“HỒN” VÀ “XÁC” HAY TÍNH ĐA TRỊ TRONG “HỒN TRƯƠNG BA DA HÀNG THỊT” Tính đa trị Chuyện đa trị của xác và hồn xác này vừa là hiện thân của thân thẻ hàng thịt vừa là dục vọng xác thịt, vừa là sức mạnh vật.
Trang 1“HỒN” VÀ “XÁC” HAY TÍNH ĐA TRỊ TRONG “HỒN TRƯƠNG BA DA
HÀNG THỊT”
Tính đa trị.
- Chuyện đa trị của xác và hồn xác này vừa là hiện thân của thân thẻ hàng thịt vừa là dục vọng xác thịt, vừa là sức mạnh vật chất của cả anh hàng thịt lẫn Trương ba Còn hồn vừa
là hồn người vừa là những giá trị tinh thân cao cả, chứ không còn là chuyện sống chết đơn thuần
- Tính đa trị trong hình tượng đã tạo nên nhiều tầng bậc đối thoại cho văn bản, khiến văn bản không còn là một câu chuyện, một vấn đề hay một tư tưởng cụ thể mà là một hệ những tư tưởng lồng ghép và đan bện, tôn sáng và làm mờ nhau
I Cốt truyện kịch hay nhại cổ tích.
- Khi Lưu Quang Vũ bắt đầu nổi tiếng trên kịch trường thì nhân loại chuyên hẳn sang thời
kì hậu hiện đại Lúc này, yếu tố cá nhân vẫn được xem xét nhưng không còn là những nhân vị hoàn hảo, có thể phán xét và trở thành biểu tượng cho một tiếng nói đơn nhất độc tôn về thân phận con người Cá nhân bây giờ là những mảnh vỡ Họ không thể đại diện cho bất kì hai và cả bản thân họ
Nói tóm lại, không kỉ nguyên hậu hiện đại, sau khi không tìm được câu trả lời cuối cùng
về bản thể, con người chấp nhận một cuộc sống nội tại với chính sự chắp vá và không thể nào thấu triệt nó
- Phương thức sáng tác:
LQV chọn viết lại cổ tích Các nhà văn hậu hiện đại muốn đối thoại lại cổ tích bằng cách tái hiện cuộc đời theo đúng cái cách hiện tồn của nó Họ giữ lại phần đầu của cốt truyện, nối thêm phần đuôi hoặc đan xen thêm các chi tiết, sự kiện vào cốt truyện, và thế là mọi chuyện được nhìn dưới ánh sáng khác, cái ánh sáng đa trị, thật chói chang dưới nắng mặt trời với tất cả những ưu tư phiền toái bất tận của nó
Vở kịch viết lại câu chuyện cổ tích “Hồn trương ba da hàng thịt” Lỗi lầm bắt đầu từ tiên thánh, những kẻ nắm vận mệnh con người Và sau đó, chính con người với lòng tham, sự
vô liêm sỉ, thái độ thỏa hiệp với cái xấu, càng làm cho lỗi lầm rối ren hơn Cốt truyện được dựa vào câu chuyện dân gian, nhưng trọng tâm của kịch được bắt đầu ngay chỗ cốt truyện dân gian chấm dứt Cốt truyện của LQV tập trung khai thác bi kịch của hồn TB trong thể xác anh hàng thịt Một mặt, “hồn” – tượng trưng cho thế giới tinh thần tinh khiết, kết tinh văn hóa trác tuyệt con người, muốn giữ vẻ thanh cao của mình, mặt khác
“hồn’ thấy mình ngày càng chịu sự cám dỗ mãnh liệt của cái xác – tượng trưng cho dục vọng, cho vật chất, bản năng xấu của con người Bi kịch là hồn chẳng thể nào tìm được sự bình yên trong chính cái xác ấy => sự sống chỉ ý nghĩa khi hồn được sống trong chính thân xác đích thực của mình
II Xung đột kịch hay bi kịch của Hồn Trương Ba.
- Xung đột kịch diễn ra đồng thời ở cả hai lớp: giữa văn hóa và bản năng, giữa sự thống nhất cá thể và sự khập khễnh cá thế - sự vay mượn hình hài
Trang 2a. Bi kịch về sự sai lầm trong quan niệm của Đế Thích.
- Trong tư duy của Đế Thích và tiên thánh nói chung, được sống lại là hạnh phúc, nhưng thực tế cho thấy điều khác hẳn: sống như thế nào quyết định đến hạnh phúc của con người Mới hay làm điều tốt cho con người không phải lúc nào cũng mang lại hạnh phúc cho họ Tư tưởng này là sản phẩm mà chủ nghĩa hậu hiện đại khai thác
b. Bi kịch của sự cám dỗ bất phân thắng bại
- Sống trong cái xác của anh hàng thịt mà không chịu sống theo ước muốn của cái xác đó
- Sống trong cái xác thô phàm đầy bản năng nhục dục của anh hàng thịt, hồn Trương Ba vốn trước đây nhân hậu, bản tính ngay thẳng, dần dần đổi khác: ham uống rượu, thích tiết canh, không còn đam mê cờ, thú vui thanh cao, trí tuệ nữa Những nước cờ cao tay giờ chẳng còn
- Ý thức được điều đó, hồn TB đau khổ, và càng đau khổ hơn nữa khi hồn không thể giải quyết được mâu thuẫn Đây chính là thước đo bản chất bi kịch của hồn TB Người ta chỉ thực sự bi kịch khi ý thức được bi kịch của mình Hồn TB càng cố gắng bao nhiêu thì kết quả dường như càng tai hại bấy nhiêu Được thể hiện qua cuộc đối thoại với cái xác Hồn: “Cái thân thể kềnh càng thô lỗ này, ta bắt đầu sợ mi, ta chỉ muốn rời xa mi tức khắc” Xác: “Sao ông có vẻ khinh thường tôi thế nhỉ? Tôi cũng đáng được quý trọng chứ”
- Thể xác hay đời sống vật chất của con người có tiếng nói riêng Đó là tiếng nói của bản năng, của những đam mê, nhục dục đời thường Bản thân tiếng nói đó không có gì đáng xấu hổ hay đáng trách cả chỉ khi nó cố lấn át tâm hồn – tinh thần, xui tâm hồn làm điều xằng bậy thì mưới đáng chê trách Thể xác chịu sự chỉ đạo của tâm hồn nhưng nó vẫn có những tác động ghê gớm đối với tâm hồn
Một tâm hồn tỉnh táo là tâm hồn phải luôn cảnh giác, phải luôn đấu tranh để vượt lên những đòi hỏi sai lạc của thể xác Hồn Trương Ba dần tha hóa thể hiện chân lí, khi con người chỉ sống trong môi trường thô phàm của cái thế giưới vật chất ngự trị, thì tất sẽ bị
nó chi phối
c Bi kịch của sự không được thừa nhận.
- Người vợ do ghen tuông, không chịu ảnh hồn suốt ngày ở bên và chịu sự ỡm ờ của vợ xác hàng thì nên muốn bỏ đi để hồn “thảnh thơi”
Bé Gái – cháu nội không nhận ông, thậm chí còn xua đuổi
Cô con dâu, người vốn yêu quý, cảm thông với ông cũng cảm thấy bố một một khác đi theo chiều hướng xấu: “tất cả cứ như lệch lạc, nhòa mờ dần đi, đến nỗi có lúc chính con cũng không nhận ra thầy nữa”
Bi kịch gia đình là nút nhấn cuối cùng trong chuỗi xung đột kịch Mất gia đình, ý nghĩa sống của hồn Tb không còn nữa
d Bi kịch cuối cùng: đối thoại với Đế Thích.
- Hồn Tb kiên quyết từ chối, không chấp nhận sự sống như hiện tại ĐT vô cùng ngạc nhiên khi hồn TB cứ đòi chết ĐT cố khuyên hồn TB thỏa hiepj với cuộc sống theo cách xác hàng thịt đã làm rằng cái thế giới người này vốn không trọn vẹn Một vị thần tiên lại
Trang 3đi chấp nhận cuộc sống gá tạm, nhưng con người thì không Hồn TB từ chối, lí lẽ của hồn
là không thể chấp nhận được của cuộc sống giả tạo Ý nghĩa của sự sống là lòng trung thực với con người, với vạn vật và cả với chính bản thân mình
III Ngôn ngữ kịch hay trùng phức giọng.
- Xét từ khía cạnh tính chất của ngôn ngữ nhân vật, ngôn ngữ nhân vật trong vở kịch có hai dạng chính: ngôn ngữ khước từ, ngôn ngữ dụ dỗ
Hồn TB và gia đình TB nói riếng khước từ, còn Đế Thích và xác hàng thịt nói tiếng dụ dỗ Điều đáng chú ý là cả hai tiếng nói này đều xuất phát từ lợi ích cá nhân
a. Tiếng nói khước từ
- Tb khước từ xác hàng thịt là để giữ sự cao cả của tinh thần: “ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn”
- Tb khước từ sự sống do ĐT ban là vì: “tôi không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo Tôi muốn được là tôi toàn vẹn”
b Tiếng nói dụ dỗ.
- ĐT giúp TB không phải hoàn toàn hồn nhiên mà có mục đích: “nhờ ông đánh cờ với tôi, người trên trời dưới đất mới biết ta cao cờ như thế nào! Ngoài ông ra, không ai dám độ cờ với tôi Ông chình là lẽ tồn tại của tôi” Với ĐT, TB chỉ là “vật xác định”, một khi trở thanh “vật xác định”, con người không còn là người mà đã trở thành đồ chơi trong tay thần thánh Thần thánh không còn là đấng cứu tinh của nhân loại mà đã xuống đồng hàng với những trò lừa lọc nhân gian Mĩ học “trò chơi” của chủ nghĩa hậu hiện địa đã óa nhòa ranh giữa tiên và phàm giới Không phải nâng cao người lên cao với thần thành mà kéo thần thánh xuống hạ giới
- Hồn TB không chấp nhận luận thuyết đó và khẳng định nếu như có còn sống, thì hồn sẽ không đánh cờ với ĐT nữa: “đánh cờ vơi ông chán lắm! Không có gì chán bằng đánh cờ với tiên!”
ĐT nhận ra cuộc sống thần tiên thật sự là đầy ải, lẽ đó sau khi hóa phép để cu Tị sống lại,
để hồn đồ tể quay lại với xác và để hồn TB thanh thản ra đi, ĐT không về trời mà ở lại nhân gian làm người: “Tôi chán cõi giời lắm rồi Tôi sẽ ở lại đây, làm một con người, sống cuộc sống của con người trần thế”
Ngôn ngữ kịch luôn xó xu hướng đi vào chiều sâu của triết lí Những triết lí có tính gợi
mở, tính hạ bệ, lột mặt nạ, giải thiêng thần thánh mà mục đích cuối cùng của nó là nhằm tôn vinh con người với những khát vọng, ước mơ đời thường Tính giải thiêng này là sản phẩm tư duy hậu hiện đại
c. Ngôn ngữ chất chứa tiếng cười
- Không còn là tiếng cười cổ tích mà được đổi sắc thái, thành tiếng cười của bi hài trái khoáy, hài hước đen
- Đoạn đối thoại giữa Nam Tào và Bắc Đẩu mở đầu vở kịch chất chứa tiếng cười bi đát về
sự đổ vỡ Ngay cả thiên đình cũng đâu còn nề nếp, phép tắc thì hạ giới bát nháo cũng là điều dễ hiểu Sử dụng lối nói suồng sã của đời sống chen vào diễn ngôn mang tính văn
Trang 4chương thuần túy, thể hiện sự rối ren của thời đại, sự khốn đón của con người trong sự lẫn lộn, tù mù trắng đen của xác và hồn
- Tính chất nước đôi trong lối nói của nhân vật cũng được tận dụng Sau khi nghe hồn Trương ba đòi được chết, lập luận về mục đích đánh cờ và tuyên bố không đánh cờ với mình, ĐT thốt lên: “con người hạ giới các ông thật kì lạ” Câu nói này không chỉ cười Đế Thích mê cờ đến mức xem đánh cờ là lẽ sống tối thương của đời mình mà còn cười lũ người hạ giới không dám dâng hiến hết đời mình cho một mục đích, một môn nghệ thuật mình hằng yêu thích Đây là tiếng cười đa trị
Giá trị: Khát vọng của Hồn Trương Ba là khát vọng vươn tới cái chân thực, cái toàn vẹn tuyệt đối và sẵn sàng chấp nhận cái chết để bảo toàn, để vươn lên cái tuyệt đối đó Ở góc
độ này, TB cao hơn ĐT bởi đã dũng cảm nói lên tiếng nói bảo vệ chân lí cao quý của con người: sự trung thực Bằng cái chết, hồn TB trở nên bất tử Đấy là một nghịch lí, nhưng đấy cũng chính là con đường phục hưng của những giá trị nhân văn