Ảnh báo chí – nhìn lại để tiến bước docx

Hàng vạn bức ảnh đã trở thành những tài liệu quí báu, gắn liền với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, cũng như trong công cuộc xây dựng phát triển đất nước.. Hiểu một cách đơn giản

Ảnh báo chí – nhìn lại để tiến bước

Hơn ¾ thế kỷ qua, nhiếp ảnh Việt Nam phát triển cả về chất lượng lẫn

số lượng, cả về chiều rộng lẫn chiều sâu Hàng vạn bức ảnh đã trở thành những tài liệu quí báu, gắn liền với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, cũng như trong công cuộc xây dựng phát triển đất nước Nhờ nó mà chúng ta thấy rõ sức mạnh của dân tộc, bản thân mỗi người nhận thức rõ thái độ và có trách nhiệm hơn trong lao động, trong bảo

vệ và xây dựng đất nước quê hương Nhờ nó mà vẻ đẹp, chất anh hùng của con người Việt Nam được lưu danh mãi mãi Đó là hiện thực, hiện thực của một thời đã qua

Đổi mới đất nước đã có những bước chuyển mình vĩ đại, có thể ví như những kỳ tích Nhưng thực trạng ảnh báo chí lại không xứng tầm thời đại Trên diễn đàn thế giới, ảnh báo chí của chúng ta lại càng mờ nhạt

Có thể thấy được rẳng nhiếp ảnh của chúng ta tuột dốc so với những năm tháng đất nước còn chiến tranh Chúng ta thiếu đi những bức ảnh

có tính độc lập, có tính thuyết phục và truyền cảm cao trên các phương tiện truyền thông đại chúng Với cái nhìn khách quan chúng ta tìm hiểu nguyên nhân để có cách khắc phục

Tôi xin trình bày 2 nội dung:

1.Thứ nhất xin nói về ảnh phóng sự

Nói đến ảnh báo chí là nói đến sự kiện Sự kiện là máu thịt, là sức sống của ảnh báo chím, mà tiêu chí hàng đầu của nó là tính chân thật Thành thực mà nói, hầu hết phóng viên nhiếp ảnh của ta vẫn chụp và chụp thật, thế nhưng cái đích của ảnh báo chí mà chúng ta mong muốn vẫn chưa sờ thấy được Vì vậy một vấn đề đặt ra là tính chân thật được hiểu như thế nào dưới cái nhìn báo chí Có người hiểu chân thật một cách máy móc, cứng nhắc theo chủ nghĩa tự nhiên Có người hiểu chân thật phải được đào bới gọt dũa để cho linh hồn chân thật được tôn vinh Có người hiểu chân thật mà không phân biệt được giữa hiện tượng và bản chất Do vậy mà nhiều tấm ảnh của chúng ta trên báo chí mang tính minh họa, tự nhiên chủ nghĩa hoặc trau chuốt đến nỗi chụp thật mà nhìn như giả

Hiểu một cách đơn giản về ảnh báo chí nên nhiều phóng viên đến hiện trường chỉ chờ sự kiện diễn ra rồi bấm máy coi là đã hoàn thành nhiệm

vụ Tôi không phải là người lãnh đạo để phán xét điều này Nhưng ảnh

nó có tiếng nói riêng của nó và bản thân nó đã tự thú nhận Cũng vì vậy

mà những bức ảnh trên báo của ta phần nhiều chỉ có tính minh họa (đôi

lúc còn minh họa sai cho ý tưởng của bài viết), minh chứng cho sự kiện diễn ra nhưng diễn ra như thế nào, hiệu quả tâm lý đối với độc giả hầu như không được quan tâm Do vậy mà “vô hình chung” người ta đã biến bức ảnh trở nên chỉ có ý nghĩa minh họa cho bài chứ không thể đứng độc lập hoặc tạo ra những ấn tượng mạnh mẽ

Đối tượng của nhiếp ảnh là cuộc sô ngs con người, những gì mà phóng viên ghi nhận và phản ánh là những cái tác động sâu sắc đến tâm hồn, tình cảm con người, những cái mang tính thẩm mỹ Nhưng nhiếp ảnh báo chí của ta hiện nay lại ít quan tâm đến vấn đề thẩm mỹ Trong cái quan hệ giữa người và hiện thực, cái đẹp bao giờ cũng là đối tượng để phản ánh Có nhiều người lạm dụng tính ghi chép hiện thực của máy ảnh coi đó là hiện thực Không phải vậy – hiện thực, đối tượng của nhiếp ảnh không phải là sự chống chất của những hiện tượng ngẫu nhiên, hỗn độn, mà hiện thực phải nêu lên, phản ánh được bản chất, những nét tiêu biểu nhất trong cuộc sống đang diễn ra trước ống kính của mình Hiện thực không phải trần trụi, ngưng động và khô cứng Người ta phải tìm trong hiện thực sự vận động với những chuyển biến lớn lao của nó Heghen đã nói “Hiện thực cao hơn tồn tại” Theo đó tồn tại mới chỉ là bề ngoài trong của sự việc

Nói đến ảnh phóng sự chúng ta cần phân tích để hiểu thật đúng khái

niệm này Thường khi xem ảnh nhiều người hay nhận xét ảnh này có tính phóng sự, ảnh kia chất phóng sự yếu… Nói như vậy đồng nghĩa với việc nhận xét rằng bức ảnh này chụp thật, còn bức ảnh kia bày vẽ chụp không thật, hoặc cách chụp không diễn tả sự thật Nhưng tính phóng sự chỉ là một phần, một tiêu chí của ảnh báo chí mà thôi Nó chỉ

có nghĩa là người chụp không thêm thắt hư cấu, nhưng những bức ảnh như vậy không mang một ý nghĩa gì, mà chỉ có tính so chép thực tế mà thôi Chúng ta thừa hiểu rằng không phải tất cả những gì diễn ra trước ống kính phóng viên cũng đều có tính báo chí cả Còn trên mặt báo, ảnh (pressphoto) trước hết là những bức ảnh phải có tính thông tin Mà

đã mang tính thông tin thì nó phải mang trong mình sự kiện mới… Như vậy đương nhiên ảnh báo chí là những bức ảnh phải có tính phóng

sự rồi, chứ không thể nói trên báo ảnh này là ảnh phóng sự, ảnh kia là ảnh không phóng sự (trừ những chuyên mục như giải trí và quảng cáo)! Không ít phóng viên, biên tập viên báo chí nhầm lẫn khái niệm này Vì vậy mà việc dùng ảnh trên báo có phần cầu thả, coi nhẹ hoặc quan tâm chưa đúng mức Còn phóng sự ảnh lại là một thể loại khác của ảnh báo chí tôi tin trình bày sau

Tuy ra đời muộn, nhưng nhiếp ảnh đã tạo cho mình một chỗ đứng hết sức vững chắc Từ thưở ban đầu, nhiếp ảnh chỉ có tính sao chép hiện thực về cuộc sống con người, sự vật và các hiện tượng xung quanh Nhưng dường như chính cái tính chất đó, chính cái lý do đó đã mang

lại cho nhiếp ảnh một sức mạnh để chiếm giữ lòng tin Sự vội vàng bởi sức nóng của thông tin, cộng với sự cẩu thả của người cầm máy và sự

dễ dãi trong khâu biên tập ảnh ở một số tờ báo đã làm cho chất lượng ảnh báo chí giảm đi sức mạnh Đành rằng thời gian là một vấn đề trong thông tin, nhưng nếu thông tin đó thiếu đi sự rung cảm và một phương pháp thể hiện ấn tượng thì sức nóng sẽ nguội dần làm cho sức mạnh của thông tin giảm đi đáng kể Vấn đề này nói lên một điều là những tay máy của chúng ta tính chuyên nghiệp còn rất thấp

Đã đến lúc chúng ta pahir đề cao tính chuyên nghiệp của ảnh báo chí Nói đến tính chuyên nghiệp đương nhiên phải đòi hỏi một đội ngũ những người cầm máy được đào tạo cơ bản Từ trước tới nay phần đông phóng viên nhiếp ảnh chỉ là những người không chuyên, đào tạo

sơ sài, hành nghề tay trái Biên tập viên nhiếp ảnh lại càng thiếu cả về

số lượng, cả về chuyên môn, nhiều tờ báo còn không có biên tập viên ảnh Như vậy chất lượng ảnh báo chí của chúng ta chưa cao là dễ hiểu Nói về vấn đề này cũng có người so sánh rằng: Lớp người cầm máy trước kia đã thành công, thực tế đã thành công nhưng họ cũng có được đào tạo nhiều đâu?

Vâng, lớp người cầm máy đi trước đã thành công Sự thành công của những lớp người đi trước bởi họ đã dùng nhiếp ảnh làm vũ khí chiến

đấu, những bức ảnh báo chí, ảnh phóng sự… ra đời từ sự cọ sát quyết liệt này Chỉ với những phương tiện thô sơ, lượng phim không lớn, nhưng họ đã để lại cho chúng ta những tác phẩm vĩ đại, có giá trị bền vững như: “Bác Hồ ở mặt trận Đông Khê” của Vũ Năng An, “Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ” của Triệu Đại Còn Nguyễn Đình Ưu với chùm ảnh “Quân Pháp rút khỏi Hà Nội”, Trần Phượng với “Gậy tầm vông”, và “Xung kích” của Nguyễn Tiến Lợi… Có thể nói họ từ bỏ vật chất dấn thân vào nhiếp ảnh để trở thành một nhà nhiếp ảnh chuyên nghiệp Ảnh của họ đã ngợi ca vẻ đẹp cuộc sống, vẻ đẹp của con người Việt Nam trên mọi mặt trận với những nét đặc thù dân tộc Họ đã thành công bởi tình yêu đất nước cháy bỏng trong mình, họ đã thành công hởi họ hòa mình vào cuộc sống chiến đấu của cả dân tộc, họ ghi lại hình ảnh cuộc chiến không chỉ là người chứng kiến mà còn như một người trong cuộc

Mặt khác, bản chất cuộc sống thời đó thể hiện rõ nét, ít phải bới tìm, cái thời mà người ta nói “ra ngõ là gặp ảnh hùng” Sự đối mặt làm ai cũng lộ diện trước cuộc chiến khiến cho những nhà nhiếp ảnh cũng dễ dàng thể hiện hơn Ngày nay trong bước đường hội nhập và phát triển, cuộc sống đa dạng và phức tạp hơn Nhiều khi “địch” ở trong ta, bản chất và hiện tượng rất khó phân biệt Những điển hình của cuộc sống không phải lúc nào cũng lộ diện, đi tìm bản chất của mỗi vấn đề, mỗi hành động đều không đơn giản Vì vậy mà đòi hỏi những người cầm

máy phải có trình độ hiểu biết nhiều hơn, lập trường quan điểm sâu sắc hơn và phải có nghiệp vụ chuyên môn cao hơn, thủ pháp nghề nghiệp tinh xảo hơn Nếu không khó có thể đáp ứng được nhu càu của cuộc sống mới Thế nhưng đội ngũ những người cầm máy hiện nay, một số phóng viên trẻ ít ỏi được đào tạo thì thiếu sự am hiểu những vấn đề xã hội, số khác có trình độ xã hội thì thiếu sự tinh xảo của nghề nghiệp để diễn tả cuộc sống bằng ngôn ngữ hình ảnh Một số ảnh chấp nhận được thì bước vào lối mòn và lập lại những ý tưởng cũ Do vậy mà ảnh phóng sự của chúng ta:

-Nhiều ảnh còn chung chung, chỉ ghi hình sự kiện là chính

-Ảnh thiếu sức sống, vì thế mà tính tư tưởng nhạt nhòa, thiếu sức lôi cuốn và lan tỏa

-Nhiều bức ảnh nói một đằng, nội dung thể hiện một nẻo…

-Số lượng ảnh dùng phần mềm photoshop ghép ảnh không nhiều nhưng lác đác vẫn còn (nhất là trên các tạp chí), làm xói mòn lòng tin vào độ

chân thật của ảnh báo chí

Đội ngũ những người cầm máy ảnh Việt Nam đã có nhiều đổi thay lớn lao Nhìn lại dòng ảnh Việt Nam của chúng ta lại dường như tĩnh lặng hơn so với cái vẻ ồn ào của cái số đông đó Đúng như những nhà nhiếp ảnh nước ngoài nhận xét: “Nhiếp ảnh Việt Nam ồn ào mà kiệm lời” Nhiếp ảnh của chúng ta không có nhiều những bức ảnh có chiều sâu của nội dung và sự sáng tạo của hình ảnh Không có những Văn Bảo với những nét lãng mạn trong ảnh chiến tranh như hình ảnh phi công

Mỹ trên xe bò, như cô gái Ngọc Hà kéo xác máy bay Chỉ là nét lãng mạn, nhưng là nét lãng mạn nói lên cá tính, sự tự tin, tính quật cường của một dân tộc Một dân tộc có lòng tự tin như vậy cuối cùng thế nào

họ cũng chiến thắng, chúng ta ít thấy những Vũ Ba với những bức ảnh như những lưỡi dao cứa vào lòng bạn đọc bởi phản ánh sự hủy diệt, chết chóc, sự tàn khốc của chiến tranh Những hình ảnh đó nó hiện hữu trên ánh mắt căm hờn của người lớn và sự sợ hãi của trẻ nhỏ, như

“Phúc Tân kêu gọi trả thù” Và “Điểm sang làng hầm” lại là một nét lặng trong chiến trang Khoảng sáng dường như hiện hữu cho khát vọng hòa bình của những người cầm súng Không có nhiều những Lâm Hồng Long với cái nhìn tích tụ 30 năm để có hình ảnh “Mẹ con ngày gặp mặt”…

-Ảnh của chúng ta còn quá dễ dãi và thiếu chuyên nghiệp Nhìn nhận trên thực tế ảnh của chúng ta thiếu tiêu điểm Trong khi đó tiêu điểm lại là cái tạo ra sức hút, là cái trụ của mỗi bức ảnh Nhiều tay máy của chúng ta đi chụp về, làm ra ảnh, nhìn mà không biết cái đích của ảnh là

gì, chỉ thấy ống kính hướng ra với một cái nhìn vu vơ bế tắc Làm thế nào để dễ dàng nhận ra tiêu điểm của mỗi diễn biến trong từng sự kiện

là vấn đề cần được đào tạo bài bản Tôi lấy một ví dụ khi một cảnh tắc đường, nói lên vấn đề giao thông ở các đô thị lớn của Việt nam là một vấn đề nan giải Một phóng viên nước ngoài đã chọn ngã tư Cửa Nam

để chụp Tiêu điểm của bức ảnh là anh công an đứng trên bực, tay cầm gậy chỉ đường buông xuôi, bất lực trước dòng xe cộ đi lại lộn xộn chen chúc không thể nào lấy lại trật tự được Bức ảnh không những hấp dẫn

mà còn toát lên toàn bộ ý tưởng của người thể hiện Trong nghề nghiệp người ta gọi đó là thủ pháp “tìm cái trật tự trong cái mất trật tự” làm tiêu điểm là vậy

-Từ duy giản đơn trong nhiếp ảnh và phương pháp tiếp cận đơn tuyến làm cho những bức ảnh tẻ nhạt, khó đứng độc lập Năm 1939, một phóng viên người Pháp đã chụp được một bức ảnh ba người lính Phát xít Đức trên bãi tập Đó là ba người lính trẻ hiền lành, khỏe mạnh, mặc trang phục mới, được trang bị đầy đủ Ảnh chụp trong lúc giải lao đứng hút thuốc, súng chống vào thắt lưng da to bản phía sau lưng ở thế kiềng

ba chân Những băng đạn vắt ngang vai vàng chóe Bức ảnh đẹp trong

một khung cảnh thanh bình Thế nhưng dưới bức ảnh chỉ một dòng chú thích đã lột tả tất cả “Chủ nghĩa Phát xít” Đó là thứ chủ nghĩa chỉ dựa vào bạo lực Nếu nó đi những cây súng sau lưng những người lính kia thì họ sẽ đổ ngay, càng to khỏe bao nhiêu càng đổ nhanh bấy nhiêu Có thể nói một bức ảnh đã lột tả cả bản chất của một thứ chủ nghĩa

-Ảnh của chúng ta còn thiếu sức căng Điều này làm cho ảnh gây được

ấn tượng, sức lan tỏa yếu Tôi xin lấy một ví dụ nữa là bức ảnh “Thằng

bé và con chim kền kền” của Kevin Carter chụp về nạn đói ở Sudan Chỉ có thằng bé sắp chết đói đang nằm phủ phục ở phía trước và ocn chim kền kền, là loài chim ăn xác thối, đang đứng chờ ở phía sau Bức ảnh đã làm cả thế giới phải bàng hoàng trước nỗi đau này Ấn tượng và sức căng của nó đã vượt qua mọi giới tuyến

Tôi lấy ba ví dụ này để nói rẳng ảnh báo chí của chúng ta trong thời gian gần đây ít được rèn dũa, phương pháp tiếp cận vấn đề giản đơn, thiếu sức căng cà tiêu điểm trong từng bức ảnh Chúng ta cần phải chú tâm bồi dưỡng, đào tạo chuyên ngành trong lĩnh vực này

II.Về phóng sự ảnh

Trước hết phóng sự ảnh là trình bày nhưng sự kiện với những người chứng kiến trong cuộc sống, bối cảnh diễn biến và các mối quan hệ của

nó Người xem như được chứng kiến sự kiện Phóng sự ảnh là bức tranh thực tế miêu tả hiện tượng, quá trình, kết quả, những con người hành động và phản ứng của họ trong hiện tượng, quá trình đó Tính tự nhiên và chân thực là linh hồn của ảnh trong phóng sự ảnh phải tạo được niềm tin và tình cảm của độc giả đối với vấn đề của sự kiện nảy sinh

Vì vậy mà vai trò con người trong phóng sự ảnh rất quan trọng Con người trong ảnh không phải là hình ảnh mang tính hướng dẫn ghép lại đơn giản những nét của nhiều người mà ta cho là điển hình trong những tính cách đơn giản Ta phải đưa ra con người trong sự giằng xé, nhằm làm rõ rệt cái mới trong suy nghĩ và thái độ của mình Thể hiện

sự phát triển của con người phải có sự phong phú về quan hệ như: Cá nhân và xã hội, gia đình và tập thể, hiện tượng và bản chất, nguyên nhân và kết quả… Mối quan hệ tương hỗ giữa nhân vật và xã hội là mối quan hệ có tác động qua lại Nó khắc họa tính cách cá nhân qua những mối quan hệ đó trong sự kiện để hướng dẫn dư luận và bản chất của vấn đề diễn ra Phóng sự ảnh là miêu tả quan hệ biện chứng giữa quá khứ, hiện tại nối tương lai, làm cho người xem như trực tiếp được

sống trong sự vận động của nó Muốn có một phóng sự về quan hệ xã hội phóng viên phải nắm vững những vấn đề và mẫu thuẫn tác động vào con người trong xã hội và cách giải quyết chúng Đó là những vấn

đề phải được giải quyết trong phóng sự

Từ những yếu tố cơ bản nhất của phóng sự, chúng ta nhìn nhận lại những phóng sự ảnh của chúng ta hiện nay thì thấy rõ ràng rằng:

1.Phóng sự ảnh của chúng ta hầu như chỉ là những nhóm ảnh đơn giản, nhiều khi nó lại được biên tập như xeri ảnh mà không có sự am hiểu tính chất khác nhau của những thể loại này

2.Phần nhiều phóng sự lại lầm lẫn với tường thuật sự kiện Bởi lẽ trong phóng sự ảnh có những yếu tố của tường thuật, nhưng vai trò của con người trong sự kiện quan trọng hơn diễn biến của sự kiện như ở tường thuật

3.Vai trò của con người và mối quan hệ biện chứng giữa con người và

sự kiện không được chú ý đúng mức, vì vậy mà phóng sự ảnh của chúng ta không có tính thuyết phục và gây ấn tượng cao Thí dụ phóng