil tac pham dau tay la quyen Hi�n tuQ'ng h9c ngan g9n, sac
sao cho tu sach ((Que-sais je ?11
(Toi biet gi?) va den nay van la
quyen sach nh�p man noi tieng
ve Hi�n tliQ'ng h9c, duQ'c tai
ban nhieu Ian va duQ'c khuyen
khich d9c n;,ng rai d cac d�i h9c
Phap va Au My<2).
tranh Algerie, ong d9y trung
h9c ( 1950-52) d Consl:artive/
Algerie, giong nhu J P Sartre
vao nhfing nam 30 the ky trliOc Jean-Frarn;ois Lyotard
Ong trd thanh nglio'i Mac xit "tt;t do", hie dau tham gia cong doan CGT, chiu anh hucing cu.a Dang C¢ng san
1 W Welsch: Die Philosophie der Mehrsprachigkeit!Triit h9c vJ
"tinh ngon ngu" nhiiu hon, trong: Die politische Meinung/Y ki�n chinh tri, nam thu 32, 1987, s6 231, tr 63, d�n theo W Reese Schafer: Lyotard, Hamburg, 1995, tr 7
I J F Lyotard: La Phenomenologie/Hi¢12 tupng h9c, xuftt ban 1§.n I: 1954, "Que-sais-je?", N ° 625, Presses universitaires de France Trong chuang IV, "Hi�n tuQTig hQc va ljch sir", cod� c�p nhi�u din Trfrn Due Thao
Trang 1012 • BUI YAN NAJASON
Phap Nam 1954, 6ng la thanh vien nh6m ta cap tien chung quanh t<;l.p chi "Socialisme ou Barbarie" ( Chu
Ot9ane <fe t:ntique -et d'one-ntatton «\volut,onnaire
La soeiete bureaucratique
Le monde du travail
Le contenu du socialisme IJorganisation
Le tiers-monde :
I' Algerie et la Chine
Casl:oriadis va Claude Lefort sang l�p Nh6m gom d9 60 thanh vien, giu thai d9 phe phan doi voi chu nghia tu ban, cac hinh thuc chu nghia Mac giao dieu, chu nghia Trot-kitva chu nghia Mao Ong chi tham gia d9 13 bai ( tu 1955-1963), chu yeu ve
CUQC chien tranh O Algerie, duoi but danh Fran<;:ois Laborde va tro thanh
T :i p chi Socialisme OU Barbarie chuyen gia ve Algerie Tu
1959, nh6m nay phan h6a
vi cac bat dong ve l�p truong chinh tri Nam 1966,
n9i tam sau sac, gia tu cac ho<;l.t d9ng chinh tri va chuyen sang c6ng vi�c nghien cuu Tu nam 1971, voi c6ng trinh "Discours, figure" nhu la lu�n an tien sI quoc gia, 6ng d<;l.y o dcil-i h9c Nanterre, r6i tro thanh giao SU thl,ic thv o d<;l.i h9c Paris VIII (Saint-Denis) Ong la thanh vien sang l�p va c6 thoi gian lanh d<;l.O "College internationale de philosophie" Ong nghi huu vao he
1987, lam giao SU thinh giang t<;l.i nhieu d<;l.i h9c Hoa Ky
va qua doi vao thang 04.1998
Trang 11TRO CHUT(H TRIU HOC • 13
Tieu SU ngan gon tren day ciing cho ta m¢t hinh dung kha tieu bieu ve m9t mau nguoi tri thuc Phap noi rieng, Tay Au noi chung o nua cuoi the ky XX: h9 Ion len trong boi canh "h�u chien" nhieu md m9ng nhung roi lq.i phai trai nghi�m nhfing xung d9t, nghich ly, do vo, mat mat ve nhieu m�t: ly tuong chinh tri, le song, tinh bq.n Trong khi do, tinh hinh the gioi bien chuyen nhanh chong; cac m�t kinh te, xa h9i, van hoa, doi song con bien chuyen nhanh chong va phuc tq.p hdn nfia, bu9c ho phai d�t lq.i hang loq.t van de
1 Boi canh hinh thanh "tam lhli'c hiju • hien d�i''
I.I "Tam thuc" cua m9t the h� b9c 19 r6 r�t nhattrong cac loq.i hinh ngh� thu�t cung voi slj phe binh ngh� thu�t va my h9c (xem 1.2) Tuy nhien, ciing can d�t no vao trong boi canh chinh tri - xa h9i r9ng hdn cua thoi dq.i, de tu do, co the hieu moi quan h� gifia
"hi�n dq.i" va "h�u - hi�n dq.i" m9t each dung dan hdn
so voi each hieu v¢i va va ddn gian ve chu "h�u1 ' nhu nhat cat ve phan ky lich su, qua do "hi�n dq.i" tro thanh cai bung xung cho tat ca nhung gi cii ky, con "h�u-hi�n dq.i" la cai gi moi me, hap clan Ban than Lyotard da ltjch li�t phan doi Slj ddn gian hoa day xuyen tq.C ay, Va hdn m9t Ian, thay bu¢c phai tuyen bo giu khoang each, th�m chi "ly khai" voi khai ni�m do chinh minh tq.o ra! Dieu quan tr9ng nhat o day la kh6ng duQ'c danh dong khai ni�m "Hi�n d4i" voi nhung gia tri cua thoi Hi�n dq.i: slj khai minh, chu nghia nhan dq.o, slj khai
Trang 1214 • BUI YAN NAMSON
ph6ng<1> Chi c6 nhu the, khai ni�m "h�u-hi�n dq.i" m6'i chung to la mot khai n1�m "chi en lu'.Q'c" de gifi khoang each v6'i nhfing bi�n phap da du'.Q'c thu nghi�m suot may the ky nham hi�n thl,ic h6a cac gia trj cua Hi�n dq.i Vao the ky XVI, Chau Au bu6'c vao mot tien trinh hi�n dq.i h6a, den nay van chua ket thuc Hq.t nhan cua tien trinh hi�n dq.i h6a la giai ph6ng ca nhan ra khoi nhfing boi canh tien-hi�n dq.i, va ca nhan tlj do trd thanh diem xuat phat cua mQi bien d6i ve cau true kinh te, xa hoi cung v6'i nhu cau "hQ'p thuc h6a" chung ve m�t triet h9c va h� tu' tu'.dng Nhung, tien trinh thay the cai ph6 bien tien-hi�n dq.i bang cai ca nhan hi�n dq.i da dien
ra day nhfing xung dot va nghich ly khien ngu'.oi ta n6i den mot "phep bi�n chung cua Khai minh" hay
"phep bi�n chung cua Hi�n dq.i" Tien trinh hi�n dq.i h6a ay, n6i nga.n, luon bi can tro' va de d9a bo'i nhang
mo hinh tie'n - hitn d(li chu'.a chiu chet han Nhieu hinh thuc each tan ve xa hoi va h� tu' ttio'ng mang danh hi�u
"hi�n dq.i", nhu'.ng thl,ic chat la "tien-hi�n dq.i", hay n6i khac di, van chu'.a th�t Sl,i CO du'.Q'C nhfing hinh thuc xa h¢i thich hQ'p cua nhfing ca nhan tl,i do Thay cho cho nhfing moi quan h� tien-tu' ban chu nghia va tien-hi�n dq.i la gia trj trao aoi, nay tro' thanh hinh thuc CU a Sl,i tha h6a "ban tinh con nguoi" (K Marx) va nay sinh nhu ca.'u keu doi nhfing hinh thuc "nhan dq.O hdn" trong cac quan h� xa h¢i Ben Cq.nh nhfing yeu to kinh te va xa h¢i khac, chinh nhu ca'u hue thiet nay lq.i tro' thanh mot
1
Peter Engelmann: Postmoderne und Dekonstruktion Stuttgart
1990, tr 8
Trang 13TRO CHUY(N TRIO HOC + 15
nguon tiem hjc hau nhu VO t�n de cho nhung "chi en ltiQ'c" tien - hi�n d�i khac nhau huy d9ng va 1�m dl,lng Trong boi canh d6, "tam thuc h�u-hi�n d�i" la m9t no
do de tiep tl,lC suy tliong Va k.ien t�O nhung hinh thuc m6'i, phu hQ'p hdn, de "cuu van" va bao v� nhung gia trj dich thljc ctia Hi�n d�i: sv tlj do va slj khai ph6ng ctia
ca nhan Khong phai ngau nhien ma "tam thuc" nay ra doi trong nua sau ctia the ky xx, m9t "the ky ngan" nhung phai chung kien day "nhung cljc doan" (Erich
Ian nhan m�nh: "H�u-hi�n d�i khong phai la S\i cao chung ctia Hi¢n d�i [ ] ma la m9t quan hf khac v6'i H' I�n A d �I '"(1)
1 Willem van Reijen/Dick Veerman: N6i chuy�n v6i J F Lyotard: Khai minh, cai cao ca, triSt h9c, my h9c Sdd, 1990, tr 121 Jean
Loup Thebaud, trong Magazine litteraire, 3.1987 (Du bon usage
du postmodeme, tr 96) cho biSt Lyotard da n6i rieng v6i ong ring:
"H�u-hi�n d�i la m9t tu khong ch�t che, va chinh vi thS ma dugc toi ch9n d� chi mu6n n6i len m9t "bao hi�u" ring: c6 di�u gi d6 dang suy tan a trong tinh hi�n d�i" (Il sert a signaler que quelque chose est en declin dans la modemite) Thang 2.1988, trong diSn
tu b�ng tiSng Anh t�i Bao tang ngh� thu�t Bern (Th1,1y Si), Lyotard xac dinh ro hon nua v� each hi�u cua ong: "Ai cung biSt chinh ban than toi da sir dµng thu�t ngu "h�u-hi�n d�i" D6 la m9t each thuc it nhi�U CO tinh khieu khich d� d�t CUQC thao lu�n V� nh�n
thuc trong anh sang dAy du cua n6 H�u-hi�n d�i kh6ng phai la
m9t thoi ky mm, ma la vi¢c "rewrite" [Phap: "reecrire/"viit lq,i",
"xu ly lq,i "} m(H s6 d�c di�m cua Hi�n d�i, nhfrt la tham v9ng cua
n6 trong vi�c d�t ca so h gp thuc h6a cho dS an giai ph6ng toan b9
nhan lo�i bing khoa h9c va ky thu�t Tuy nhien, vi¢c "rewrite"
nay v6n ilii co m(lt tu /au trong ban than Hi¢n ilf,li" [ ch(mg toi nh�n
Trang 1416 • BUI YAN NAM �ON
1.2 "Ba buoc" tniong thanh cua "tam thuc" h.)u
- hi�n d�i
Ta t<}.m rói th6'i diem 1979 cua tac pham Roan canh hq,u-hi�n dt;li de den v6'i bai viet n6i tieng cua Lyotard vao nam 1982 v6'i nhan de "Tra liti cau hoi: Hq,u-hi�n de#
la gi ?" V 6'i bai viet nay, 6ng tht;IC slj xac dinh khai ni�m
"h�u-hi�n d<}.i" nhu m9t cudng linh nghien cuụ Va ai da quen thu9c v6'i lich SU triet h9c Tay phliong at de dang lien tlióng den bai viet ciing c6 tinh cuong linh cua Ị Kant nam 1783: "Tra liti cau hoi: Khai minh la gỉ" S1=i
tliong dong trong each d�t nhan de cang cho thay ro: Lyotard muon hieu quan ni�m "h�u-hi�n d<}.i" cua minh nhu la m¢t phien ban m6'i me cua slj Khai minh Bai viet nay d�c bi�t ly thu: Lyotard chinh thuc tra lói nhung S\i phe phan va ngQ nh�n d6i v6'i "h�u-hi�n dq.i" nhli la trao luu phan-hi�n d.,1i va tan bao thu, dong thói giai bay ro
ba bu6'c "trlióng thanh" cua tam thuc h�u-hi¢n dq.i: tu quan ni�m m6'i ve ngh� thu�t va my h9c tien len triet h9c h�u-hi�n d<}.ị
Cu¢c tranh lu�n no ra tu bai dien tu cua J
Habermas nam 1980 khi 6ng nh�n giai thu6'ng Adorno 6' Frankfurt/M: "Hi�n d(li - mqt dé an khong hoim tat", trong do, nhli da noi, ong danh gia cac XU hlióng "h�uhi�n dq.i" trong triet h9c la "phan-khai minh" va "tan bao thu"<1) Ban than Habermas ciing da mo ta va nhin nh�n
m�nh] (Lyotard: Rewrite the Modern, Bern 1988, tr 25 (Cac trich d�n ve Lyotard ti�p theo trong bai, trir khi c6 chu thich rieng, deu
tu quy�n Haan ciinh h(w-hifn ặli)
1
J Habermas: Die Moderne - ein unvollendetes Projekt.
Trang 15TRO CHUr(H TRlfr HOC + 17
nhung di bi�t ve van h6a va xa h9iJ nhat la sl.j di bi�t gifia
,0:,-tim each dua nhung sl.j di bi�t
ay ( chang �<;10 gifia nhung
<lien ngon Ve nh�n thucJ ve
d<;10 due h9c va ve chinh tri)
vao tro l<;1i trong nhfing trai
nghi�m ve sl.j thong nhatJ nho
vao ngh� thu�t hi�n d<;1iJ tuc
nho vao kinh nghi¢m tham my
nhli la sl.j hoa giai nhung di
bi�t Theo HabermasJ ngh�
thu�t la linh vl.jc xa h(>i c6 the
quy t\1 tro l<;1i nhfing gi dang Jurgen Habermas
lam nguy: slj phan h6a tri�t
Philosophisch-politische Aufsatze 1977-1990, Leibzig 1990 Trong bai nay, Habermas phan lo�i cac trao hru phe phan hi?n d ;,i i thanh ba lo�i:
- Cac nha "bao thu tre" (Bataille, Foucault, Derrida), - cac nha bao thu gia (Hans Jonas, Robert Spaemann) muf>n quay trcr v€ lai v6i nhfrng l�p truong ti€n-hi?n dai; - va cac nha "tan-bao thu" hoan nghenh khoa h9c hi?n dai nhung cf> tinh ha thip ti€m h,rc van h6a
va luan ly cua n6 Habermas khong neu ten ai ca trong trao luu thu
ba nay, nhung Lyotard cam thiy bi am chi va ng9 nh�n, nen da vi�t bai tren de dap tra Nam 1985, trong cong trinh 16n ban v€ thuy�t h�u-ciu true Phap (Der philosophische Diskurs der Modeme/Di�n ngon tri�t h9c v� Hi?n dai), Habermas ciing khong d€ c�p d�n Lyotard Thanh thu khong c6 CUQC tranh lu�n cong khai giua hai nguoi (nhu gifra Lyotard va Richard Rorty, xem: 4) ma chi c6 nhieu CUQC thao lu�n soi n6i chung quanh hai ngucri.
Jurg en Habermas
Trang 1618 • BUI YAN HAMSON
de cua nhung cau true xa h(>i va ngfi nghia
Khac v6'i Habermas, Lyotard kh6ng nhin thay kha nang hoa giai nhung di bi�t cua Hi�n d�i d trong ngh�
thu�t hi�n d�i, ma hoan toan nguQ'c l�i: ch{nh triet h9c
hqu-hi ¢n dc;zi thoatthai tutinh than cua ngh¢ thuqt hi�n dc;zi:
"Triet h9c h�u-hi�n d�i <lien d�t m(>t each suy ly nhung
gi ngh� thu�t hi�n d�i da the nghi�m bang phtidng ti�n ngh� thu�t'' Ong neu "ba bu6'c" cua <lien trinh nay: 1 trai nghi�m ve slj doi l�p gifi'a chu nghia hi�n thi.jc trong ngh� thu�t v6'i cac thu nghi�m cua phong trao van ngh�
"tien phong" va phan tu; 2 trai nghi�m ve slj d6i l�p ( da
dtiQ'C Kant gQ'i len trong quyen Phe phan nang htc phan
nghi�m ve ngh� thu�t va my hQc hi�n d�i, tam thuc h�uhi�n dq.i phat trien cao hdn thanh triet hQc
1.2.1 Si! doi l4p gifia chu nghia hi�n thijc va sij phan tu hay thii nghi�m:
Chu nghia hi�n thljc ( trong ngh� thu�t ciing nhti trong triet hQC) di tim IDQt hi�n thtjc khach quan, ID Qt ch6 dlja vfing chac, m<)t "thljc t�i" dang de mo ta va trinh bay Ban tinh cua chu nghia hi�n tht;ic la quan tam den tr�t tlj, Sl.j thong nhat, S\1 dong nhat, Slj an toan Va tinh pho thong, n6i each khac, den vi�c ket thuc, lo�i bo nhung gila "thu nghi�m", "tien phong" Trang khi d6,
I I Kant: Kritik der Urteilskraft/Phe phan niing hrc phan doan,
Chuong I: Phan tich phap v� nang hrc phan doan thim my: Phan tich phap ve cai dt;p va cai cao ca Bui Van Nam San dich Va chu giai, NXB Tri thuc, 2007, tr 57-179
Trang 17TRO CHUYIN TRIO HOC • 19
"hi�n thl.jc" da bi khuynh loat boi the 11.jc cua chu nghia
tu ban, cua "nhung d6i tu'.Q'ng SU d1:1ng va cac vai tro cua doi song va dinh che xa h<)i" khien cho vi¢c trinh bay
no (m9t each "hi¢n thl.jc") chi co the thl.jc hi¢n trong hinh thuc cua hoai v9ng ho�c che nh;,10, nhu "sl.j dau kho hdn la th6a man" Vl, theo Lyotard, ta dang song trong m<)t the gioi, ndi do "hi�n tht;ic da bi mat on dinh den d<) khong con dam bao chat li¢u nao cho kinh nghi¢m nua, nhting l;,1.i co du cho vi¢c tim toi va thu nghi¢m"
Chi can nhin vao nhung san pham "nghe nhin" hQ'p thi hieu hi¢n d;,1.i, du thay "hi¢n tht;ic" dtiQ'c dien ta o day chi la "nhung bong ma cua chu nghfa hi¢n thvc", chi t;,10
ra nhung hi¢n thl.jc ao de an ui va danh l;,1.c huong Vl the, d6i l�p l;,1.i ve nguyen tac voi "chu nghia hi¢n tht;ic" ay, can co m<)t ngh¢ thu�t hi¢n d;,1.i quay tro l;,1.i phan tu ve chinh minh ("Cai gi lam cho ngh¢ thu�t tro thanh ngh¢ thu�t [ va van chtidng tro thanh van chtidng]?), dong thoi thtiong trl.jc d�t nhung quy tac cua chinh minh thanh van de bang con dtiong thu nghi�m voi nhung hinh thuc, mau sac, but phap d6i l�p l;,1.i voi nen "ngh� thu�t tieu th1:1" chi dva tren thi hieu va sue mua Trai nghi�m nay du'.Q'C C\} the hoa O btioc thu hai: S\i doi l�p giua "cai d�p" va "cai cao ca"
1.2.2 SI/ doi l4p giiia "cai d�p 11 va "cai cao ca"
Theo Lyotard, "Hi¢n d;,1.i" di lien voi vi¢c di bi�t hoa nhung linh vl.jc hi¢n thl.jc het sue khac nhau va voi slj "khung hoang long tin" ve m<)t hi¢n tht;ic duy nhat
"Hi¢n d�i" cho phep ta kham phi "hi¢n thl._tc thl._tc ra it
co tinh hi�n thl._tc den nhu the nao" St;i phat hi�n nay da
Trang 1820 • BUI YAN NAM �ON
co m�t trong quan ni�m cuaKantve "cai cao ca" Ta nho rang, theo Kant, cai cao ca la "sv danh thuc tinh cam ve m(>t quan nang sieu-cam tinh o trong ta"<1>, do do, la cai
gi vtiQ't ra khoi khu6n kho dien ta hay khong the bien thanh hi�n tht;ic dtiQ'c Tinh cam ve cai cao ca con nay sinh khi ta nghI den cai gi tuy co the suy ttiong hay dt;i bao bang y ni�m nhting khong bao gio co the nam bat hay trai nghi�m: chang h.;in, ve cai Tuy�t d6i, cai Toan b(>, cai khong-con-co the - phan chia v.v
Trang khi do, quan ni�m ve "cai d�p" dt;ia tren cai
gi CO the nam bat dtiQ'c, dien ta dtiQ'C bang khai ni�m Va
trai nghi�m dtiQ'c trong slj nhat tri, hai hoa ve so thich
va tham my N guQ'c }q.i, cai cao ca nham den cai gi phi
- tham my, cai gi khong-the-dien-ta-dticjc Vi the, theoLyotard, ngh� thu�t hi�n dq.i la nen ngh� thu�t dt;ia vaotinh vo-hinh thuc CU.a doi tticjng hayvi�c tranh dung mQihinh ttiQ'ng hay mo phong de no Ive cho thay "co m(>t caigi-khong-the-dien-ta-dtiQ'c" Cho "thay" r6 co m(>t cai
gi c6 the suy ttiong dticjc nhting khong the "nhin thay"dticjc hay lam cho "nhin thay" dticjc: d6 la "tien d�t cticjc
(enjeu) cua h(>i h9a hi�n dq.i".
Tu cho xac dinh ngh� thu�t hi�n dq.i nhu la de an thu nghi�m, phan tti, khong htiong den cai d�p ma den cai cao ca, cai dich tht;ic khong-the-dien-ta-dtiQ'c, Lyotard di toi btioc thu ba cua "tam thuc h�u - hi�n dq.i": nen triet h9c phu hcjp voi no
1.2.3 Triet h{Jc htju-hiin dq.i
1 I. Kant, Sdd, Phan t{ch phap vJ cai cao ca, B74-B 131.
Trang 19TRO CHUYlN TRlfl HOC • 21
Qua nhfing gi vita trinh bay het sue sd hicjc, cam giac dau tien cua ta la: Lyotard khong phan ly tri�t de gifia Hi�n d�i va H�u - hi�n d�i, dung hdn, ong thay rang nhfing Y tli6'ng - clan d�o, nhfing dtj ph6ng nen tang cua Hi�n d�i n6i chung, ngh� thu�t hi�n d�i n6i rieng phai duqc HQU -hi¢n d,;ii thljc hi¢n Du6'ng phan thuy duy nhat
va quyet djnh qe phan bi�t giua hai "tam thuc" (esprits),
theo ong, chi la 6' cha: trong khi tam thuc hi�n d�i {{kh6c than", thi tam thuc h�u-hi�n d�i "reo mitng" trlio'c S\i giai
the cua mqt hi�n thl;ic duy nhat va S\i troi d�y cua VO van
kha the cho vi�c "tim toi nhfing lu�t chdi m6'i, nhfing phlidng thuc ngh� thu�t m6'i mang tinh thu nghi�m" Tuy Hi�n dc].i da c6 cong, chang h�n, trong ngh� thu�t, chi ra cai khong-the-dien-ta-ducjc, chi ra tinh khong the nam bat hi�n thl;ic nhu cai toan be\ nhung n6 van sau kho ve cai chan tro'i da mat, ve vi�c tieu bien di cua "cai d�p" trong vi�c mo ta, trinh bayC1) NguQ'c lc].i, h�u - hi�n
d�i " no Ive di tim nhfing S\i <lien ta m6'i me nhung khong phai de t�n hu6'ng ma de mai sac tinh cam rang c6 m¢t cai khong-the-dien-ta-dticjc" Vl the, nhi�m V\l cua triet hQC h�u-hi�n dc].i, theo ong, khong phai la" cung cap m9t hifn thljc ma di tim nhfing gQ'i y cho m¢t cai gi c6 the suy tu6'ng ducjc nhung khong the dien ta ducjc" Va, cung v6'i Kant, ong cho thay nhung "ao tliQ'ng bi�n chung" Cua vi�c vliQ't bo nhfing S\i doi l�p de thong hQ'p thanh
1 Xem: I Kant, Phe phan nang ll!c phan aoan, Miy lai gi6i thi�u
va luu y cua nguai dich: 8.5.3: Cac ph(;lm tru ch6ng l�i "cai d�p"
va tam thuc "hi?n de;1i", Sdd, Bui Van Nam San dich va chu giai,
tr LXI va ti�p
Trang 2022 • BUI YAN NAUOI
cai M<;>t duy nhat (kieu Hegel) se dan t6'i stj ''khung bo" ("terreur 11)<1) nhu the nao T6m le;li, c6 the n6i "tam thuch�u-hien dq.i" la m<;>t "mo hinh" phan tu gom ba m�t: -
kinh nghi�m va thua nh�n t{nh co the' cau tq.o nen du(Jc ciia hi�n thtjc; - kinh nghi�m va thua nh�n nhang di bitt
khong the khac pht;ic trong the gi6'i con nguoi va xa hQi,
Vil - no ltjc thu nghi�m nhung Stj "cau te;l.O nen hi�n thtjc"
Vil nhung di bi�t hen trong nhung hi�n thtjc C\l the CUa chung ta
V�y, dau la nhang Cd S<f ly luq,n ciia "tam thuc" vua duqc trinh bay? Ta hay trd lq.i v6'i tac pham "Roan ciinh hq,u-hifn dq.t nam 1979
2 Tu "tam thac hiu - hien 11ai'' den "boan canh hau - hien dii 11 : S\f kbung hoing ca}a CiC u d'i ·IIJ SIJ" trong Vite hqp thac boa tri thac khoa h9c
Cd sd cho l�p lu�n ctia Lyotard la lu�n diem trung
tam sau day trong quyen Roan canh hq.u - hitn d q. i: vifc hqp thuc h6a cho tri thuc khoa h9c da bie'n doi tq.n goc re Tri thuc nay khong con c6 the quay tr6' lq.i
cau vi�n cac "d q. i -tlj slj 11 (grands re.cits) ciia Hi�n d�i,
tuc cac h� thong ly lu�n lam vai tro ctia cac "sieu
-ngon ngu" hay ''sieu - ttj stj" (meta-recits) de chung
thtjc, de mang le;ti tinh chinh dang, hay, n6i each khac,
de "hqp thuc h6a" (legitimation) cho n6, bdi cac d�i
1
Lyotard c6 y dung l�i chinh khai ni�m "khung b6" (" der
Schrecken ") cu.a Hegel Xem: Hegel, Hifn ttt<;mg h9c Tinh thdn:
T\I do tuy�t d{)i va S\f khung b6, tr 582-595 Bui Van Nam Son dich va chu giili, NXB Van hQc 2006, tr 1156 va ti€p
Trang 21TRD CHUY(N TRIO HOC • 23
- h;l Sl;l nay khong con dang tin nfia Bieu nghich ly clday la: chinh ban than khoa h9c, - tl;l hQ'p thuc h6ahay di tim tinh chinh dang cua minh trong khuon khocac "d�i - tl;l sl;l" ay - da d�t nghi van ve tinh chinhdang hay tinh dang tin c�y cua cac "d�i - tl;l sl;l" nay
Ly do th�t de hieu: "Khoa h9c, ngay tu dau, da xungd9t voi nhung tl;l sl;l (hay nhung chuy�n ke) So voicac tieu chuan cua rieng n6, hau het nhung tl;l sl;l deu
la huyen thuyet" Nhu ta se de c�p ro hdn d cac phansau, cai biet "tl;l sl;(" va cai biet "khoa h9c" la VO lidc
nhau du'Q'c, bdi hinh thuc tl;l sl;( (ke chuy�n) khongbao gio' c6 the trinh bay m9t cai biet khoa h9c Ta bietrang, cai biet theo kieu tl;l sl;l mang l�i rat nhieu "trochdi ngon ngu", thu'o'ng chu yeu gom ba lo�i:
khai ni�m ve voi y nghia nguyen thuy cua chung N 6iddn gian, ta n6i ro dieu ta muon n6i: tro'i, dat, gi6,mu'a
- Nhfing phat ngon chi thj (prescriptiv ): dua ra nhungchi dan, m�nh lenh, khuyen cao, doi hoi, de nghi vanhieu thu tu'ong tlj.
- Nhung phat ngon thf/c hi�n (performativ ): lo'i n6i dethl;lc hien hay ket thuc hanh d<}ng ma chinh lo'i n6i ay
da neu ra, vd: "Toi tuyen bo khai mt;ic bu6i le'; d day,nguo'i tuyen bo c6 tham quyen de tuyen bo va tht)'chi�n lo'i tuyen bo
Cai biet hay tri thuc khoa h9c cung khuyen khich nhieu tro chdi ngon ngu, nhu'ng chi khuyen khich
Trang 2224 • Bbl VAN NAM �ON
nhung "tro chdi" nao tlidng ung voi hinh thuc "sif th;"
ma thoi Trong khi cai biet tlj S\i la m9t b9 ph�n cau
thanh cua moi day lien ke't xa h(,i, thi tri thuc khoa hoc tach roi voi cac tro chdi ngon ngfi kieu ay Dieu nay khong c6 nghia tri thuc khoa h9c khong quan h� voi
xa h9i, nhung chi quan h� m9t each gian tiep M9t phat ngon khoa hoc, tlj ban chat, khong bao gio duQ'c bao v� de tranh khoi slj kiem sai, trai l<;1i, dieu ki�n tien quyet cua tinh khoa h9c chinh la tinh c6 the duQ'c kiem chung va kiem sai, trong khi dieu nay khong the ( va khong duQ'c phep) ap dl)ng cho cai biet t\i stj T 6m l<;1i, khong the danh gia khoa h9c bang gia tri cua tlj slj, cfing khong the danh gia tlj Slj bang gia tri CUa khoa hoc, boi cac tieu chuan can thiet khong bao gio c6 the
co cung gia tri cho ca hai Ong noi ve d�c diem cua tri thuc khoa hoc: "Khong phai toi c6 the chung minh dieu gi, boi thtjc t<;1i dung nhli dieu toi n6i, ma la: bao lau toi c6 the chung minh thi cho phep nghi rang thtjc t<;1i dung nhli dieu toi n6i", do d6, "than tho ve slj "mat
y nghia" trong tinh h�u-hi�n d<;1i c6 nghia la lay lam tiec rang cai biet o day khong con chu yeu la c6 tinh tlj slj nua Nghi nhli the la m9t S\i khong nhat quan" The nhung, trlioc khi "tinh ng9" ra dieu nay do "nhung bien doi <lien ra cho nhung quy tac cua "tro chdi" khoa h9c, van chlidng va ngh� thu�t tu cu6i the ky XIX", chinh khoa h9c danh phai tro l<;1i cau vi�n nhung "d<;1i-tlj stj"
da tro nen dang nghi ngo Dieu nay ngay cang kh6 thvc hi�n, va khoa h9c lam vao the be tac, "tien thoai luong nan"; va d6 chinh la cai ma ong g9i la "hoim canh hqu -
hi¢n dc;li" cua khoa h9c
Trang 23TRO CHUY(N TRlfT HOC + 25
2.1 S\i thay doi mo hinh "hQ'p thuc hoa" khoa hQC tu thoi c�n d�i
Vao th6'i c�n d<;1i o phu'dng Tay ( tu cuoi the ky XVI), mo hinh "hQ'p thuc h6a" nhung phat ngon suy
ly, nhat la nhung phat ngon khoa h9c di lien voi nhung bien d9ng chfnh tri, kinh te, xa hQi CUa CUQC each m<;1ng tu' san va each m<;1ng cong nghi�p sd ky Thay cha cho Thu'Q'ng de nhu' la tham quyen bi�n minh va quy chieu toi h�u cho m9i dien dich suy ly thi bay gi6' la chu the'
Sg quan sat nhin the gioi nhu m9t sl.j da t<;1p cua nhung hi�n tu'Q'ng di dong De di den nhung phat ngon khoa h9c vu'Q't ra khoi nhung tru'o'ng hQ'p ca bi�t, vi�c nghien cuu khoa h9c tru'oc het phai "cau t<;10" doi tu'Q'ng cua minh nhu' the nao de cho phep c6 du'Q'c nhung phat ngon pho bien Muon phat bieu ve sl.j n6i ket va nhung moi quan h� pho bien gifia nhung hi�n tu'Q'ng, khoa h9c phai lam cho nhfing hi�n tu'Q'ng c6 the' so sanh du<;tc vai
Kita giao ve huyen nhi�m sang t<;10, chinh Thuqng de bao dam cho sl,i n6i ket va ngang bang gifia nhung hi�n tu'Q'ng Bay gi6', con nguoi the cha de lam cong vi�c ay, tuc tro thanh chu thl nh4n thuc, d6i l�p l<;1i voi the giai
gioi quan khoa h9c n6i chung
Hanh vi mang lq.i tr�t tl.j, lay chu the lam trung tam nhat thiet phai dl,ia tren m9t tien trinh truu tu'Q'ng h6a gap doi M9t m�t, tu Descartes, chu the la chu the tu duy vu'qt
ra khoi tinh da t;;ip cua con nguoi de dam bao mang l<;1i
Trang 2426 • BUI YAN NAM �ON
chan ly cho m9i nguo'i: slj truu htQ'ng h6a ay dong tho'i
la S\i quy giam con nglio'i vao m9t thUQC tinh CO ban, CO the so sanh duQ'c gifia m9i con ngu6'i: ht duy M�t khac, m9t S\i truu tliQ'ng h6a htong hj cfing <lien ra cho prua doi tttQ'ng Chu the tu duy tiep thu nhung hi¢n tuQ'ng
nhu nhung hi¢n tliQ'ng duQ'c suy tuang, tuc cung phai quy
giam tinh da t�p cua chung thanh nhfing thu{>c tinh giong nhau, c6 the so sanh v6'i nhau duQ'c V�y, vi¢c lo�i tru tinh
di dong hay slj di bi¢t la dieu ki¢n co ban trong tien trinh
"cau t�o" khoa h9c tho'i c�n d�i va qua d6, la ly tinh duy khoa h9c pho quat h6a
Chu the tu duy va doi tliQ'ng nhu cai duQ'c suy
tliong la hai cljc cua
ly tinh c�n d<;1i, tham nh�p va nhao n�n toan b{> m9i linh vljc cua xa h{>i hi�n d�i nhu la chuan mljc toi cao, duQ'c thua nh�n Cu{>c thao
ly tinh lay chu the lam trung tam cua khoa h9c hi�n dq.i The nhung, slj phe phan tri¢t de cua 6ng chi nham
den mo hinh bi�n minh chu kh6ng dl,lng chq.m den cau
Trang 25TRO CHUYIN TRlfi HOC • 27
l4i stj suy ly khoa h9c thanh Mpt khoa h9c triet h9cJ
cang g6p phan duy tri cau true ay Khac chang la thay cho cho chu the cua Descartes bang m9t tinh pho bien gia tliong cua Tinh thanJ cua m9t Chu the duQ'c khach
nguyen tac v�n d9ng cua slj phu dinh-nhat dinh thay cho cho logic h9c luong gia [ dung/ sai] cua khoa h9c nhan dinhJ va noi ket Tri thuc thanh Mpt h� thong duy nhatJ khep kin "ma cho ket thuc cua n6 la cho bat dau [ da duQ'c phat trien] cua n6" No ltjc cua Hegel da giai ph6ng ly tinh - lay chu the lam trung tam - ra khoi nhfing mau thuan cua n6 va g6p phan tang cliong yeu sach thong tri cua con nglioi len tren tlj nhien va len tren chinh minh SongJ vi le thao tac quy giam cua ban than h� hinh khong dliQ'c thay doiJ nen no ltjc ay da dan den nhfing h�u qua kh6 luong trong doi song hi�n thtjc Voi khai ni�m "h�u-hi�n d4i"J Lyotard muon pha
VO dong phat trien ayJ khong phai de chong l4i cac dl;i
phan tli toan di�n Ve Slj phat trien lan Cd SO "hQ'p thuc h6a" cua no Theo ongJ di nguQ'c l4i voi "thi�n chi" ban
tam (pho quat h6a chu the lan doi tliQ'ngJ dan toi vi�c lo4i tru tinh di dong) la mam mong cua slj phat trien l�ch 14c cua Hi�n dq.iJ gay ra "hoan canh h�u-hi�n dq.i" nan giai hi�n nay Nhli Peter Engelmann (SddJ tr 16) nh�n xet: "S1;t phe phan cua Lyotard khong ch6ng l�i
ly tinh n6i chungJ trai lq.iJ ong muon hi�n thl;ic h6a slj Khai minh Au chau m{>t each moi me bang each phan
doi m9t hinh thdi Zich sit nhat ajnh cua ly tinh von dl;ia
Trang 2628 • BUI YAN NAM �ON
tren st;( lo.;ii trii tinh di dong"
2.2 S\f khung hoang va khong con dang tin cua cac "d�i - t\i s\f"
Tu "h� hinh" tu' duy Cd ban n6i tren cua Hi�n d.;ii da
hinh thanh nen hai ( dung ra la ba) "d(li - tlj slj" lam chuc
nang hQ'p thuc h6a cho tri thuc khoa h9c Chung la gi
Va t.;ii sao lam Va.O khung hoang Va khong con dang tin
c�y? Theo Lyotard, d6 la cac "d.;ii-tl;i sl;i" sau day: phep
sach nay, ong khong de c�p den" d.;ii-tl;i sl;i": Thong <lien h9c ve y nghia) Ta tim hieu ba "d.;ii-tl;i sl;i" nay tru'oc, nhu' la bu'oc chuan bi cho vi�c tim hieu phan nc;,i dung chinh yeu con l.;ii cua quyen sach
2.2.1 Phip biin chung cua Tinh than
Day la mo hinh hqp thuc h6a tu bi�n (speculatif), xem
cai biet hay tri thuc nhu' la sl;i tl;i phat trien cua mc;,t yni�m, va chu the cua tri thuc khong phai la mc;,t ca nhan, mc;,t dan tc;,c Cl) the ma.la Tinh than tu' bi�n (Humboldt, Hegel) Theo d6, }ich SU cua Tinh than (hay cua xa hc;,i, theo each nhin duy v�t lich SU) la mc;>t tien trinh phat trien hQ'p quy lu�t, trong d6 moi cap de;, hay giai do.;in du'.Q'c thiet dinh deu du'Q'c thuc day boi cai d6i l�p nc;,i tc_1i cua n6, va ca hai deu du'Q'c vu'.Q't b6 (nghia la dong thoi du'Q'c phu dinh, bao lu'u va nang cao) trong mc;>t cap de;, cao hdn Du muon hay khong, "sieu-tl;i sl;i" ve phep bi�n chung cua Heh SU ( cua Tinh than hay cua
xa hc;,i) ciing mang l.;ii cho Heh SU m9t m\}C tieu khach
Trang 27TRO CHUY(N TRlfi HOC • 29
quan Trang khuon kho d6, cac nganh khoa h9c duQ'c bi�n minh ve ly do ton tc;1i cua chung: chung duQ'c "hQ'p thuc h6a" bang m9t cha dung nhat dinh trong toan b¢, dong thoi cung bi hc;1n dinh boi chinh cai toan b¢ va trong quan h� voi nhung b¢ ph�n va nhung cap d¢ phat trien khac, ma hinh anh tieu bieu nhat la vi tri huu hc;1n cua nhung "quy dinh tu duy" hay n6i r¢ng hon, cua cac nganh khoa h9c duQ'c Hegel quy dinh trong b¢ Bach
di sau tim hieu nhung nguyen nhan hen ngoai du'.a den slj khung hoang cua mo hinh nay; ong chi ''ghi nh�n" n6 va xet nguyen nhan hen trong Mo hinh hQ'p thuc h6a tu bi�n g�p khung hoang do chinh vi�c tlj ap dl)ng yeu sach ve chan ly khoa h9c vao cho ban than yeu sach nay Stj phat trien cua Y ni�m, cua doi song Tinh than (hay xa h¢i) mang lc;1i f nghfa cho m9i nghien cuu rieng
le, bao lau chung duQ'c sap xep c6 tr�t tlj trong m<;>t slj phat trien toan b¢ Nhung, khi con nguoi nh�n ra rang ban than doi song cua Tinh than (hay cua xa h9i) cung chi la m<;>t "cau chuy�n" trong nhieu cau chuy�n khac, thi tr�t tlj cap b�c tu bi�n cua nh�n thuc cung tieu bien di Tr�t tlj ay thtjc te dang nhuong cha cho m9t
CUa nhung Cong CUQC nghien CUU ma bien gioi cua chung khong ngung dich chuyen Nhung "phan khoa"
1 Hegel: Enzyklopiidie der philosophischen Wissenschaften im
Grundrisse/Dgi cuang Bach khoa thu cac khoa h9c triit h9c:
Phfrn I: Khoa h9c Logic; Phfrn II: Tri�t h9c v� Ti;r nhien; Phfrn III: Tri�t h9c vS Tinh thin Xem: T�p I: Khoa h9c Logic [Ti�u Logic h9c], Bui Van Nam Son dich va chu giai, NXB Tri thuc (2008)
Trang 2830 • BUI VAN NAM ION
cu phan h6a thanh nhung "vi�n", nhung "quy" du m9i lo.;ii; cac d.;ii h9c mat di chuc nang hQ'p thuc h6a tu bi�n ctia chung truoc svbung no ctia "tinh lien nganh" trong khoa h9c D.;ii h9c duQ'c thiet l�p theo tinh than ctia Humboldt cung mat di chuc nang tu bi�n ctia n6 va chi con l.;ii vi�c tiep tl,ic trao truyen nhung kien thuc duQ'c xem la da on dinh va tai t.;io "nhung giao su" thay
vi "nhung nha nghien cuu", dung nhu tinh hinh da bi Nietzsche phe phan vao cu6i the ky XIX D6 la chua n6i den nhung that v9ng, nhung hiem h9a tan pha m6i truong sinh thai Va Cd SO sinh ton cua chinh con nguoi
do vi�c l.;im dt;ing nhung tien b9 khoa h9c - ky thu�t Ve m�t triet h9c, nh�n thuc nay kh6ng phai la moi, tu khi
ra doi tac pham quan tr9ng Phep bi�n chung phu dinh/
6ng kh6ng bac bo nguyen tac bi�n chung xet nhu toan b9, ma chi d�t cau hoi nghi van ve m6men "tong h9p" ctia n6 M9t phep bi¢n chung khong c6 "tong hQ'p de", quan tam den nhung mau thuan, phan tich nhung m�t d6i l�p xet nhu nhung m�t d6i l�p, ke ca cii "v6 uoc" (kh6ng the so sinh voi nhau) tro' thanh m<)t yeu cau kh6ng the lang trinh, b6'i le trong thoi h�u-hi¢n dq.i, nguoi ta kh6ng nhat thiet can den nhung vien tuQ'ng hQ'p nhat khi ban than tht,tc tq.i cung cho thay la khong thuan nhat
2.2.2 Thong dien htJc (hermeneutique) ve'y nghia
Van de hieu y nghia ( chang h.;in ctia van ban hay loi n6i) nam trong tinh ham ho ctia ban than khai ni�m
"thong dien h9c" (Hermeneutique) N6 c6 den hai y
Trang 29TKO CHUY!N TRlfT HOC + 31
nghia: m9t m�t la c6 the hieu duqc "su di�p" nhli the duqc than "Hermes", SU gia trong than thog.i Hy Lg.p chuyen den cho taj m�t khac, n6 kh6ng chi la tien trinh chuyen "su di�p", ma con la cai gi da duqc hieu, da hoan tat khep kin (hermetique) ma ta kh6ng the thoat ra kh6i duqc nua Vi�c hieu m¢t "su di�p" da hoan tat la no h;tc tit hang ngan nam nay de "thong dien" SU di�p "dich
thvc" cua nhung van ban ( chang hg.n, Kinh Thanh hay
nhung tac pham triet h9c kinh dien), va van de chi con
la xem ai c6 the ket thuc du9c vi�c hieu, vi nglioi ay da hieu dung D6 cfing la each h9c va hieu quen thu¢c cua chung ta doi voi nhung h9c thuyet, nhung tac pham, nhli the vi�c tim hieu da hoan tat, ket thuc, chi con vi�c trao truyen lg.i va, neu con thac mac, cu hoi de duqc thay "thong <lien" cho
Hinh thuc "thong dien h9c" ay kh6ng con dung vung trlioc cai nhin h�u-hi�n dg.i N 6 xem tr9ng kinh nghi�m rang: vi�C cat nghfa Va ly giai nhfing van ban la
khong bao gia co the ket thuc duqc, tru khi dung den sue mg.nh bg.o hjc Dung hen ngoai quyen uy d9c doan cua slj ly giai, d�c trling cua thong dien h9c h�u-hi�n dg.i la
hinh thuc cua "dijferance" Jacques Derrida ( 1988) - ma
tiec rang ta khong the di sau o day - dung khai ni�m nay
de bieu thi hai vi�c: - bat ky vi�c hieu y nghia nao cfing la kh6ng the ket thuc, khong c6 each hieu nao la" duy nhat dung", ma phai "doi lg.i", phai "trien hg.n" vao m¢t tlidng lai khong the dg.t den duqc, vi bao gio cfing c6 the d�t lg.i van de Va CO each hieu moi; - vi�C hieu )' nghfa pht.J thu¢c vao nhung slj di bi�t, nhung slj phan bi�t, chang
Trang 3032 • BUI YAN HAMSON
h�n vao nhung "van canh" trong d6 vi�c hieu tien hanh:
vao nhung con nguoi khac nhau dang tim hieu (kich thuoc xa hoi) J vao nhung thoi diem khac nhau cua vi�c tim hieu (kich thuoc thoi gian) va vao nhung m6i quan tam hay lQ'i ich thuc day vi�c tim hieu (kich thuoc cua ban than sljvi�c)
2.2.3 Sv giai ph6ng chu the' ly tinh va lao d9ng
Day la mo hinh hQ'p thuc h6a tieu bieu cua thoi Khai minh gan lien voi ten tuoi cua I Kant - va ngay nay duQ'c] Habermas ke thua trong ly lu�n cua ong ve slj truyen thong hqp ly tinh - cung voi nhieu no lljc va h9c thuyet quen thuoc khac ve giai ph6ng lao dong bi
ap buc 0 day, Lyotard t�p trung phan tich mo hinh giai ph6ng chu the ly tinh cua Kant Ta biet rang Kant la mot trong nhung nguoi d�t nen m6ng cho Khai minh,
de Cao ly tinh nhu la Cd quan dieu tiet toi cao cho nh�n thuc va cho doi s6ng cc;,ng dong cua con nguoi V oi ong,
ly tinh tq.O nen dieu ki�n kha the cho nh�n thuc, va, theo nghia d6, c6 chuc nang "sieu nghi�m" (transcendental)
Trang Phe phan ly tinh thuan tuy, Kant vita gan giii v6'i
quan ni�m h�u-hi�n d�i ve nh�n thuc, viia c6 cho khac bi�t can ban Tuy Kant khang dinh rang nh�n thuc pht;t thuc;,c vao chu the nh�n thuc, nhung ong bac b6 tinh tudng d6i cua no khi cho rang nhung nguyen tac sieu nghi�m deu c6 gia tri nhu nhau trong mQi chu the c6
ly tinh va c6 nang l\ic t\i khai minh S\i nh�n thuc, theo Kant, tuy chi mang lq.i nhung hi�n tuqng do ly tinh con nglioi CaU tq.O nen, nhung chung la giong nhau ndi mQi nglioi, vi deu dlja tren nhung dieu ki�n sieu nghi�m
Trang 31TRO CHUY(N JRl(J HOC • 33
nhu' nhau: mu'oi hai phq.m tru cua giac tinh va hai hinh thuc tien nghi�m cua tnjc quan: khong gian va thoi g1an
dong lq.i dlja tren nguyen tac cua ly tinh thl,ic hanh, c6 gia tri cha m9i ngu'oi, nhu' la quy lu�t luan ly v6'i hinh thuc cua "m�nh l�nh nhat quyet" du'cjc thua nh�n nhu' quy tac dieu tiet VO dieu ki�n quan h� xa h¢i(I) M�c
du v6'i ba quyen Phe phan, Kant da cha thay chi c6 ly tinh trong "so nhieu" (ly tinh ly thuyet, ly tinh thljc hanh, nang ll,ic phan doan phan tu': tham my Va m\}C
dich lu�n), nhu'ng ong van gift vftng quan diem ve rn(Jt
ly tinh thong nhat, "so it" Theo Kant, chi xuat phat tu quan diem tieu bieu ay cua Hi�n d�i m6'i ly giai ducjc
no lljc Khai minh ve chan ly va slj thong cam nhau trong doi song xa h¢i No ll,ic nay dan den hai h� lu�n: nhung cau hoi ve hi�n sinh con ngu'oi la c6 the giai dap du'cjc, neu nhung cau tra loi du'cjc di tim bang ly tinh, va
- nhung ai di tim cau tra loi bang ly tinh - so it - nhatdjnh c6 the tim ra v6'i nhung cau tra loi nhu' nhau
Nhung, van de do h�u-hi�n dq.i d�t ra la: dieu gi
se xay ra khi nguoi ta di den nhung cau tra loi khic nhau? Trang nhieu cau tra loi khac nhau, ai quyet djnh nguoi nao dung? Michel Foucault (1926-1984), m¢t trong cac nha tu' tu'dng h�u-hi�n dq.i, chung minh bang kinh nghi�m thl,ic te rang vi�c quyet dinh ay thu'ong la
I I Kant, Phe phan ly tinh th l! C himh, Bui Van Nam San dich va chu giai, NXB Tri thuc, 2007
Trang 3234 • BUI YAN NAM �ON
khong phai do ly tinh ma do quye'n lvc Du co dong y v6'i Foucault hay khong, h�u-hi�n d.;ii cho rang vi�c hQ'p thuc hoa khoa hoc bang mo hinh giai phong chti
the ay - dt;ta tren nguyen tac m9t ly tinh - cung da s�p
do, khi nguoi ta nh�n ra rang tu nhung phat ng6n "sd
th( ( mo ta) ( denotativ) ctia khoa hoc, khong the rut ra
nhung phat ngon co tinh "chi th( (prescriptiv) duQ'c ( ((Cua dang m&" va ((Hay dong cua lqi !" la hai "tro choi ngon ngu" hoan toan di lo.;ii!) Va chinh vi�c Kant da phan chia ly tinh thanh "s6 nhieu", cho thay khoa hQc
- nhu la ly tinh ly thuyet - khong the dieu chinh duqc
"tro choi thvc hanh" Ian "tro choi tham my"; noi khac di,
co nhieu hon la hai, neu khong noi la co mQt s6 ltiQ'ng
bat dinh nhung tro choi ngon ngu v6'i nhung quy tachay "lu�t choi" khac nhau Dva vao ly lu�n ve "tro choingon ngu" ctia Ludwig Wittgenstein ( 1889-1951 ), ta tuduy va truyen thong trong m9t slj da t.;ip ve hinh thucctia nhung tro chdi ngon ngu, ma khong co m9t "sieutro choi ng6n ngu" nao, hay th�m chi m9t ly tinh t6i caonao co the quy dinh hay dieu chinh dtiQ'c Khong co m9t
"sieu-ngon ngu" pho quat, nen ban than khoa h9c ciingkhong the d�t Cd Sd cho tinh rang bUQC CUa nhfing lu�tchoi cua chinh n6 £)6 la ket lu�n duqc Lyotard rut ra tuvi�c ly giai cac quan nang ly tinh khac nhau tu gqi y ctia
ly lu�n ve tro choi ngon ngu ctia Wittgenstein(1>
1 Ludwig Wittgenstein: Philosophische Untersuchungen/Cac nghien cuu triit h9c, tr 23 va tiSp: "Chu "tro chai ngon ngii"
mu6n neu b�t rfuig vi�c n6i m9t ng6n ngfr la mc;,t b(> ph�n cua m9t ho�t d9ng, hay cua ffiQt hinh thuc CUQC sf>ng"
Trang 33TRO CHUY(H TRIU HOC • 35
3 Tri thuc hau - hien dai va viec hap thuc hoa bang Nghich lu�n (Paralogie): Huong den mOt lj thuyet ve s� cong b�ng giii'a cac tro chai noon ngu
3.1 "Cac tro chdi ngon ngu" nhula phudngphap tiep c�n cac hinh thuc "h<jp thuc h6a" h�u - hi�n d�i
Nhu da n6i qua, ve m�t phudng phap nghien cuu,
Lyotard v� dvng "nga dvng h9c" (Sprachpragmatik) cua
Wittgensl:ein h�u ky Ta phan bi�t nhieu tro chdi ngon ngu khac nhau: tl,i sl,i, hua h�n, ra l�nh v.v Cac tro chdi ngon ngfi khong c6 nhung quy tac trong ban than chung, ma duQ'c cau t;;io nen tu slj thoa thu�n m�c nhien hay minh nhien gifta nhftng nguoi tham gia CUQC cho'i Vi the, c6 the n6i, khong c6 lu�t chdi se khong c6 tro chdi,
va m9t "nuoc di" hay m9t phat ngon khong hQ'p quy tac,
Trang 34h�u-36 • BUI YAN NAM �ON
hi�n d�i l�i khac Theo vien tuQ'ng nay, moi lien ket xa h9i la m9t tro chdi ngon ngfi, va, nhu cac tro chdi ngon ngfi n6i chung, n6 the hi�n m9t so lu�t chdi t6i thieu de
xa h9i c6 the ton t�i Mai thanh vien tham gia vao tro chdi ngon ngfi c6 tinh "c inh tranh hdn thua": c6 nhung
"nuoc di" va nhung "nuoc di" dap tra Vl the, m9t ly thuyet truyen thong ddn thuan la khong du; ta can m9t
ly thuyet tro chdi c6 bao ham slj "tranh dua" trong nhung tien de cua n6 Tat nhien, nhung dinh che xa h9i luon c6
XU huong "xd cung", ngan ch�n nhung tro chdi ngon ngfi bang each quy dinh nhung gi khong ducjc "chdi", khong duQ'c "n6i" Nhung, theo Lyotard, ban than cac ranh gioi nay cua dinh che cfing chi la ket qua t im thoi va giong
nhu m6n "aij,t cu(fc 11 (enjeu) trong tro chdi: chung c6 the thay doi du'.Q'c
Tu phudng phap tiep c�n ay, Lyotard danh cac chudng quan tr9ng sau cung cua quyen sach de phan tich cac hinh thuc hQ'p thuc h6a h�u-hi�n d�i, sau khi cac "dq.i-tlj slj" hi�n d ii to ra da bi "giai-hQ'p thuc h6a"
( delegitimation)
3.2 Sl_i hqp thuc h6a h�u - hi�n d�i bang tinh
"hi�u qua thljc hi�n" (performativite)
Sau slj "cao chung" cua cac d�i-tlj slj, hi�n WQ'ng noi b�t la vi�c hQ'p thuc h6a khoa h9c thong qua "tinh hi�u qua thljc hi�n", hay de hieu hdn, thong qua vi�c n6 c6 phvc vt;1
dac ltjc cho vi�c tang cuong "quyen ltjc" hay khong Neu CaC "dq.i-tlj Sl/' luon gan b6 voi vi�c di tim chan ly Va voi m9t dtj ph6ng "nhan dq.o" nao d6, thi, voi slj suy tan cua chung, khoa h9c khong con ffi\IC tieu di tim chan ly nfia
Trang 35TRO CHUY(N TRIO HOC • 37
ma chi de duy tri va, neu c6 the, tang cuong quyen 11,ic:
"nguoi ta khong mua nhung nha bac h9c, nhung ky thu�t vien va' may m6c thiet bi de biet chan ly ma de mo' n)ng quyen 11,tc" Them vao d6, khoa h9c ngay cang tr6' thanh 11,ic ltiQ'ng san xuat tn;ic tiep, duqc tu ban h6a, thuong mai h6a, vi n6 ngay cang ph\l thu9c nhieu hon vao cong ngh�
va ky thu�t ton kem, n6i gQn, n6 ph\l thu9c vao dong tien hon hie nao het: "V�y, khong c6 chung minh, khong c6 vi�c kiem chung nhung phat ngon va khong c6 chan ly neu khong c6 tien Cac tro choi ngon ngu khoa h9c tr6' thanh cac tro cho'i cua nhung nguoi giau, va la no'i ke giau nhat c6 co may l6'n nhat de c6 ly Giau c6, hi�u qua va chan
ly dang danh dong thanh m9t"
K.hi tieu chuan Ve tinh hi�u qua, nang suat va Sl,i gia tang quyen 11,ic quyet dinh Sl,i phat trien cua khoa h9c tu phia nha nu6'c va doanh nghi�p, tat nhien chi c6 nhung nganh khoa hQC nao ph\IC V\1 dac 11,ic theo tieu chuan ay m6'i duQ'c khuyen khich va thuc day: tien nghien cuu
do ve cho cac linh Vl,ic hua h�n g6p phan toi uu h6a h� thong, con cac linh Vl,ic khac se bi cat trQ' cap va de cho suy tan N 6i each khac, vi�c hQ'p thuc h6a tr6' thanh m9t vong Ian quan: khoa h9c va le phai duQ'c hQ'p thuc h6a b6'i nang suat, tinh hi�u quaj roi nang sua\ tinh hi�u qua dtiQ'C hQ'p thuc hoa bo'i khoa hQC Va le phai: do la Sl,i hQ'p thuc h6a bang quyen 11,ic hay n6i each khac, bang
"Sl,i ki�n thl,ic te": m�nh l�nh va lu�t I� duQ'c xem la cong chinh khi chung duqc tuan theo
3.3 Khoa h9c h�u-hi�n d�i nhli la vi�c nghien cuu ve nhung s\f bat- on djnh va s\f hqp thuc hoa bang
Trang 3638 • BUI YAN NAM SON
Nghjch lu�n (Paralogie)
Nhung, hinh thuc hqp thuc h6a duqc nhung nguoi nam quyen htc chinh tri va kinh te ung h9
ay ciing ngay cang roi vao khung hoang
-Truochet, tub.in than
"d1,1ng h9c" (pragmatique)
cua tri thuc h�u - hi�n d�i Trang thtjc te, tri thuc h�uhi�n d�i v�n hanh theo kieu khac chu khong phai theo cac tieu chuan cua
"tinh hi�u qua thljc hi�n" Stj banh truong va phat trien cua khoa h9c so di c6 duqc
la nho di aon duong nguqc l�i Lam cong vi�c chung minh khoa h9c thljc chat la di tim bang co kiem sai, di tim cai phan-chung, cai khong the hieu duqc, cai nghich
ly "Tinh hi�u qua" khong phai la m1,1c dich tlj than cua
no Ive khoa hQCj n6 den sau, m9t khi "ke chi tien san sang mo hau bao vi bat dau quan tam den slj vi�c" Trang tien trlnh cua khoa h9c, noi moi m9t gia thuyet mdi, phat ng6n mdi, quan sat moi deu kh6ng khoi nay sinh cau hoi ve "tinh chinh dang" hay ve slj
"hqp thuc h6a" n6: chinh ban than khoa h9c d�t ra cau hoi nay cho minh, chu kh6ng phai triet h9c d�t ra cho n6 Do d6, ta kh6ng the cu mai hinh dung rang khoa h9c chi don thuan c6 tinh thljc chung va danh chap nh�n slj
Trang 37TRO CHUY(H TRIH HOC • 39
hieu biet "ntta chung" Nghi lu�n ve nhung quy tac cua khoa h9c ciing thu9c ve ban chat cua khoa h9c h�u-hi�n d�i Do d6, slj khung hoang cua cac mo hinh "hQ'p thuc h6a" duQ'c trinh bay tren day ciing chi la khimg hoang
- hi�n d�i du'.ng trlioc kha the nao cua slj "thay doi h¢
- Lyotard neu ra m¢t lo�t cac vi d1;1 kha quen thu¢c:dinh ly bat toan cua Godel ( Slj khong mau thuan cua mQt h� thong khong the duQ'c chu'.ng minh bang nhung phudng ti�n cua h� thong ay, lam lay chuyen long tin vao vi�c lien t1;1c hoan thi�n nh�n thu'.c) J tinh bat dinh cua W Heisenberg, N Bohr trong v�t ly luQ'ng tli, toan h9c cua B Mandelbrotva R Thom ve nhung bat lien t1;1c tai bien, nham minh h9a cha slj khung hoang n6i tren: d6 la slj khung hoang cua tat ajnh luq.n (determinisme)
Tat dinh lu�n la gia thuyet lam nen tang cha mo hinh hQ'p thu'.c h6a bang tinh hi�u qua thljc hi�n: vi tinh hi�u qua thljc hi�n duQ'c dinh nghia bang m9t m6i quan h� dau vao I dau ra (input/ output), ta phai gia dinh rang h�
thong nh�n "dau vao" d trong m9t tr�ng thai on dinh, tuan theo m9t "quy d�o" deu d�n cha phep ta dl,t doan
"dau ra" tudng ung Mo hinh hQ'p thu'.c h6a ay tien-gia dinh m9t "co may on dinh" trong d6 "dau vao" quy dinh "dau ra" The nhung, d1;1ng h9c cua tri thuc h�uhi�n d�i l�i khong c6 chut gi gi6ng vo'i co may ay ca, trai l�i, d�c diem cua n6 la nhung tien trinh khong on djnh,
"dau vao" khong dieu chinh duQ'c "dau ra\ khong tuan theo nhung dtnh lu�t tuyen tinh c6 the dl,t doan truoc
Trang 3840 + BUI VAN NAM SON
duQ'c Nhu v�y, ngay ban than khai ni�m ve ((h¢ thong xii h9i" cung phai du'.Q'c thay doi: n6 khong v�n hanh nhu m¢t h¢ thong on dinh Chi c6 nhung "oc dao" mang tinh tat dinh lu�n trong long mQt stj doi khang day tai bien nhu la quy tac pho bien dung nghia Khoa h9c h�u-hi¢n dq.i, vi the, la bat lien tt;c, nghich ly, tai bien, khong the kiem chung theo nghia co dien du'.Q'c nua
Do d6, theo Lyotard, mo hinh hQ'p thuc h6a phu hQ'p cho n6 khong phai la mo hinh cua stj "thtjc hi�n toi uu",
ma la mo hinh cua stj di bi¢t hieu nhu la stj ((nghjch bi¢n" (Paralogie) V�y, the nao la ''nghjch biin"?
Truoc het, thiet tuong can hieu ro khai ni�m
"nghjch bi¢n" no'i Lyotard Ve thu�t ngu, "nghjch bi�n" (Paralogie) gan giii voi khai ni�m "vong lu�n"
(paralogisme) tuc suy lu�n sai lam khong co y (suy lu�n sai lam co y se la "ng1=1y lu�n") Qua th�t a day c6 nhan ffiq.nh den m9t phliong di�n nao d6 cua "vong lu�n": dieu duQ'c xem la "v6ng lu�n" hay "nghich ly'' trong m9t boi canh nh�n thuc nay lq.i c6 the c6 sue mq.nh thuyet ph1=1c Va du'.Q'C Stj dong tinh cua CQng dong chuyen gia trong m9t boi canh khac cua h� thong, voi tien-gia djnh rang c6 m9t "so nhieu" nhung h� thong hinh thuc va tien de va khong c6 m9t sieu-h� thong Tuy nhien, ciing can luu y den m¢t stj phan bi�t te nhj
De nghi cua Lyotard khong phai la: hay cu "vong lu�n",
ma la: hay t�p trung chu y vao nhung "nghtch lu�n" vi chung xuat hi�n no'i nhung cha qua d¢ [buoc chuyen J giua nhung tro cho'i ngon ngu khac nhau, hay, nhu ong n6i, giua nhung "loc;1i <lien ngon" khac nhau M¢t khi
Trang 39JRO CHUY(N JRIU HOC • 41
khong co m<)t "sieu-dien ngon", "sieu-h� thong" thi van
de cua triet h9c la phai tu' duy trong linh Vljc nam a giua
nhung h� thong: "Triet h9c la m(>t <lien ngon ma quy tac cua no la o cho di tim quy tac cua chinh minh ( va cua nhfing <lien ngon khac) "<1> Nhu the, tuy nghia den
cua "Paralogie" la "trai ly tinh", "phan logic", ta nen hieu chfi nay noi Lyotard voi tat ca ham y cua chfi "para":
C�n, gan, ben C<;tnh, cung voi, vu'.{Jt ra khoi, nghich l<;ti, l�ch khoi, V V
Neu sl.j "each tan", "d6i mai'' (innovation) duqc h�
thong SU d1.1ng de cai thi�n tinh hi�u qua cua no, thi, theo
Lyotard, so di "nghich lu(m" co the giu vai tro hqp thuc hoa vi no Cd ban hdn: no thu9c Ve Cong vi�c "t<;to ra" ban
than tri thuc Bao gio ciing c6 m(>t ai d6 lam xao tr(>n tr�t tl.j cua m(>t "h� hinh" nh�n thuc C6 m(>t sue m<;tnh
giai thich cua rn(>t h� hinh va de ra nhfing chuan ml.jc moi cho vi�c nh�n thuc Vi the, ly thuyet h� thong, theo ong, khong con cho dga vfing chac nua trong cac chien luqc hqp thuc h6a cua n6 Ly thuyet h� thong c6 cho m<;tnh khi n6 "doi hoi nhung dau 6c tinh tao va nhung
y chi l�nh lung", nhung ciing phai tra gia: n6 khong biet den nhfing bien so d<)c l�p voi nhung cong ngh� moi Tu
do dan toi sl.j kieu ng�o va mu quang cua gioi ra quyet
dinh C6 nghia: h9 tzJ do'ng nhat h6a minh vai h� thong xii
h9i du'.qc hieu nhu' la cai toan the N gu'.QC l�i, trong khoa h9c, sl.j dong nhat h6a ay la khong the c6 duqc Trong
1
J F Lyotard; Tombeau de l 'intellectuel et autres papiers Paris,
Galilee, 1984, tr 73
Trang 4042 • BUI YAN HAM �ON
khoa h9c, nguoi ta khong the biet tnioc li�u m9t phuong huong nghien cuu hay m9t no htc tim toi se c6 hi�u qua hay khong Cho nen, neu nhung dinh che h9c thu�t tu choi tiep nh�n ( du voi slj dong thu�n toi thieu, th�m chi chi chiu lang nghe) m9t "nuoc di" moi vi n6 de d9a thay
doi "lu�t choi", chung cfing Se hanh xii m9t each "khung
bo" nhu Niklas Luhman da mo ta "Khung bo" la loe;1i tru hay de d9a loq.i tru m9t doi tac ra khoi tro cho'i ngon ngu Trang khi do, khoa h9c the hi�n m9t mo hinh nguQ'c le;1i voi h� thong on dinh Bat ky phat ngon nao - mien
co the thao lu�n du9c bang lu�n cu va phan lu�n cu deu duQ'c chap nh�n No la m9t mo hinh cua m9t "h� thong me>"' Trang n6, khong co m(>t sieu - ngon ngu ph6 quat, do do ciing khong c6 cha cho vi�c dong nhat hoa
-va khung b6 Neu dieu nay co dien ra trong thtjc tien nghien cuu, d6 la thu9c ve dl,lng h9c kinh te - xa h<)i, chu khong thu9c ve dl;lng h9c khoa h9c St;i hQ'p thuc
h6a duy nhat c6 the c6 trong tien trinh nghien cuu la: co
nhung j tuang de' tq.o ra nhung phat ngon mai.
Tat nhien, dtJng h9c xa h(,i la phuc te;1p hon nhieu so voi d\lng h9c khoa h9c Du v�y, li�u cac tu tuong nay c6 the ap d\lng duQ'c trong linh vt;ic xa h9i? Trang chinh tri,
xa h<)i, li�u ciing co the co m9t slj hQ'p thuc hoa bang nghich lu�n? Lyotard danh chuong cuoi cu6n sach de gQ'i mo ra m9t binh di�n thao lu�n moi
M<)t each ngan gQn, ong neu y kien tranh lu�n voi
mo hinh "dong thu�n ph6 bien" (universeller K.onsens)
cuaJ Habermas: "Ml;IC dich cua Habermas la tot, nhung nhung lu�n cu thi khong" Theo 6ng, dong thu�n chi la