3 LẦN CHÍ PHÈO ĐẾN NHÀ BÁ KIẾN Đề bài: Sau khi ở tù về, nhân vật Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên của Nam Cao đã đi đến nhà Bá Kiến mấy lần?. Anh Chị hãy thuật lại một cách ngắn gọn và
Trang 13 LẦN CHÍ PHÈO ĐẾN NHÀ BÁ KIẾN
Đề bài: Sau khi ở tù về, nhân vật Chí Phèo trong tác phẩm cùng tên của Nam
Cao đã đi đến nhà Bá Kiến mấy lần? Anh (Chị) hãy thuật lại một cách ngắn gọn và đầy đủ các lần Chí Phèo đến nhà Bá Kiến Trong mỗi lần cần làm rõ:
- Hoàn cảnh cụ thể
- Động cơ thúc đẩy Chí Phèo đến nhà Bá Kiến? Từ đó, anh (chị) hãy nêu một
vài suy nghĩ về giá trị tác phẩm Chí Phèo
GỢI Ý LÀM BÀI
Thân bài (Ý I lần thứ nhất):
1 - Sau khi ở tù về một ngày, Chí Phèo đã ra chợ uống rượu với thịt chó từ trưa
đến chiều, "say k hướt" rồi ngật ngưỡng, hung hăng cầm vỏ chai đến nhà Bá Kiến gọi
tên liên tục ra mà chửi Cụ Bá chưa về Con trai Cụ là Lý Cường nổi tiếng hách dịch
đã xông ra đánh nhau với Chí Phèo Chí Phèo vừa rạch mặt ăn vạ, vừa kêu làng như bị
người ta cắt cổ họng "Ối làng nước ôi! Cứu tôi với ối làng nước ôi! Bố con thằng Lý
Kiến nó đâm chết tôi làng nước ơi!" Giữa lúc đó, Cụ Bá về Cụ cất tiếng hỏi rất
sang: "Cái gì mà đông thế này?" Nhưng khi thoáng nhìn thấy cảnh Chí Phèo "Nằm
dài, k hông nhúc nhích, rên k he k h ẽ như gần chết", cụ Bá đã biết cơ sự rồi Một mặt,
Cụ dịu giọng bảo mọi người đứng xem hãy trở về nhà mình, một mặt khác cuúi xuống
dỗ dành ngọt ngào Chí Phèo Cuối cùng, Chí Phèo đã theo Bá Kiến vào nhà, được cụ
Trang 2Bá thết đãi cơm rượu, thịt gà, khi ra về còn được cho một đồng bạc mua thuốc chữa
vết thương "Chí Phèo vô cùng hả hê"
2 - Như vậy, lần này, Chí Phèo đến nhà Bá Kiến với động cơ đập đầu ăn vạ và
có bao hàm cả sự trả thù Qua đây, Nam Cao cũng hé mở cho người đọc thấy được
bao điều
3 a - Về phía nạn nhân, qua lần "gặp gỡ" đầu tiên này, tính cách tha hoá lưu
manh của Chí Phèo đã bộc lộ một cách khá đầy đủ trước mặt dân làng Vũ Đại Đâu
còn hình ảnh anh canh điền khoẻ mạnh về thể xác, lành mạnh về tâm hồn như mới
ngày nào Sau 7, 8 năm biệt tích trở về, Chí Phèo không còn là con người hiền lành
như xưa nữa, mà đã trở thành một tên côn đồ, hung hẵn, sẵn sàng đâm chém, rạch mặt
ăn vạ Nhìn cảnh Chí Phèo vừa rạch mặt, vừa kêu làng, chúng ta càng thấm thía một
sự thực: nhà tù của chế độ thực dân đã làm tha hoá biến chất con người lao động một
cách khủng khiếp
b - Về phía bọn thống trị, kẻ thủ phạm mà hiện thân là Bá Kiến, qua cảnh này
và cũng là cảnh đầu tiên Bá Kiến xuất hiện trước người đọc Quan sát việc lão ứng xử
với Chí Phèo, chúng ta thấy Bá Kiến hiện nguyên hình là một tên cường hào, địa chủ,
một tên cáo già lọc lõi, lắm mưu nhiều kế và rất thâm hiểm Sự ngọt ngào và cách cư
xử khôn khéo của cụ Bá đã xoa dịu được cơn giận của Chí Phèo làm cho "Chí Phèo
mềm nhũn" Chí Phèo từ chỗ hung hăng xông đến nhà Bá Kiến tuyên bố quyết liều
chết với bố con lão, đến chỗ "hả hê ra về", trở thành chỗ đầy tớ tay chân cho Bá Kiến
c - Hiện tượng nói trên cũng là một hiện tượng khá mỉa mai chua sót mà có thật
trong xã hội cũ Nhiều người
Trang 3lao động bị áp bức khi đã trở thành lưu manh thì chỉ biết phản ứng một cách
mù quáng, liều lĩnh và dễ bị bọn thống trị mua chuộc lợi dụng Vạch ra được điều đó
chứng tỏ ngòi bút của Nam Cao thật giàu tính hiện thực
(Ý II Lần thứ hai):
a - Sau khi hết tiền uống rượu, đến mua quỵt bà hàng rượu, Chí Phèo lại ngật
ngưỡng say đến nhà Bá Kiến tuyên bố "đến để đòi nợ cụ Bá" Gặp Bá Kiến, với điệu
bộ gần như hiền lành, Chí Phèo xin cụ Bá "cho con đi ở tù" và nếu không được "thì
con phải đâm chết dăm ba thằng để được đi ở tù" Bá Kiến đã xúi Chí Phèo đến nhà
Đội Tảo để đòi món nợ 50đ cho cụ Bá Chí Phèo nhận đi ngay May "Đội Tảo ốm liệt
giường", các bà vợ đã bí mật giấu chồngđưa chơ Chí Phèo Thế là "Chí Phèo vênh
vênh ra về, hắn thấy oai thêm bậc nữa Hắn tự đắc: anh hùng làng này cóc thằng nào
bằng ta" Bá Kiến đưa cho Chí Phèo 5đ và một vườn chuối vừa mới cắm thuế của một
người trong làng Thế là từ đây, Chí Phèo mặc nhiên trở thành tay sai đắc lực cho Bá
Kiến
b - Về phía nạn nhân: ở lần gặp gỡ này, ta thấy tính cách Chí Phèo đã có một
bước biến đổi Đó là Chí Phèo càng dấn sâu vào con đường lưu manh và trở thành
công cụ lợi hại cho lão cường hào cáo già độc ác Nhưng mặt khác trong lời cầu khẩn
của Chí Phèo: "Xin cho đi ở tù đi ở tù còn có cái mà ăn, bây giờ về làng, một thước
đất cắm dùi cũng không có chả làm gì nên ăn", ta có thể thấy trong đáy sâu tâm hồn
Chí Phèo luôn luôn chất chứa một nỗi xót xa cho thân phận mình Qua chi tiết này, tác
phẩm cũng đã nói lên được tình trạng cùng cực không có lối thoát của người nông dân
lao động nghèo Ở tù về, tứ cố vô thân, vô điền thổ, cảnh ngộ đã đẩy người dân vào
vòng tội lỗi
Trang 4c - Về phía bọn thống trị: Cũng ở lần gặp gỡ thứ hai này, bản chất gian hùng,
nham hiểm của con cáo già Bá Kiến đã được tô đậm thêm một mức nữa Khi biết
được Chí Phèo đến để xin đi ở tù, và nếu không được thì sẽ đâm chết dăm ba thằng,
con cáo già đó đã có một giải pháp rất cao tay Bằng một vài lời khích bác nhẹ nhàng,
Bá Kiến đã đẩy Chí Phèo vào một cái bẫy: mượn tay Đội Tảo để giết Chí Phèo và
ngược lại Đó là một thủ đoạn rất gian hùng
(Ý III: Lần thứ ba):
1 - Lần này Chí Phèo đến nhà Bá Kiến với một tâm trạng đặc biệt, khác hẳn hai
lần trước Đó là khi bị Thị Nở cự tuyệt, hắn lại uống rượu và rồi xách dao ra đi Hắn
không rẽ vào nhà Thị Nở như dự định ban đầu, mà đến thẳng nhà Bá Kiến Dưới chân
Chí Phèo hôm nay, không hẵn là bước chân của kẻ say rượu, mà đúng là bước chân
của kẻ vừa say, vừa tỉnh Chí Phèo tỉnh vì ý thức nhân phẩm đã trở về Tình yêu
thương mộc mạc và chân thành của Thị Nở đã làm thức dậy bản chất lương thiện của
Chí Phèo "Hắn thèm lương thiện Hắn muốn làm hoà với mọi người biết bao!" Câu trả
lời của Thị Nở sẽ quyết định số phận của hắn: được công nhận quyền làm người hay
mãi mãi bị đày đoạ trong kiếp sống thú vật? Chí Phèo hồi hộp hy vong Nhưng cánh
cửa hy vọng vừa hé mở thì đã bị đóng sầm ngay lại Vì bà cô của Thị Nở không cho
Thị đâm đầu dđ lấy một thằng đã bị xã hội khai trừ Mọi người đã quen coi Chí Phèo
là con quỹ dữ từ lâu rồi Hôm nay, linh hồn Chí Phèo đã trở về, nhưng mọi người
không nhận ra Thế là Chí Phèo rơi vào một tấn bi kịch tinh thần đau đơn: Thèm
lương thiện mà bị xã hội lạnh lùng cự tuyệt
2 - Quặn quại trong đau khổ và tuyệt vọng, Chí Phèo càng thấm thía tội ác của
kẻ đã cướp cả nhân tính lẫn nhân hình của mình là Bá Kiến Nên hôm nay Chí Phèo ra
Trang 5đi với sự thôi thúc của lòng căm thù, của thái độ kiên quyết đòi lại gương mặt và tâm
hồn đã bị xã hội cuớp mất Trước Bá Kiến, lần này Chí Phèo có một tư thế và cách nói
năng chững chạc, quyết đoán và chủ động hơn Bá Kiến ngạc nhiên đến sửng sốt:
"Thôi cầm lấy vậy! Tôi k hông còn hơn" Chí Phèo lại vênh mặt lên, nói một cách rất
kiêu ngạo: "Tao đã bảo tao k hông cần tiền" Bá Kiến nói mỉa mai và hỏi Chí: "Giỏi!
Hôm nay mới thấy anh k hông đòi tiền Thế thì anh cần gì?" Chí Phèo dõng dạc nói:
"Tao muốn làm người lương thiện” Bá Kiến lại mỉa mai “Ồ tưởng gì! Tôi chỉ cần anh
lương thiện cho thiên hạ nhờ” Chí Phèo lắc đầu: "Không được! Ai cho tao lương
thiện?""Làm thế nào cho mất được những vết mảnh chai trên mặt này?
Tao không thể là người lương thiện nữa Biết không? Chỉ còn một cách " Chỉ
còn một cách, đó là Chí Phèo "Xông vào văng dao tới vừa chém túi bụi vừa k êu
làng thật to" Và sau khi giết Bá Kiến, hắn đã quay lại tự kết liễu cuộc đời mình "Hắn
giẫy đành đạch ở giữa bao nhiêu là máu tươi"
3 - a- Hành động giết Bá Kiến hôm nay của Chí Phèo không phải là hành động
giết người của một Chí Phèo lưu manh, mà là hành động lấy máu rửa hờn của một
người nông dân đã thức tỉnh về quyền sống Như thế là Nam Cao đã nhìn thấy dưới
đáy tâm hồn con quỷ dữ làng Vũ Đại vẫn chưa tắt hết ngọn lửa căm thù giai cấp
Khám phá ra điều ấy chứng tỏ con mắt nhân đạo của Nam Cao rất tinh đời Giết xong
Bá Kiến, Chí Phèo cũng quay lại tự sát Bởi ý thức nhân phẩm đã trở về, Chí Phèo
không bằng lòng kiếp sống thú vật nữa Chí Phèo không chịu trách nhiệm về cái chết
của mình, mà suy cho cùng thủ phạm chính là Bá Kiến, là toàn bộ cái xã hội thực dân
phong kiến bất công tàn bạo vô nhân đạo lúc bấy giờ Cái chết của Chí là một bản kết
tôi sâu sắc cái xã hội đã bức tử sự sống, dồn ép sự sống
Trang 6b- Phản ứng quyết liệt dữ dội của Chí Phèo trên đây cho thấy hình như đằng
sau những luỹ tre xanh tưởng như thanh bình yên ả:
"Thong thả nhân gian nghỉ việc đồng
Lúa thì con gái mướt như nhung
Đầy vườn hoa bưởi hoa cam rụng
Ngào ngạt ong bay bượn lượn vòng"
(Nguyễn Bính)
vẫn luôn luôn tiềm ẩn mâu thuẩn giai cấp gay gắt nghìn đời giữa người nông
dân và địa chủ Mối mâu thuẩn ấy không thể điều hoà, càng nén nó xuống thì càng
bùng lên dữ dội Ngòi bút hiện thực sắc sảo của Nam Cao đã phát hiện ra cái quy luật
ấy
4 - Sau khi Chí Phèo chết, chắc gì hiện tượng Chí Phèo đã chấm dứt? Chi tiết
kết thúc câu chuyện thật có ý nghĩa: Khi nghe tin Chí Phèo chết, Thị Nở nhìn nhanh
xuống bụng và thấy thoáng hiện ra "Cái lò gạch cũ bỏ k hông, xa nhà cửa, và vắng
người lại qua" Rất có thể từ cái lò gạch ấy, một Chí Phèo con ngỗ ngược hơn bố nó
lại ra đời để nối nghiệp Điều đó chưa có gì đảm bảo Nhưng có điều chắc chắn là
chừng nào ở nông thôn, còn có bọn cường hào thì chừng ấy còn nảy sinh ra hiện
tượng Chí Phèo Giá trị hiện thực sâu sắc và độc đáo của ngòi bút Nam Cao còn được
thể hiện từ cái quy luật nghiệt ngã đó
5 - Tóm lại ba lần "gặp gỡ" giữa Chí Phèo và Bá Kiến là những lần đụng đầu
quyết liệt giữa hai tính cách kể thống trị và người áp bức, bị đầy đoạ đến mức không
còn là người nữa Tác phẩm đã phản ánh được một vấn đề quan trọng bức xúc trong
đời sống hiện thực nông thôn thời ấy: xã hội phong kiến thực dân đã đầy đoạ làm tha
Trang 7hoá con người Và khi ý thức nhân phẩm đã trở về thì lại bị xã hội lạnh lùng cự tuyệt,
để phải tự huỷ diệt cuộc sống của mình Nam Cao đã vạch trần được tội ác khủng
khiếp đó và lên tiếng kêu cứu nhằm bảo vệ lấy nhân phẩm của con người, hãy tiêu diệt
hoàn cảnh phi nhân tính Nam Cao đồng cảm và chia sẽ với những nạn nhân đau khổ
đồng thời tìm thấy dưới đáy tâm hồn tưởng như u mê cằn cỗi vẫn lấp lánh ánh sáng
nhân phẩm; vẫn cháy bỏng một niềm khát khao được sống lương thiện
Kết luận:
Đó chính là giá trị hiện thực và nhân đạo vừa độc đáo, vừa sâu sắc, vừa mới
mẻ,vừa rộng lớn của tác phẩm "Chí Phèo" Vì thế "Chí Phèo" xứng đáng là một trong
những kiệt tác của nền văn học Việt Nam thế kỷ XX