Khí hậu Việt Nam Khí hậu Việt Nam I ĐẶC ĐIỂM CHUNG 1 Khí hậu VN là khí hậu nội chí tuyến gió mùa ẩm Mang tính bao trùm trong khí hậu VN, nhưng không đồng nhất trên toàn lãnh thổ VN vì VN nằm trải dài[.]
Trang 1Khí hậu Việt Nam
I ĐẶC ĐIỂM CHUNG:
1 Khí hậu VN là khí hậu nội chí tuyến gió mùa ẩm:
Mang tính bao trùm trong khí hậu VN, nhưng không đồng nhất trên toàn lãnh thổ
VN vì VN nằm trải dài theo hướng kinh độ ( 15 vĩ độ )
Cực B cách chí tuyến bắc 0004’ nên khí hậu miền Bắc mang tính chí tuyến nóng
ẩm
Cực N cách xích đạo 8030’ nên miền Nam khí hậu mang tính xích đạo nóng ẩm, ranh giới ở 160B ( Bạch Mã )
Tính chất nội chí tuyến ẩm được thể hiện như sau:
a) Tính chất nội chí tuyến:
– Do VN nằm gọn trong vùng nội chí tuyến, làm cho mặt trời lên thiên đỉnh 2 lần trong năm nhưng không đồng nhất về thời gian.( Ở Cần Thơ 2 lần lên thiên đỉnh cách nhau 4 tháng 11 ngày, Quảng Ngãi 3 tháng 11 ngày còn Bắc Bộ là 2 tháng 11 ngày Tại Đồng Văn là vài ngày trước và sau 21/6 )
– Làm cho miền Bắc chỉ có một cực đại và một cực tiểu, còn ở miền Nam là 2 cực đại và 2 cực tiểu trong nhiệt chế và vũ chế, từ đó ảnh hường đến biên độ nhiệt năm
– VN có góc nhập xạ vào giữa trưa lớn, Đồng Văn có góc nhập xạ nhỏ nhất
( 43012’ ), Cần Thơ ( 56040’ ), làm cho quanh năm có bức xạ cao khoảng
130Kcal/km2/năm, cân bằng bức xạ luôn luôn dương, nhiệt độ TB năm trên 200C
– VN có quang kì ngắn ( lúc mặt trời mọc đến lặn ), độ dao động ngày và đêm nhỏ Càng gần XĐ chênh lệch càng nhỏ
– Có sự hiện diện của gió Tín Phong
* Loại gió Tm ( Tropical Muritime )
+ Hình thành ở vùng biển Philippin hay biển Đông nên gọi là khối khí Tây TBD Tác động đến VN vào các tháng 3 – 4 và 10 – 12 theo hường Đông Nam
+ Vào mùa đông và hạ Tm hoà vào NPC và Em theo hường đông Bắc và Đông
Trang 2Nam ( gió mùa NPc thổi từ tháng 11 – 3, gió mùa Em thổi từ tháng 5 – 10 )
+ Tm đến VN thường gây mưa phùn vào đầu mùa đông và hạ, ngày nắng ấm vào mùa đông
* Loại gió Tp ( Tropical Polaire ): gió nhiệt đới nhưng có nguồn gốc cực:
+ Tp phát gió đến VN từ tháng 10 – 4, đồng thời và cùng chiều với NPc ở bắc vĩ
độ 160B
+ Miền nam nó hoạt động độc lập và hình thành gió mùa đông bắc từ tháng 10 – 4
do bị phơn hoá, nên Tp hình thành một mùa khô sâu sắc và kéo dài ở miền Nam
b) Tính chất gió mùa:
– Khí hậu Việt Nam mang tính chất nội chí tuyến gió mùa vì các yếu tố khí hậu diễn biến theo nhịp điệu mùa rõ rệt
– Nguyên nhân cơ bản của tính chất này là do “sự thay đổi ( theo mùa ), ảnh hưởng theo mùa của các khối khí có tính chất khác nhau trong thời gian nhất định trong năm Sự thay đổi này diễn ra theo một nhịp điệu tương đối ổn định và thành qui luật.”
– Gió mùa mùa Đông:
+ Còn gọi là gió mùa đông bắc Là khối khí cực lục địa NPc từ áp cao Sibir thổi
về
+ Hình thành vào mùa đông từ tháng 11 – 3 ở miền bắc, do lạnh và khô ( ở tâm từ -150C đến -400C, ẩm 1g/1kg ) Nên đặc trưng thời tiết khi có NPc đi qua là lạnh đột ngột và khô Do đặc tính và thời gian mà chia ra làm 2 loại :
• NPc đất
• NPc biển
+ Hoạt động của NPc ở VN không đồng nhất, có năm mưa ít, mỗi tháng 3 – 4 đợt, mỗi đợt 3 – 5 ngày, xen vào đó là những ngày nắng ấm
+ Có sự hiện diện của Front cực ( Fp )
+ Các loại NPc:
* Gió NPc đất:
Trang 3• Từ tháng 11 – 1 do tâm cao áp gần hồ Bankal, từ đó phát gió theo hướng Mông
Cổ – Trung Quốc đến VN theo hướng đông bắc gọi là NPc đất
• Lúc này lục địa rất lạnh nên NPc đất ít bị biến tính, nhiệt và ẩm tăng dần khi đi xuống phía nam Tại Hà Nội, NPc có nhiệt độ là 100C, ẩm 7g – 9g/kg, đến vĩ độ 160B xem như là rang giới cuối cùng
• Đặc trưng thời tiết mà NPc đất đi qua là lạnh và khô, trời quang mây
* Gió NPc biển:
• Từ tháng 1 – 3, trung tâm cao áp Sibir di chuyển đến biển Nhật Bản, từ đó phát gió mạnh về phía nam
• Do di chuyển trên biển nên NPc biển biến tính nhanh, đến VN trở nên ấm và ẩm hơn ( Hà Nội 15 – 170C, ẩm 9 – 11g/kg ), đặc trưng thời tiết của NPc biển là lạnh – mây mù, mưa phùn
* Front cực ( Fp ):
• Là sự gặp nhau của 2 khối khí có tính chất khác nhau
• Khi NPc thổi về nó và các khối khí trước nó tạo thành Front cực ( Fp ) Ơû VN
Fp được hình thành bởi sự gặp nhau của NPc và Tm – Tp
• Fp xuất hiện trung bình 20 lần / năm Tuy nhiên tần xuất từng nơi khác nhau: Lạng Sơn 22 lần, Hà Nội 20,6 lần, Thanh Hoá 15 – 16 lần, Tây Bắc 5 – 7 lần
• Fp đi đến đâu làm thời tiết thay đổi đột ngột đến đó, nhiệt độ giảm nhanh ( 5 – 100C / ngày ), mưa to gió lớn, có thể có giông tố và bão
– Gió mùa mùa hạ:
+ Tháng 4 – 5 mặt trời di chuyển từ xích đạo lên bắc bán cầu NPc yếu dần và bị triệt tiêu là thời gian hoạt động của các khối khí chí tuyến ( Tm, Tp )
+ Từ tháng 5 – 6, lục địa Aâu – Á bị đốt nóng, các hạ áp hình thành và hút gió từ
Ấn Độ Dương vào, lúc này có gió tây nam đến VN có nguồn gốc từ vịnh Bengan, đây là khối khí nhiệt đới chí tuyến nên có tên là TBg ( Triopical Bengale ) TBg có tính chất nóng và ẩm, gây mưa vào mùa hạ, là tác nhân gây ra gió Lào ở bắc Trung
Bộ và Tây Bắc
+ Từ tháng 6 – 10 do có hạ áp BBC hoạt động ổn định và hút gió mạnh tạo điều kiện cho các khối khí Tín Phong NBC vượt xích đạo đổi hướng tây nam đến VN
Do vượt qua vùng biển xích đạo đến VN nên có tên là Em ( Equatorial Maritine ) + Có sự hiện diện của CIT và bão
* Gió Em:
Trang 4• Do xuất phát từ biển xích đạo thổi đến VN theo hướng tây nam, khiến cho Em rất ẩm, nhiệt độ khoảng 26 – 270C, ẩm 29g/kg, nên đặc trưng thời tiết là gây mưa
to kèm giông Tuy nhiên do địa hình và hạ áp Bắc Bộ hút gió từ 160B trở ra nên
Em có hướng Đông Nam
• Đến khi hạ áp Iran khơi sâu, thì Em có hướng thống nhất trên cả nước là Đông Nam từ giữa mùa hạ
c) Tính chất ẩm:
– Là sự tác động tương hỗ giữa gió mùa , tín phong trong điều kiện cụ thể của địa hình
– Khí hậu VN có ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc ( NPc ), nhưng chỉ trong thời gian ngắn, còn qui luật đai cao chì có tác dụng ở 15% diện tích, do đó đặc trưng của khí hậu VN vẫn là nội chí tuyến gió mùa ẩm Nguyên nhân cơ bản là các khối khí thổi đến VN có nhiệt độ cao và ẩm lớn, từ đó hình thành một lượng mưa dồi dào từ B – N ( Hà Nội 1706mm, Huế 2867mm, TPHCM 1910mm ), nó đã xoá đi tính khô hạn với thảm thực vật bán hoang mạc và sa mạc mà đáng lẻ VN phải có
2 Khí hậu VN có sự phân hoá theo không gian:
a) Sự phân hoá Bắc – Nam:
– Do VN trải dài qua nhiều kinh độ, cũng như sự tham gia của gió mùa đông bắc làm cho:
– Miền Bắc có tổng nhiệt độ là 75000C
– Miền Nam do gần xích đạo nên có tổng nhiệt độ đạt tiêu chuẩn á xích đạo là 95000C, với ¾ diện tích là đồi núi , quy luật đai cao làm cho nhiệt độ giảm khi lên cao
b) Tương quan giữa nhiệt – ẩm ( K )
– Do lượng mưa phân bố không đều, nơi đón gió mưa nhiều, nơi khuất gió mưa ít, làm cho cả nước có 5 kiểu tương quan nhiệt ẩm
+ Khô K <= 1
+ Hơi khô 1 < K <= 1,5
+ Hơi ẩm 1,5 < K <= 2
+ Aåm 2 < K <= 3
+ Aåm ướt K > 3
– Công thức: K = R / ( 0.1 x ∑0 ) ( R : lượng mưa trung bình năm )
Trang 5c) Phối hợp giữa nhiệt lượng (∑0 ) và tương quan nhiệt ẩm ( K ) Ta cĩ 11 kiểu
khí hậu :
– Aù xích đạo khơ ở Ninh Thuận
– Aù xích đạo hơi khơ ở Sơng Ba – Khánh Hồ – Bình Thuận
– Aù xích đạo hơi ẩm ở Bình Định – Phú yên – Đơng Nam Bộ
– Aù xích đạo ẩm ở Quảng Nam – Quảng Ngãi – Sơng Bé – Minh Hải
– Chí tuyến khơ ở Mường Xén ( Thanh Hố )
– Chí tuyến hơi khơ ở Yên Châu – sơng Mã
– Chí tuyến hơi ẩm ở Đơng Bắc – Thanh Hố – Nghệ An
– Chí tuyến ẩm ở Hà Tĩnh – Bình Trị Thiên
– Aù chí tuyến hơi ẩm ở vùng núi thấp
– Aù chí tuyến ẩm ở vùng núi trung bình
– Oân hồ ẩm ướt ở các đỉnh núi cao
d) Tương ứng với 11 kiểu khí hậu, ta cĩ 11 kiểu thực bì:
– Truơng gai
– Xavan cỏ
– Xavan cây bụi
– Rừng thưa
– Rừng nội chí tuyến hơi ẩm cĩ cây rụng lá
– Rừng nội chí tuyến ẩm thường xanh
– Rừng á chí tuyến ẩm thường xanh
– Rừng ơn hồ ẩm ướt ( rừng rêu )
3 Khí hậu VN mang tính thất thường:
Do khí hậu Việt Nam mang tính bình lưu hơn là bức xạ, chịu ảnh hưởng của giĩ mùa từ xa đến Tuỳ sự diễn biến của giĩ mùa đơng bắc và tây nam mà khí hậu Việt Nam mang tính thất thường : cĩ năm ấm, cĩ năm rét, cĩ năm mùa đơng đến sớm, cĩ năm đến muộn; cĩ năm mưa nhiều, cĩ năm mưa ít; cĩ năm mưa sớm, cĩ năm mưa muộn; dược biểu hiện qua hai tính chất sau:
a) Tính chất thất thường trong chế độ nhiệt:
– Được thể hiện qua sự dao động của nhiệt độ trung bình tháng, ngày bắt đầu và ngày kết thúc của các mùa; trong đĩ quan trọng nhất là giĩ mùa đơng bắc, dẫn đến
sự khác nhau trong biên độ nhiệt từng nơi, nhiệt độ trung bình năm, độ dài và cường độ của các mùa
– Tính chất thất thường thể hiện trong sự dao động nhiệt độ so với nhiệt độ trung
Trang 6bình:
+ Mùa đông:
• Lạnh nhất vào tháng 1, nhưng tuỳ năm có thể nóng lên hay lạnh xuống
b) Tính chất thất thường trong chế độ mưa
– Sự dao động trong chế độ mưa được thể hiện trên toàn quốc, cụ thể lượng mưa trong từng năm, từng tháng, từng mùa và sự biến động không đồng đều giữa các nơi trong nước
– Có năm mưa nhiều, có năm mưa ít
– Có năm mưa sớm, có năm mưa muộn, hay mưa tập trung vào đầu hay cuối mùa – Có năm mưa trung bình nhưng nơi này nhiều, nơi kia ít; nơi gây lũ lụt, nơi gây hạn hán
Trang 7– Qua bảng trên ta thấy mức dao động từ 2 – 3, tính thất thường còn mang tính chu kì; thường thường mưa ít hay nhiều liên tiếp nhiều năm, ít nhất là 2 – 3 năm, nhiều nhất là 9 – 10 năm, trung bình là 4 – 5 năm
II SỰ DIỄN BIẾN CỦA KHÍ HẬU VÀ THỜI TIẾT TRONG NĂM
1 Mùa gió mùa Đông Bắc từ tháng XI – IV:
– Được khống chế bởi gió mùa Đông Bắc và cũng là mùa khô, mưa ít; Từ mưa địa hình và Front ở miền Bắc hình thành mùa đông lạnh và khô do NPc Miền Nam nóng và khô do Tp bị phơn hoá, xen vào đó là Tm
– Mùa đông thể hiện rõ nhất là từ tháng 12 – 3, miền Bắc rất lạnh tạo nên sự chênh lệch lớn về nhietä độ giữa miền B và miền N → Mùa khô bao trùm trên cả đất nước
– Các tháng 11 – 4 là tháng chuyển tiếp, tháng 11 còn có gió Tín Phong đông nam làm cho Bắc Bộ có nhiệt độ nóng trên 250C, riêng Trung Bộ mưa nhiều, Nam Trung Bộ và Nam Bộ còn bị đe doạ bởi bão, còn tháng IV ảnh hưởng của TBg đến sớm gây mưa vào đầu mùa hạ
– Bắc Bộ khá phức tạp, tháng 11 – 1 thời tiết lạnh và khô do NPc đất mang lại, nhiệt độ TB ngày dưới 150C, biên độ ngày 10 – 150C, trời quang mây và có thể có sương muối; Từ tháng 1 – 3 do NPc biển thời tiết ấm hơn, biên độ nhiệt từ 3 – 40C Nhiệt độ trung bình ngày trên 150C, thời tiết lạnh – ẩm Đến tháng 4 chuyển sang ẩm – ẩm, mưa phùn, mưa nhỏ rả rích là do ảnh hường của Tm
– Vào các tháng 11 – 1 là thời điểm mưa to ở Bắc Trung Bộ do Front cực và sau
đó là mùa khô, còn Nam Trung Bộ và Nam Bộ mưa ít Từ tháng 1 trở đi xem như bắt đầu mùa khô thật sự
Trang 82 Mùa gió mùa Tây Nam từ tháng V – X
– Gió mùa Tây Nam ( Em – TBg ) thống trị trên cả nước, ngoài ra ở Bắc Bộ còn
có gió đông nam ( Tm )
– Sau nửa mùa hạ gió Đông Nam mới thịnh hành trên cả nước và cả Tm Nhìn chung mùa này là mùa mưa ẩm nhất trong năm do ảnh hưởng của các khối khí nóng ẩm Trừ Bắc Trung Bộ và Tây Bắc do ảnh hưởng của gió Lào khô và nóng vào nửa đầu mùa hạ
– Trong mùa hạ còn có sự hiện diện của CIT, hình thành mưa dông, mưa ngâu sụt sùi kéo dài từng đợt 3 – 4 ngày, cũng như bão vào các tháng VII – X