PHÂN TÍCH BÀI THƠ VIẾNG LĂNG BÁC:Chủ tịch HCM là nhân vật lịch sử vĩ đại nhất của dân tộc việt Nam thế kỉ 20 – Người đã để lại trong lòng nhân dân Việt Nam hình ảnh một vị cha già hiền t
Trang 1PHÂN TÍCH BÀI THƠ VIẾNG LĂNG BÁC:
Chủ tịch HCM là nhân vật lịch sử vĩ đại nhất của dân tộc việt Nam thế kỉ 20
– Người đã để lại trong lòng nhân dân Việt Nam hình ảnh một vị cha già hiền từ,
một tên gọi Bác thân thiết Người là hiện thân của những gì mạnh mẽ và cao quý nhất của dân tộc Lăng người trở thành nơi lưu giữ hình ảnh người lúc sinh thành nơi chiêm ngưỡng thành kính của nhân dân thế giới đồi với người, biết bao nhà thơ đã làm thơ về người, về lăng người, và “Viếng lăng Bác” của Viễn Phương là một trong số những bài đặc sắc Bài thơ là lòng thành kính thiêng liêng của viễn phương và của đồng bào ta đối với bác khi vào lăng viếng bác.
Viễn Phương (1928-2005) tên khai sinh là Phan Thanh Viễn, quê xã Bình Đức, huyện Châu Thành, tỉnh An Giang Trong kháng chiến chống Pháp và chống
Mĩ, ông hoạt động ở Nam Bộ , là một trong những cây bút có mặt sớm nhất của lực lượng vănnghệ giải phóng ở miền Nam thời kì chống Mĩ cứu nước Thơ Viễn Phương thường nhỏ nhẹ, giàu tình cảm
Bài thơ “Viếng lăng Bác” là bài thơ tiểu biểu của ông Bài thơ được viết vào tháng 4 năm 1976, một năm sau ngày giải phóng miền Nam, đất nước vừa được thống nhất Đó cũng là khi lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh vừa được khánh thành Tác giả là một người con của miền Nam, được ra viếng lăng Bác, tình cảm yêu thương, kính trọng đối với Bác trở thành nguồn cảm hứng để ông sáng tác bài thơ này Bài thơ được In trong tập thơ “Như mây mùa xuân” (1978)
Mở đầu bài thơ là cảm xúc của tác giả khi lân đầu tiên được ra thăm lăng Bác
“Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác”
Câu thơ mở đầu giản dị tự nhiên nhưng nghe thật xúc động: “ Con ở miền Nam ra thăm lăng bác” Nhan đề bài thơ là viếng lăng bác nhưng câu thơ mở đầu lại dùng
“thăm lăng bác” “Viếng” đến để thắp hương tưởng nhớ người đã khuất còn
“thăm” đến để hỏi han sức khỏe người còn sống Trong trái tim của nhà thơ và hàng triệu đồng bào miền Nam bác vẫn sống, vẫn đồng hành cùng dân tộc.
Chi tiết thơ “con ở miền Nam” thật bùi ngùi xúc động Khúc ruột miền Nam là miền đất xa xôi mà Bác không nguôi ngóng chờ, cho đến những ngày trước lúc lâm chung thì trái tim người vẫn luôn huớng về mìền Nam ruột thịt Nơi
đó có biết bao đồng bào ta đang ngày đêm chiến đấu và anh dũng hy sinh vì một ngày mai nước nhà thống nhất.
Bác nhớ miền Nam nỗi nhớ nhà Miền Nam mong Bác nỗi mong cha”
Hôm nay nước nhà đã độc lập con đã về đây, bác ơi Như vậy là từ mảnh đất miền nam mấy chục năm trời chia cắt bởi chiến tranh tàn khốc, hôm nay người con miền Nam mới có dịp ra “ ra thăm lăng Bác” Nhà thơ xưng “con” và gọi “Bác” lời thơ giản dị, mộc mạc mà chất chứa bao tình cảm gần gũi, thân thương, kính trọng Tình cảm trong câu thơ quả đúng là tình cảm của một đứa con
ở xa mà nỗi niềm ấp ủ bấy lâu nay chỉ chờ gặp lại bóng dáng thân yêu của người cha già là trào dâng thổn thức
Trang 2Và trong niềm xúc động trào dâng ấy, trong cái mênh mang sương mù của mọt ngày mùa thu Hà Nội, qua con mắt thi nhân, ta chợt tìm thấy một “hàng tre” bát ngát
“Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát
Ôi hàng tre xanh xanh Việt Nam Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng”
Đến với Bác, đến với hàng tre, ta như đến với quê hương làng mạc, đến với mái nhà tranh âm vang lời ru của bà, của mẹ; đến với Bác là đến với dân tộc mình, thế mới đẹp làm sao! Hình ảnh nhân hoá, ẩn dụ “hàng tre xanh xanh “bão táp mưa sa đứng thẳng hàng” còn là biểu tượng bất diệt của con người VN kiên cường, bất khuất biền bỉ Màu xanh của tre chính là màu xanh của sức sốg VN, màu xanh của hy vọng, hạnh phúc và hoà bình Đây quả là một tứ thơ độc đáo, giàu ý nghĩa tượng trưng
“Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng
Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ
Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ Kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuân”
Cũng là “mặt trời” nhưng “mặt trời” ở câu thơ thứ nhất là mặt trời của thiên nhiên vũ trụ, ngày ngày tỏ sáng, đem sự sống cho muôn loài, vạn vật, nó cũng có lúc quạnh quẽ, u ám Còn “mặt trời” của nhận dân VN “mặt trời” trong lăng thì vẫn luôn chiếu ánh sáng vĩnh hằng, đỏ mãi Bác chính là vầng mặt trời hồng toả tia sáng soi rọi con đừơng giúp dân tộc ta thoát khỏi kiếp đời nô lệ, là sức mạnh giúp nhân dân ta chèo lái con thuyền cách mạng cập bến vinh quang, đi đến bờ thắng lợi
Biện pháp nghệ thuật nhân hóa, ẩn dụ đã thể hiện sự thành kính thiêng liêng của nhà thơ đối với Bác, ta tự hỏi tại sao nhà thơ viễn phương không ví Bác với trăng với sao mà lại ví Bác với mặt trời? chính là bởi trăng sao tuy có sáng nhưng không đủ để sưởi ấm, chỉ có vầng thái dương tỏa sáng và ấm áp mới xứng với sự vĩ đại của Bác, lấy mặt trời chỉ Bác nhà thơ ngầm ca ngợi và khẳng đinh sự trường tồn vĩnh hằng của hình ảnh Bác, thể hiện tấm lòng nhân dân nhớ Bác, kính yêu Bác.
Hình ảnh dòng người vào lăng viếng Bác được tác giả ví như tràng hoa dâng lên người Những người vào lăng viếng bác không phải đến để viếng một con người đã từ trần mà đến để bày tỏ lòng thành kính thiêng liêng đối cuộc đời của người Động từ dâng” đã nói lên điều ấy, hình ảnh tràng hoa dòng người là hình ảnh thật sáng tạo, bởi “người là hoa của đất” “Bảy mươi chín” mùa xuân là một hình ảnh hoán dụ nghệ thuật sáng tạo, ấy là bảy mươi chín tuổi, bảy mươi chín năm của cuộc đời Bác đã cống hiến, hy sinh hết mình đối với dân tộc và nhân dân ta Bác chính là mùa xuân, và mùa xuân ấy đã làm cho cuộc đời người dân VN
nở hoa Điệp ngữ “ngày ngày” đứng mỗi ý thơ giữ vị trí “nhãn tự”, vừa thể hiện một qui luật trình tự của dòng người vào lăng viếng Bác, lại vừa thể hiện một qui luật tự nhiên của tạo hoá
Trang 3Vào bên trong lăng Bác, thấy Bác đang nằm đó, nhà thơ lại một lần nữa
cố giấu tiếng nấc nghẹn ngào:
Bác nằm trong giấc ngủ bình yên
Mà sao nghe nhói ở trong tim”
Khung cảnh bên trong lăng thật êm dịu, thanh bình Lúc này, trước mặt mọi người chỉ có hình ảnh Bác Bác nằm đó trong giấc ngủ vĩnh hằng Bác mất thật rồi sao? Không đâu Bác chỉ nằm đó ngủ thôi, Bác chỉ ngủ thôi mà! Suốt bảy mươi chín năm cống hiến cho đất nước Bác chưa từng được ngủ ngon: Ta đã từng thấy Bác không ngủ trên con thuyền lênh đênh trên vượt đại dương để tìm đường cứu nước:
“Đêm xa nước đầu tiên ai nỡ ngủ Sóng vỗ dưới thân tàu đâu phải sóng quê hương Trời từ đây chẳng xanh màu xứ sở
Xa nước rồi càng hiểu nước đau thương”
(Người đi tìm hình của nước- Chế Lan Viên) Rrồi ta còn thấy Bác không ngủ vì lo cho vận nước khi mà ngày tổng khởi nghĩa sắp tới gàn mà bản than còn chịu cảnh tù đày
“ một canh hai canh lại ba canh
Trằn trọc băn khoăn giấc chẳng thành
Canh bốn canh năm vừa chợp mắt
Sao vàng năm cánh mộng hồn quanh”
Rồi Bác còn không ngủ vì:
“ thương cho đoàn dân công Đêm nay ngủ ngoài rừng Rải lá cây làm chiếu Manh áo phủ làm chăn”
(Đêm nay Bác không ngủ -Minh Huệ) Biết bao đêm Bác không ngủ, trái tim Bác luôn tràn ngập tinh yêu thương vì nhân dân vì dân tộc :
“ Chỉ biết quên mình cho hết thảy Như dòng sông chảy nặng phù sa”, Nay đất nước đã bình yên, Nam Bắc đã sum họp một nhà, đất nước nối liền một dải, Bác mới được ngủ một giấc ngủ ngon lành đến thế Bao quanh giấc ngủ của Bác là một “vầng trăng sáng dịu hiền” Đó là hình ảnh ẩn dụ cho những năm tháng làm việc của Bác lúc nào cũng có vầng trăng bên cạnh bầu bạn Từ giữa chốn tù đày đến “cảnh khuya” núi rừng Việt Bắc, rồi “nguyên tiêu”…trăng là tri
kỉ gắn bó, tuy vậy, Bác chưa bao giờ thảnh thơi để ngắm trăng đúng nghĩa Khi thì “trong tù không rựơu cũng không hoa”, khi thì “việc quân đang bận”, khì thì
“ lo nỗi nước nhà” Chỉ có bây giờ, trong giấc ngủ yên, vầng trăng ấy mới thật sự
là vầng trăng yên bình, để Bác nghỉ ngơi và ngắm Trăng dịu hiền, soi sáng hình ảnh Bác Vẫn biết là như thế, vẫn biết là Bác đang ngủ đấy thôi nhưng khi nghĩ về
sự thật Bác đã ra đi nhà thơ vẫn thấy đau nhói trong tim:
“Vẫn biết trời xanh là mãi mãi
Trang 4Mà sao nghe nhói ở trong tim”
Trời xanh là vô tận, là mãi mãi , Bác vẫn sống đấy, vẫn còn dõi theo Tổ quốc mãi mãi như màu xanh thanh bình trên nền trời , Tổ quốc độc lập Bác như trời xanh, Bác là mãi mãi, Bác vẫn sống trong tâm tưởng mỗi chúng ta, Bác mãi hiện diện trên mỗi phần đất, mỗi nhành hoa, Bác đã hóa thân vào cỏ cây hoa lá, vào non sông gấm vóc để trường tồn cùng dân tộc Nhưng con tim ta vẫn nhói đau
vì một sự thật Bác đã ra đi Một từ “nhói” của nhà thơ nói hộ ta nỗi đau đớn, nỗi đau vượt lên mọi lí lẽ, mọi lí trí Bác mất thật rồi, ta không còn có Bác trong cuộc đời này nữa Mất Bác, là mất mát lớn lao không gì bù đắp được Tổ quốc ta đã thật sự không còn Bác dõi theo từng bước chân, không còn được Bác nâng đỡ mỗi khi vấp ngã Bác ra đi, nỗi đau ấy liệu có từ ngữ nào diễn tả hết? Cả đàn con Việt Nam luôn tiếc thương Bác, luôn nhớ về Bác vĩ đại, hình ảnh Bác không thể xoá nhoà
Khổ cuối bài thơ Viếng Lăng Bác thể hiện nỗi lòng của người con miền
Nam đối với vị chủ tịch vĩ đại của đất nước.
“ Mai về miền Nam thương trào nước mắt
Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác
Muốn làm đóa hoa tỏa hương đâu đây
Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này”
Mới chỉ nghĩ đến mai về miền Nam mà tác giả đã “ Thương trào nước mắt” Động từ " thương trào" đã thể hiện rất sâu sắc nỗi lòng của nhà thơ Đây là một động từ mạnh, diễn tả cảm xúc mãnh liệt, là " trào" chứ không phải là " rưng rưng" hay " ngậm ngùi", là niềm thương cảm sâu sắc, là nỗi xót xa, đau đớn khi phải rời xa Bác trong lòng người con miền nam Điệp từ " Muốn làm" được lặp lại 3 lần
đã cho thấy niềm khát khao được ở bên Bác, được hóa thân vào những vật nhỏ bé nhưng vô cùng thân thương luôn luôn gần bên Bác Người con miền Nam khao khát thành “con chim" để dâng tiếng hót, thành "bông hoa" để dâng sắc hương lên Bác Đặc biệt là muốn hóa thân thành " cây tre trung hiếu", cho thấy ước vọng của người con miền Nam muốn được bên Bác, cống hiến tất cả cuộc đời mình cho sự nghiệp của quốc gia, dân tộc Các tính từ trung, hiếu thể hiện phẩm chất tốt đẹp của con người việt Nam Trung hiếu với Bác cũng chính là trung hiếu với nhân dân đất nước Khát vọng của nhà thơ thật giản dị nhưng cũng thạt thiêng liêng xúc động Ước vọng này không chỉ của riêng tác giả mà còn là của tất cả mọi người dân Việt Nam.
Bài thơ “Viếng lăng Bác” của Viễn Phương đã sống trong lòng độc giả hơn
40 năm nay và con lâu hơn nữa không chỉ bởi cảm xúc trân thành mãnh liệt mà còn bởi nghệ thuật rất đặc sắc Bài thơ viết theo thể tự do nhiều hình ảnh ẩn dụ, nhân hóa đẹp Nhịp thơ linh hoạt, giọng thơ vừa trang trọng, thành kính, vừa tha thiết sâu lắng, vừa đau xót tự hào, ngôn ngữ thơ bình dị mà cô đúc nhà thơ Viễn Phương đã bày tỏ được niềm xúc động cùng lòng biết ơn sâu sắc đến Bác trong một dịp ra miền Bắc viếng lăng Bác Bài thơ là tiếng nói chung của toàn thể nhân dân Việt Nam
Trang 5Tóm lại, bằng tất cả tình cảm chân thành, Viễn Phương đã làm “Viếng lăng
Bác” trở thành một bản tình ca bất tận để lại ấn tượg sâu sắc cho bao người dân Việt Nam Bài thơ hay không chỉ vì các nghệ thuật độc đáo mà quan trọng hơn, đó
là sự kết hợp nhuẫn nhị giữa cái “tâm” của một nguời con yêu nước và cái “tài” của người nghệ sĩ Rất nhiều năm tháng đã đi qua nhưng mỗi thế hệ đọc “Viếng lăng Bác” đều đón nhận vào tâm hồn mình một ánh sáng tư tưởng, tình cảm của nhà thơ và đồng thời cũng thấm nhuần vẻ đẹp trong suốt, lấp lánh toả ra từ chính cuộc đời, trí tuệ và trái tim Bác Hồ.