Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm) Tác giả tác phẩm Ngữ văn lớp 12 I Tác giả văn bản Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm) Nguyễn Khoa Điềm sinh năm 1943 Quê quán thôn Ưu Điềm, xã Phong Hòa, huyện Phong Điềm, tỉnh Thừ[.]
Trang 1Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm) - Tác giả tác phẩm Ngữ văn lớp 12
I Tác giả văn bản Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm)
- Nguyễn Khoa Điềm sinh năm 1943
- Quê quán: thôn Ưu Điềm, xã Phong Hòa, huyện Phong Điềm, tỉnh Thừa Thiên-Huế trong một gia đình trí thức có truyền thống yêu nước và cách mạng
- Năm 1955, Nguyễn Khoa Điềm ra Bắc học tại trường học sinh miền Nam
- Sau khi tốt nghiệp khoa Văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1964, ông về Nam hoạt động trong phong trào học sinh, sinh viên thành phố, xây dựng cơ sở cách mạng, viết báo, làm thơ
- Sau ngày thống nhất đất nước, ông tiếp tục hoạt động chính trị và văn nghệ ở Thừa Thiên – Huế
- Năm 2000, ông được nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật
Trang 2- Nguyễn Khoa Điềm thuộc thế hệ các nhà thơ trong thời kì kháng chiến chống Mĩ, cứu nước
- Tác phẩm chính: Đất ngoại ô, Mặt đường khát vọng, Ngôi nhà có ngọn lửa ấm, Thơ Nguyễn Khoa Điềm, Cõi lặng
- Phong cách thơ: sự kết hợp giữa cảm xúc nồng nàn và suy tư sâu lắng của người tri thức về đất nước, con người Việt Nam
Bài giảng Ngữ văn lớp 12 Đất nước
II Nội dung văn bản Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm)
Trang 7III Tìm hiểu chung về tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm)
1 Hoàn cảnh ra đời tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm)
- Trường ca Mặt đường khát vọng được tác giả sáng tác năm 1971 tại chiến khu Trị -
Thiên, viết về sự thức tỉnh của tuổi trẻ đô thị vùng tạm chiến miền Nam về non sông,
đất nước, về sứ mệnh của thế hệ mình, xuống đường dấu tranh hòa nhịp với cuộc chiến
đấu chống đế quốc Mĩ xâm lược
- Đoạn trích “Đất nước” thuộc phần đầu chương V của trường ca
Trang 82 Bố cục tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm) (2 phần)
- Phần 1 (từ đầu đến “Làm nên đất nước muôn đời”): Đất nước bình dị, gần gũi được cảm nhận từ nhiều phương diện của đời sống
- Phần 2 (còn lại): Tư tưởng đất nước của nhân dân
3 Nội dung chính tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm)
Đoạn trích là những cảm nhận mới mẻ của tác giả về đất nước qua những vẻ đẹp được phát hiện ở chiều sâu trên nhiều phương diện: lịch sử, địa lí, văn hóa Tư tưởng trọng tâm, bao trùm toàn bộ bài thơ là tư tưởng “Đất nước của nhân dân”
4 Tóm tắt tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm)
Tóm tắt tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm) (mẫu 1)
Đoạn trích lần lượt trả lời cho những câu hỏi Đất nước có từ bao giờ? Chính là lí giải
về nguồn gốc của đất nước Đất nước là gì? Được lí giải ở nhiều phương diện khác nhau Trên phương diện địa lí, Đất nước trên chiều dài lịch sử Đất nước hiện lên bình
dị, thân thuộc mà vô cùng thiêng liêng và trường tồn mãi mãi Đất nước là của nhân dân Thiên nhiên với những địa danh của đất nước đều có một lịch sử riêng không chỉ
do tạo hóa ban tạo mà còn được hình thành từ cuộc đời của mỗi người Đất nước này là
do nhân dân tạo ra và gìn giữ, bảo vệ từ đời này qua đời khác Chúng ta những thế hệ sau cần biết bảo vệ và cống hiến để dựng xây đất nước trường tồn và phát triển.
Tóm tắt tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm) (mẫu 2)
Đoạn trích lần lượt trả lời cho những câu hỏi: Đất nước có từ bao giờ? Chính là lí giải
về nguồn gốc của đất nước “Khi ta lớn lên đất nước đã có rồi”, Đất nước bắt nguồn từ những điều giản dị nhất từ câu chuyện cổ tích, từ phong tục búi tóc, từ ca dao, thần thoại, từ truyền thống chống giặc ngoại xâm,…chính điều này khiến chúng ta tò mò về
sự xuất hiện của đất nước và muốn đi tìm nguồn cội của mình Tiếp theo là câu hỏi Đất nước là gì? Được lí giải ở nhiều phương diện khác nhau Trên phương diện địa lí, Đất nước trên chiều dài lịch sử: Đất nước hiện lên bình dị, thân thuộc mà vô cùng thiêng
Trang 9liêng và trường tồn mãi mãi Cuối cùng là làm rõ tư tưởng đất nước là của nhân dân Thiên nhiên với những địa danh của đất nước đều có một lịch sử riêng không chỉ do tạo hóa ban tạo mà còn được hình thành từ cuộc đời của mỗi người Đất nước này là do nhân dân tạo ra và gìn giữ, bảo vệ từ đời này qua đời khác Chúng ta những thế hệ sau cần biết bảo vệ và cống hiến để dựng xây đất nước trường tồn và phát triển.
Tóm tắt tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm) (mẫu 3)
Nguyễn Khoa Điềm đã thuộc thế hệ những nhà thơ trưởng thành trong khói lửa kháng chiến chống Mỹ
Thơ ông rất giàu chất suy tư và cảm xúc dồn nén, thể hiện được tâm tư của người trí thức tham gia chiến đấu.“Đất Nước” thuộc vào phần đầu của chương V trong trường
ca Mặt đường khát vọng, tác phẩm đã được hoàn thành ở chiến khu Trị Thiên
vào năm 1971 và viết về sự thức tỉnh của tuổi trẻ ở vùng đô thị tạm chiếm miền Nam
về non sông đất nước và về cả sứ mệnh của thế hệ mình, xuống đường để đấu tranh chống đế quốc Mỹ xâm lược.
5 Phương thức biểu đạt:
- Tự sự, biểu đạt
6 Thể thơ tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm):
- Tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm) được viết bằng thể thơ: Tự do
7 Giá trị nội dung tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm)
- Đất Nước được cảm nhận ở nhiều phương diện: từ văn hóa - lịch sử, địa lí - thời gian đến không gian của đất nước Đồng thời, tác giả cũng nêu lên trách nhiệm của các thế hệ, đặc biệt là thế hệ trẻ với đất nước mình.
- Cái nhìn mới mẻ về đất nước với tư tưởng cốt lõi là tư tưởng đất nước của nhân dân Đất nước là sự hội tụ, kết tinh bao công sức và khát vọng của nhân dân Nhân dân chính là người đã làm ra đất nước.
Trang 108 Giá trị nghệ thuật tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm)
- Tác giả lựa chọn thể thơ tự do, phóng khoáng không bị bó buộc về số chữ trong một câu, số câu trong một bài vừa tạo ra nét độc đáo về hình thức cho bài thơ, vừa
là cơ hội để dòng chảy của cảm xúc được phát triển một cách tự nhiên.
- Sử dụng các chất liệu văn hóa dân gian với đa dạng các thể loại: từ phong tục - tập quán sinh hoạt của nhân dân đến các thể loại của văn học dân gian như cadao - dân
ca, truyện cổ tích, truyền thuyết, sự tích, Điều đặc biệt là tác giả sử dụng một cách sáng tạo, không trích dẫn nguyên văn mà chỉ trích một vài từ nhưng người đọc cũng
có thể hiểu về thi liệu dân gian ấy.
- Giọng thơ trữ tình - chính luận, là sự kết hợp giữa cảm xúc nồng nàn và suy tư sâu lắng của người trí thức về đất nước và con người.
IV Dàn ý tác phẩm Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm)
II Thân bài
1 Đất nước bình dị, gần gũi được cảm nhận từ nhiều phương diện của đời sống
a) Nguồn gốc của đất nước
- Đất nước hình thành cùng với những câu chuyện dân gian
- Đất nước hình thành với những truyền thống mang đậm bản sắc dân tộc: ăn trầu, búi tóc
- Đất nước hình thành với quá trình đấu tranh dựng nước và giữ nước của cha ông
- Đất nước hình thành với quá trình lao động sản xuất của cha ông: cái kèo cái cột thành tên, một nắng hai sương
Trang 11⇒ Tác giả có cái nhìn mới mẻ về cội nguồn đất nước, đất nước bắt nguồn từ chiều sâu văn hóa, văn học, lịch sử và truyền thống dân tộc
b) Định nghĩa về đất nước
- Không gian đất nước:
+ Tác giả tách hai yếu tố đất và nước để cảm nhận một cách độc đáo
+ Đất nước là không gian gắn với cuộc sông của mỗi người, của anh và của em, là nơi hẹn hò của anh, em, của chúng ta: nơi ta hẹn hò, nơi anh đến trường, nơi em tắm + Không gian mênh mông với rừng vàng biển bạc
+ Là nơi sinh tồn và phát triển của cả cộng đồng dân tộc
- Thời gian lịch sử của đất nước: được nhìn xuyên suốt mạch thời gian từ quá khứ đến hiện tại và đến tương lai
- Suy tư về trách nhiệm của mỗi cá nhân với đất nước: “Phải biết gắn bó và san sẻ”, đóng góp, hi sinh để góp phần dựng xây đất nước
⇒ Qua cái nhìn toàn diện của nhà thơ, đất nước hiện lên vừa gần gũi, thân thuộc lại vừa thiêng liêng, hào hùng và trường tồn đến muôn đời sau
2 Tư tưởng cốt lõi: đất nước của nhân dân
- Thiên nhiên của đất nước không phải đơn thuần là sản phẩm của tạo hóa mà hơn hết
nó là một phần máu thịt của con người, do con người tạo nên:
+ Tình nghĩa thủy chung, thắm thiết: núi Vọng Phu, hòn Trống Mái
+ Chiến đấu bảo vệ đất nước: chuyện Thánh Gióng
+ Cội nguồn thiêng liêng: đất tổ Hùng Vương
+ Truyền thống hiếu học: núi Bút non Nghiên
+ Hình ảnh đất nước tươi đẹp: con cóc, con gà
+ Những cuộc di dân khai phá đất nước
Trang 12- Lịch sử 4000 năm của dân tộc được tạo nên từ mồ hôi và cả chính xương máu của nhân dân:
+ Họ là những người con trai, con gái bình dị nhưng luôn thường trực tình yêu nước,
họ vừa lao động sản xuât vừa hăng hái chiến đấu
+ Tác giả nhấn mạnh đến những con người vô danh làm nên lịch sử, khẳng định vai trò của mỗi cá nhân với lịch sử dân tộc
- Nhân dân là những người đã tạo ra và giữ gìn những giá trị vật chất, tinh thần cho đất nước: văn hóa: “truyền hạt lúa”, “truyền lửa”, “truyền giọng nói”, “gánh theo tên xã, tên làng”, từ đó xây dựng nền móng phát triển đất nước lâu bền
- Tư tưởng cốt lõi là tư tưởng đất nước của nhân dân: “Đất nước này là đất nước của nhân dân/Đất nước của nhân dân đất nước của ca dao huyền thoại” Đất nước ấy thể hiện qua tâm hồn con người: biết yêu thương, biết quý trọng trọng tình nghĩa, công sức
và biết chiến đấu vì đất nước Tư tưởng đất nước nhân dân của Nguyễn Khoa Điềm có
sự kế thừa và phát triển trong thời đại mới, thời đại chống Mĩ cứu nước
III Kết bài
- Khẳng định lại giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của đoạn trích
+ Nội dung: bài thơ thể hiện cách nhìn mới mẻ, độc đáo về đất nước trên nhiều góc độ khác nhau: văn hóa, lịch sử, địa lí Từ đó, làm nổi bật tư tưởng “Đất nước của nhân dân”
+ Nghệ thuật: giọng thơ trữ tình, chính trị đằm thắm, dạt dào cảm xúc, sử dụng hình ảnh, yếu tố văn học, văn hóa dân gian
- Bài học đối với thế hệ trẻ hiện nay: đất nước luôn dung dị, gần gũi và tồn tại trong cuộc sống hằng ngày của mỗi người, vì vậy, chúng ta hãy thể hiện lòng yêu nước của mình từ những hành động nhỏ nhất
V Một số đề văn bài Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm)
Đề bài: Phân tích bài thơ Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm.
Phân tích bài thơ Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm - mẫu 1
Trang 13Nguyễn Khoa Điềm một cây bút tài năng, thơ ông giàu cảm xúc, đậm chất chiêm nghiệm, suy tư, đi vào chiều sâu triết lí Trong hệ thống sáng tác của ông, nổi bật nhất chính là trường ca “Mặt đường khát vọng” Đoạn trích trong sách giáo khoa được trích
từ phần đầu của chương V, có tên là Đất nước đã nói lên nguồn gốc cũng như truyền
thống vẻ vang của dân tộc
Trong phần đầu của tác phẩm, Nguyễn Khoa điềm đi tìm câu trả lời cho câu hỏi
“Đất nước là gì?” và “Đất nước có từ bao giờ?” Với câu hỏi đầu tiên, tác giả đem đến
cho người đọc câu trả lời: “Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi/ …/ Đất Nước lớn lên
khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc” Như vậy, với cách giải thích hết sức gần
gũi, thân thuộc, đậm chất dân gian, Nguyễn Khoa Điềm đã cho người đọc thấy đất nước đã có từ lâu đời, từ những câu chuyện cổ tích dung dị mà ta vẫn nghe hàng ngày;
là sự tích trầu cau đượm tình vợ chồng, thắm thiết tình anh em; là truyền thuyết Thành Gióng cậu bé vụt lớn nhổ cây bên đường đánh tan giặc Ân Không chỉ vậy đất nước
còn gắn liền với những phong tục tập quán đẹp đẽ của cha ông: “Tóc mẹ thì bới sau
đầu/ Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn”.Hình ảnh người phụ nữ Việt
Nam duyên dáng, gọn gàng với búi tóc được búi cao sau đầu, đây là nét văn hóa đặc trưng của người dân Việt Nam Tác giả cũng đã vận dụng tài tình “gừng cay muối mặn” để thấy rõ tình nghĩa thủy chung, hôn nhân bền chặt sâu sắc của cha ông ta thuở trước Để làm rõ khái niệm đất nước, Nguyễn Khoa Điềm tiếp tục cho ta thấy đất nước
đã có từ rất lâu trong tiến trình phát triển của cuộc sống đời thường: là khi chúng ta
dựng nhà, sinh con đẻ cái: Cái kèo cái cột thành tên, cách đặt tên đơn giản này cũng
xuất phát từ quan niệm của ông cha ta, đặt tên xấu cho dễ nuôi; là nền văn minh lúa
nước: Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng Phải trải qua rất nhiều
gia đoạn khác nhau mới có thể tạo nên hạt gạo trắng, hạt cơm thơm ngon, ngọt bùi Và
lời thơ kết đoạn thật nhẹ nhàng: “Đất nước có từ ngày đó” Ngày đó là ngày có sự kết
hợp của phong tục, truyền thống, văn hóa được tạo dựng trong một thời gian lâu dài
Sau khi trả lời câu hỏi đất nước có từ bao giờ, Nguyễn Khoa Điềm tiếp tục truy nguyên, để tìm ra lời giải đáp cho câu hỏi thứ hai: “Đất nước là gì?” Những tưởng rằng đất nước là những gì cao siêu, xa vời, khác thường, nhưng không, đối với Nguyễn Khoa Điềm không gian đất nước lại được tái hiện hết sức bình dị, gần gũi với cuộc
sống hàng ngày của con người: “Đất là nơi anh đến trường/ Nước là nơi em tắm”; đất
nước là không gian của tình yêu đôi lứa, để đôi ta hò hẹn và nhung nhớ nhau trong chiếc khăn lỡ đánh rơi; không chỉ vậy, đất nước còn là nơi trở về của những người con
có tình yêu quê hương tha thiết, sâu nặng: “Đất là nơi con chim phượng hoàng bay về
Trang 14hòn núi bạc/ Nước là nơi con cá ngư ông móng nước biển khơi”; và đất nước còn là
không gian sinh sống của biết bao thế hệ cha ông Đất nước hiện lên vừa giản dị, là nơi gầy dựng cuộc sống yên ấm hạnh phúc, lại vừa lớn lao, vĩ đại
Không chỉ cảm nhận đất nước ở chiều không gian, mà tác giả còn cảm nhận cả ở chiều dài lịch sử từ quá khứ “đằng đẵng”, đất nước hào hùng, với sự ngã xuống của
nhiều người, đem lại bình yên cho quê hương, xây dựng phong tục tập quán và “gánh
vác phần người đi trước ở lại/ Dặn dò con cháu việc mai sau” Trong hiện tại, đất
nước giản dị gần gũi, trong mỗi con người đều có một phần của đất nước, và khi có sự đoàn kết của tất cả mọi người sẽ đem lại một đất nược vẹn tròn, đầy đủ và tràn đầy sức
mạnh nhất: “Khi chúng ta nắm tay mọi người/ Đất nước vẹn tròn to lớn” Ở đây thi nhân đã rất tinh tế khi đi từ cái riêng, tình cảm cái nhân: “khi hai đứa cầm tay/ Đất
nước trong chúng ta hài hòa nồng thắm” để đi đến cái lớn lao, tập thể là đất nước vẹn
tròn to lớn Còn sợi dây nào bền chặt hơn sợi dây tình cảm, sợi dây ấy sẽ gắn kết tất cả mọi người với nhau tạo nên một đất nước vững bền Không dừng lại ở đó, ông còn hướng ánh mắt mình đến tận tương lai để hi vọng, để tin tưởng vào tương lai tươi sáng
của đất nước: “Mai này con ta lớn lên/ Con sẽ mang đất nước đi xa/ Đến những tháng
này mơ mộng” Và từ đó ông nêu lên trách nhiệm của mỗi cá nhân cũng như toàn bộ
thế hệ trẻ đối với đất nước: “Em ơi em đất nước là máu xương của mình/ Phải biết gắn
bó và san sẻ/ Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở/ Làm nên đất nước muôn đời”
Trước hết, ông khẳng định đất nước là xương máu của mình, của cha ông để lại, bởi vậy vận mệnh của đất nước nằm trong tay mỗi chúng ta Hai câu thơ sau như một mệnh lệnh “phải biết” cống hiến sức mình cho sự nghiệp chung của đất nước Và câu thơ cuối là lời gọi đầy tha thiết “em ơi em” thể hiện sự chân thành, bởi vậy mà sức lan tỏa càng trở nên mạnh mẽ hơn
Nếu như trong phần đầu tiên của tác phẩm là hành trình Nguyễn Khoa Điềm cắt nghĩa, lí giải, truy nguyên nguồn gốc của đất nước thì đến phần còn lại của đoạn trích ông đi tìm “Ai đã là người làm nên Đất nước” Đoạn thơ thể hiện rõ nét và sâu sắc nhất
tư tưởng đất nước nhân dân của ông Với Nguyễn Khoa Điềm, nhân dân chính là người
đã làm ra Đất Nước nên “Đất nước này là Đất Nước của nhân dân” Tư tưởng này
không chỉ đến Nguyễn Khoa Điềm mới có, mà cách đó hang trăm năm, Nguyễn Trãi
cũng đã từng khẳng định: “Phúc chu thủy tín dân do thủy” (Lật thuyền mới biết dân
như nước) Đối với Nguyễn Khoa Điềm ông không chỉ dừng lại ở lời khẳng định, mà còn lần lượt chứng minh trên các phương diện địa lý, lịch sử và văn hóa