Cùng với những thành tựu về hợp tác kinh tế - thương mại của một liên kết khu vực năng động và hiệu quả thì những thành tựu về hợp tác an ninh tại ARF của ASEAN có tác động tích cực tới
Trang 1TS Lª Mai Anh *
ăm 2007, ASEAN kỉ niệm 40 năm
ngày thành lập và 13 năm ngày thành
lập Diễn đàn khu vực ASEAN (ASEAN
regional forum - ARF) Cùng với những
thành tựu về hợp tác kinh tế - thương mại
của một liên kết khu vực năng động và hiệu
quả thì những thành tựu về hợp tác an ninh
tại ARF của ASEAN có tác động tích cực tới
tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN theo
định hướng của Tầm nhìn ASEAN năm
2020 tại Tuyên bố Hà Nội ngày 15/12/1997,
đó là xây dựng Hiệp hội các quốc gia Đông
Nam Á thành một khối hài hòa, hướng ra
bên ngoài, sống trong hòa bình, ổn định và
thịnh vượng, liên kết với nhau bằng quan hệ
đối tác trong phát triển năng động và trong
cộng đồng các xã hội quan tâm đến nhau
Phù hợp với định hướng chiến lược đó, trong
thập kỉ cuối của thiên niên kỉ thứ hai và bước
sang thiên niên kỉ thứ ba, ASEAN đã nỗ lực
xây dựng cho mình và cho toàn khu vực
những cơ chế hợp tác toàn diện, bao gồm cả
hợp tác an ninh tại ARF
1 Diễn đàn khu vực ASEAN hiện đang
là cơ chế hợp tác an ninh đa phương duy
nhất tại châu Á - Thái Bình Dương ASEAN
đã phải tốn không ít công sức trong việc tìm
kiếm giải pháp thích hợp cho mô hình hợp
tác an ninh tại đây Ngay khi chiến tranh
lạnh kết thúc, các nước Đông Nam Á phải
đương đầu với mối quan ngại mới về nguy
cơ xuất hiện “khoảng trống quyền lực”, khi
mà cả Mĩ và Nga đã buộc phải rút bỏ căn cứ quân sự ở Đông Nam Á Cuộc đối đầu giữa các nước lớn tuy đã tạm thời lắng xuống trên phạm vi toàn cầu cũng như ở Đông Nam Á nhưng môi trường chiến lược Đông Nam Á không vì thế mà giảm bớt sự nhạy cảm về tương quan lực lượng bên trong và ngoài khu vực Điều này xuất phát từ thực tế Đông Nam Á luôn có vị trí rất quan trọng đối với chính sách của các nước lớn, đặc biệt là các nước lớn ở châu Á Đó là chưa kể đến mối quan ngại truyền thống về khả năng bùng nổ những va chạm hoặc xung đột giữa các nước Đông Nam Á nảy sinh từ các vấn đề do lịch
sử để lại, kết hợp với nguy cơ tiềm tàng khác, hiện hữu ngay trong lòng các quốc gia Đông Nam Á.(1)
Những thách thức nêu trên làm cho môi trường chiến lược ở đây vốn đã thiếu sự gắn kết sẽ lại càng trở nên bấp bênh, đe dọa hoà bình, an ninh và lợi ích sống còn của các quốc gia ASEAN Bối cảnh quốc tế và khu vực đó đã buộc ASEAN phải nhanh chóng
có những nỗ lực lớn nhằm tìm kiếm giải pháp mới cho hợp tác an ninh châu Á - Thái Bình Dương bên cạnh những nỗ lực đã đạt được ở thời kì trước như sáng kiến về khu vực hòa bình, tự do, trung lập - ZOFPAN (Zone of
peace freedom and neutralia) ra đời tại Hội
nghị bộ trưởng ASEAN ở Kuala Lumpur năm
N
* Khoa đào tạo thẩm phán Học viện tư pháp
Trang 21971(2) hoặc khu vực Đông Nam Á không có
vũ khí hạt nhân (Southeast Asian nuclear
weapon free zone – SEANWFZ) hình thành
từ Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ ba
họp tại Manila ngày 15/12/1987
Có thể thấy quá trình tìm kiếm giải pháp
cho hợp tác an ninh của ASEAN trong điều
kiện phát triển mới là quá trình ASEAN cố
gắng tháo gỡ những ngòi nổ dễ gây xung đột
trong khu vực đồng thời tìm cách khai phá
các con đường để tiến tới thiết lập cơ chế
hợp tác an ninh đa phương phù hợp tính đa
dạng của khu vực châu Á - Thái Bình
Dương Sáng kiến thành lập Diễn đàn khu
vực ASEAN đã hình thành từ chính quá
trình này và sáng kiến đó được chấp nhận tại
Hội nghị các bộ trưởng ngoại giao ASEAN
lần thứ 26 Sau đó, nhiều cường quốc trong
và ngoài khu vực Đông Nam Á cũng nhiệt
tình ủng hộ sáng kiến của ASEAN như Mĩ,
Trung Quốc, Nhật Bản, Nga… Việc thành
lập diễn đàn hợp tác an ninh đa phương cho
khu vực là thực tế khách quan, bởi trong môi
trường toàn cầu hoá an ninh của Đông Nam
Á tuỳ thuộc rất lớn vào an ninh toàn cầu mà
trước hết là an ninh ở châu Á - Thái Bình
Dương Do đó, nếu các quốc gia ASEAN
muốn Đông Nam Á có được nền an ninh ổn
định và vững chắc thì cần phải kiến tạo được
nền hoà bình và an ninh chung cho toàn khu
vực châu Á - Thái Bình Dương Trong tương
quan chung tại Đông Nam Á, các nước lớn
thường đóng vai trò là tác nhân quan trọng
đối với hoà bình và ổn định ở khu vực này
nên nếu không tìm được cách để đưa các
nước lớn vào khuôn khổ có tính thể chế khu
vực thì chính những quốc gia này có thể sẽ
có những hoạt động làm phương hại tới hoà bình và an ninh của Đông Nam Á
2 Hội nghị thành lập Diễn đàn khu vực ASEAN được tổ chức vào ngày 25/7/1994, với sự có mặt của sáu nước thành viên ASEAN, các bên đối thoại của ASEAN và
ba nước quan sát viên là Việt Nam, Lào, Papua Niu Ghinê.(3) Sau khi xem xét các sáng kiến hợp tác an ninh đa phương do các nước trong và ngoài khu vực đề xướng, các nhà lãnh đạo ASEAN đã quyết định chấp nhận sáng kiến thành lập ARF của Viện nghiên cứu chiến lược và quốc tế ASEAN (ASEAN ISIS) đưa ra ARF chính thức ra đời trên cơ sở Tuyên bố của Chủ tịch ARF với sự nhất trí tán thành của các nước thành viên Mặc dù đã có sự khởi động ngay từ ARF-1 nhưng phải đến ARF-2 họp ở Brunây (tháng 8/1995) và ARF-3 họp ở Indonesia ( tháng 7/1996), cơ cấu tổ chức và cơ chế vận hành của ARF mới hoàn tất Về tính chất, ARF là diễn đàn đối thoại cởi mở và tham khảo về các vấn đề an ninh - chính trị khu vực nhằm thảo luận và hoà hợp các quan điểm khác nhau giữa các nước tham gia ARF với mục đích giảm thiểu các nguy cơ đối với
an ninh Tại diễn đàn này ASEAN được thừa nhận đóng vai trò lãnh đạo
Về cơ cấu tổ chức, ARF gồm:
* Hội nghị thường niên ARF, họp ngay sau Hội nghị bộ trưởng ASEAN Những cuộc họp này được tiến hành theo hai kênh:
- Kênh thứ nhất là kênh của chính phủ các nước thành viên ARF
- Kênh thứ hai là kênh của các viện nghiên cứu chiến lược và các tổ chức phi chính phủ Cả hai kênh này có sự phối hợp
Trang 3trong hoạt động, thông qua Chủ tịch đương
nhiệm của ARF
* Nhóm hỗ trợ giữa hai kì họp (Inter -
sessional support group - ISG) về xây dựng
lòng tin, nhất là việc đối thoại về những
nhận thức đối với an ninh và báo cáo về
chính sách quốc phòng
* Hội nghị giữa hai kì họp (Inter -
sessions meetings - ISMs), liên quan đến các
hoạt động hợp tác, bao gồm cả hoạt động gìn
giữ hòa bình
Phương thức hoạt động của ARF kết hợp
đồng thời hai yếu tố khuôn khổ và quá trình
hợp tác, giải quyết xung đột
(a) Sự hiện diện của khuôn khổ hợp tác
trong ARF được xác định bằng:
- Những nguyên tắc ghi nhận tại Hiệp
ước hữu nghị và hợp tác Đông Nam Á
(TAC) được kí tại Hội nghị cấp cao lần thứ
nhất của các nước ASEAN ở Bali
(Indonesia) ngày 24/2/1976 TAC đã qua hai
lần sửa đổi vào tháng 12/1987 và tháng
7/1998 Năm 1992, Đại hội đồng Liên hợp
quốc đã thông qua nghị quyết tán thành
những tôn chỉ, nguyên tắc và điều khoản có
liên quan của TAC, tạo cơ sở pháp lí để các
nước ngoài khu vực Đông Nam Á gia nhập
hiệp ước này Với ARF, nguyên tắc tồn tại
trong TAC được vận dụng với tính chất của
quy tắc ứng xử, điều chỉnh mối quan hệ giữa
các quốc gia và các hoạt động hợp tác an ninh;
- Điều kiện để trở thành thành viên của
ARF là: Quốc gia độc lập, cam kết và hoạt
động một cách hợp tác để cùng đạt được
mục tiêu của ARF;
- Cơ cấu tổ chức của ARF là các hội nghị
thường niên hay hội nghị giữa hai kì họp Cần lưu ý đây không phải là khuôn khổ mang tính thể chế cao, chặt chẽ vì phải phù hợp với một khu vực đa dạng về dân tộc, tôn giáo, văn hoá, kinh nghiệm lịch sử, chế độ chính trị và trình độ phát triển
(b) Mặt khác, thông qua các hội nghị và các kênh hoạt động, những vấn đề tại khu vực được hoá giải theo tiến trình tìm kiếm giải pháp phù hợp với từng vấn đề nảy sinh
Có thể hiểu đó là sự vận động của diễn đàn được thực hiện theo ba giai đoạn: Một là xây dựng lòng tin; hai là phát triển ngoại giao phòng ngừa(4); ba là xây dựng cách tiếp cận đối với giải quyết các cuộc xung đột Diễn tiến của hợp tác an ninh giữa các thành viên ARF có sự uyển chuyển ở mỗi giai đoạn, tức việc phân chia ba giai đoạn như trên không
có nghĩa là không được phép thảo luận các vấn đề thuộc giai đoạn đã qua khi ARF đã chuyển sang giai đoạn khác
Sau hết, những vấn đề đặt ra trong khuôn khổ diễn đàn, kể cả quyết định của ARF sẽ được đưa ra và thông qua bằng sự đồng thuận, có tham khảo ý kiến rộng rãi và thận trọng của tất cả các nước tham gia
3 Qua nghiên cứu mô hình và thực tiễn hợp tác an ninh tại ARF, có thể nhận thấy, khi quyết định thành lập ARF các thành viên
kì vọng đây sẽ là nơi khuyến khích sự đối thoại, tham khảo có tính chất xây dựng về các vấn đề chính trị - an ninh mà các bên cùng quan tâm và hướng tới việc xây dựng lòng tin cũng như ngoại giao phòng ngừa ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương Trong suốt 13 năm hoạt động, ARF đáp ứng được ở
Trang 4mức độ nhất định những mong muốn của các
thành viên, đó là:
ARF đã thu hút được các cường quốc lớn
cũng như các nước có vai trò quan trọng về
hợp tác chiến lược ở châu Á - Thái Bình
Dương tham gia diễn đàn này Thực tế, ARF đã
đưa các quốc gia vốn khác biệt về lịch sử, tôn
giáo, văn hoá, sắc tộc, chế độ chính trị và trình
độ phát triển, thậm chí thù địch nhau cùng ngồi
vào bàn hội nghị để thảo luận các vấn đề liên
quan tới hoà bình và an ninh trong khu vực Chỉ
riêng điều đó đã mang lại ý nghĩa to lớn cho sự
phát triển của châu Á - Thái Bình Dương
Trên thực tiễn, thông qua diễn đàn ARF,
đã có các cuộc đối thoại với cấp độ, hiệu quả
khác nhau về nhiều vấn đề bất đồng giữa các
quốc gia trong khu vực, như các tranh chấp
trên biển Đông (vấn đề Hoàng Sa, Trường
Sa), vấn đề Cămpuchia, vấn đề bán đảo
Triều Tiên Không những thế, thông qua
ARF, cuối cùng ASEAN đã đưa Trung Quốc
vào tiến trình của diễn đàn đa phương với
các cuộc đối thoại tích cực, từ đó tạo ra cơ
cấu quan trọng để Trung Quốc hòa nhập vào
khu vực châu Á - Thái Bình Dương Ngày
4/11/2002, tại diễn đàn của Hội nghị cấp cao
ASEAN lần thứ VIII họp ở Phnôm - Pênh
(Cămpuchia), ASEAN và Trung Quốc đã kí
Tuyên bố về cách ứng xử của các bên ở biển
Đông (DOC) Tuyên bố DOC bao gồm 10
điểm, tuy không phải là văn kiện pháp lí có
tính ràng buộc như Bộ quy tắc ứng xử mà
các nước trong khu vực mong muốn nhưng
có thể thấy hầu như tất cả các nguyên tắc
chính trong Dự thảo Bộ quy tắc ứng xử của
ASEAN đã được Tuyên bố DOC đề cập ở
những mức độ khác nhau như không sử dụng
vũ lực và đe dọa dùng vũ lực; tự kiềm chế; giải quyết các tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hòa bình; tham khảo ý kiến của nhau; tôn trọng giao lưu hàng hải và hàng không quốc tế Tuyên bố DOC đã đẩy lùi một cuộc chiến tranh hay đụng độ quân sự lớn trên biển Đông, qua đó hình thành nhân tố tích cực để tạo môi trường hợp tác, duy trì hòa bình, ổn định trong khu vực Đây là tiền đề quan trọng để tiến đến xây dựng Bộ quy tắc ứng xử ở biển Đông như lãnh đạo ASEAN
và Trung Quốc đã thỏa thuận Điều này đồng nghĩa với việc hoà bình, ổn định trong khu vực
sẽ được đảm bảo hơn
Thông qua sự hiện diện của mình, ARF không chỉ cung cấp cho các nước vừa và nhỏ công cụ giữ gìn an ninh khu vực mà còn tạo điều kiện cho các nước lớn như Mĩ, Nhật Bản, Nga, Trung Quốc đóng vai trò xây dựng đối với an ninh và ổn định ở châu Á - Thái Bình Dương Bằng những hoạt động trao đổi thông tin, ARF đã xây dựng và nuôi dưỡng một hệ thống thông tin mở rộng về hợp tác an ninh giữa chính phủ và các quan chức quân sự, giữa chính phủ và lực lượng phi chính phủ Điều này cũng là đóng góp quan trọng đối với việc xây dựng lòng tin, tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau giữa các nước thành viên ARF
Bên cạnh nhiều thành tựu về hợp tác an ninh truyền thống, ARF còn có những hoạt động hợp tác chặt chẽ trong lĩnh vực an ninh phi truyền thống Một trong những hoạt động được các thành viên ARF đặc biệt quan tâm là hợp tác chống khủng bố Tại ARF-9 (từ ngày 17 – 19/9/2002), các quốc gia thành
Trang 5viên ARF đã quyết định thành lập Hội nghị
giữa hai kì họp về chống khủng bố và tội
phạm xuyên quốc gia (ISM on CT-TC) do
Mĩ và Malaysia là đồng chủ tịch Hội nghị
hoan nghênh những đóng góp của các nước
thành viên ARF vào cuộc đấu tranh chống
chủ nghĩa khủng bố quốc tế và cam kết tăng
cường hợp tác quốc tế, khu vực và song
phương trong cuộc đấu tranh chống khủng
bố một cách toàn diện để làm cho khu vực
này trở thành địa điểm an toàn
Về phía Hiệp hội, động thái tích cực của
ASEAN thể hiện bằng việc thông qua
Chương trình hành động chống khủng bố tại
Hội nghị đặc biệt bộ trưởng ASEAN họp ở
Kuala Lumpur và việc kí Thoả thuận về trao
đổi thông tin và thiết lập các thủ tục liên lạc
giữa Indonesia, Malaysia và Philippine ngày
7/5/2002 Ngoài ra, trong khuôn khổ ARF,
thông qua hoạt động của Hội nghị các bộ
trưởng ASEAN, Hội nghị bộ trưởng tài
chính ASEAN, Hội nghị quan chức cấp cao
ASEAN về kiểm soát ma tuý – ASOD,
ASEAN đã và đang thực hiện từng bước để
giải quyết một cách toàn diện mối đe doạ
của tội phạm xuyên quốc gia, tiến tới vô hiệu
hoá và diệt trừ tận gốc loại tội phạm này
4 Đánh giá một cách toàn diện thì sự
tồn tại của ARF mang ý nghĩa quyết định
đối với nhiều vấn đề an ninh đa phương của
ASEAN nói riêng và của các quốc gia châu
Á - Thái Bình Dương nói chung Với các
thành viên Hiệp hội, ARF đóng vai trò giải
quyết các vấn đề tranh chấp một cách hòa
bình, chống lại sự đe dọa của các nước lớn
đồng thời tạo cho ASEAN phát huy vai trò
chủ động của mình Vì là khu vực mà các nước lớn luôn muốn mở rộng ảnh hưởng (nhất là Mĩ) nên các nước ASEAN có lợi ích sống còn trong việc làm thế nào để cân bằng lợi ích giữa các nước lớn, loại bỏ khả năng tồn tại “khoảng trống quyền lực” Việc hình thành diễn đàn như vậy với sự tham gia của 25 nước, trong đó có các cường quốc Nga, Mĩ, Nhật, Trung Quốc, EU và các nước khác trong khu vực Đông Nam Á đã làm cho Đông Nam Á trở thành trung tâm trong hệ thống bảo đảm an ninh Đông Á và cả khu vực châu Á - Thái Bình Dương
Với những nước bên ngoài Hiệp hội, thông qua ARF, lần đầu tiên các quốc gia có
cơ hội thảo luận với nhau về các vấn đề an ninh và chính trị tập thể Cũng như ASEAN, hiện tại ARF được coi là tâm điểm của cấu trúc an ninh khu vực trong quan hệ giữa các quốc gia ở khu vực châu Á Còn trong tương lai, ARF có vai trò hữu ích trong việc ngăn chặn những cuộc xung đột có thể xảy ra tại khu vực, vì trên thực tế ARF vẫn chưa khắc phục hoàn toàn được sự chi phối và tranh giành ảnh hưởng của các nước lớn đối với môi trường chiến lược khu vực Đông Nam
Á Thay vì sử dụng biện pháp chiến tranh như ở thế kỉ trước thì hiện nay, các cường quốc lại đang áp dụng nhiều biện pháp chính trị, kinh tế và ngoại giao để giành giật ảnh hưởng của nhau tại khu vực này Mặt khác, nhiều hoạt động hợp tác an ninh giữa các nước trong khu vực vẫn xuất phát chủ yếu từ lợi ích quốc gia chứ chưa phải lợi ích khu vực Vì vậy, những chương trình có sự tương đồng giữa lợi ích quốc gia và lợi ích khu vực
Trang 6thì quan hệ hợp tác an ninh diễn ra khá suôn
sẻ còn khi lợi ích quốc gia của các nước
thành viên không hoàn toàn phù hợp với lợi
ích chung của khu vực thì lợi ích khu vực có
thể bị các quốc gia bỏ qua, thay vào đó là
việc tìm kiếm lợi ích riêng của mình Những
tiến triển gần đây liên quan tới việc hợp tác
khai thác tài nguyên ở biển Đông là dẫn
chứng khá cụ thể về hiện trạng này tại ARF
5 Thành công của ASEAN tại ARF trên
con đường xây dựng Đông Nam Á hoà bình,
ổn định tuy không thể phủ nhận song
ASEAN không vì thế mà tự hài lòng và dừng
lại ở mức độ hợp tác này Nỗ lực to lớn hiện
nay của ASEAN là hướng tới thành lập
Cộng đồng an ninh ASEAN (Asean security
community - ASC) Kế hoạch hiện thực hoá
ASC của ASEAN, đặt trong khung cảnh hợp
tác an ninh toàn khu vực châu Á - Thái Bình
Dương sẽ kết hợp hiệu quả những quan hệ
hợp tác hiện tại của ARF như xây dựng, chia
sẻ chuẩn mực ứng xử giữa các nước với
nhau; ngăn ngừa xung đột; giải quyết xung
đột và kiến tạo hoà bình sau xung đột với
phát triển quan hệ hợp tác an ninh lên tầm
cao mới Trụ cột ASC trong ASEAN được
hình thành và thực hiện trong hệ thống bảo
đảm an ninh toàn diện nhưng không phải là
khối khép kín mà là cơ chế đối thoại dựa trên
nguyên tắc đồng thuận và phong cách
ASEAN Muốn vậy, ASEAN phải luôn giữ
được sự đoàn kết và thống nhất trong Hiệp
hội Bên cạnh việc giữ vai trò chủ đạo đối
với các vấn đề về hoà bình, an ninh và phát
triển ở khu vực, tăng cường thúc đẩy các bên
đối tác tham gia sâu rộng vào khuôn khổ hợp
tác an ninh khu vực như TAC, DOC, SEANWFZ, ASEAN sẽ phải tích cực hơn nữa đối với các chương trình hợp tác an ninh phi truyền thống mà trọng tâm là hợp tác về chống khủng bố, chống tội phạm có tổ chức, xuyên quốc gia./
(1) Chẳng hạn, phong trào li khai của người Hồi giáo
ở Mindanao - Philippine, người Hồi giáo ở Pattani, miền Nam Thái Lan, người Aceh ở Indonesia… Những cố gắng của chính phủ các nước trên mặc dù
có thể buộc các phong trào đó tạm thời lắng xuống nhưng thực chất vẫn chưa hề được giải quyết một cách dứt điểm
(2) Tuyên bố về khu vực hòa bình, tự do, trung lập - ZOFPAN (Zone of peace freedom and neutralia) có nội dung chính là:
- Các nước trong khu vực tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau;
- Không tiến hành các hành động thù địch trực tiếp và gián tiếp nhằm chống lại bất cứ nước nào trong khu vực;
- Bãi bỏ sự có mặt của các cường quốc trong khu vực;
- Phát triển hợp tác trong khu vực;
- Các nước Đông Nam Á tự nắm lấy trách nhiệm tìm kiếm các biện pháp để bảo đảm hòa bình trong khu vực;
- Bảo đảm tôn trọng sự trung lập của Đông Nam Á của các cường quốc
(Xem thêm: Nguyễn Duy Quý, “Tiến tới một ASEAN hòa bình, ổn định và phát triển bền vững”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2004, tr 272)
(3) Hiện nay, ARF có 26 thành viên, bao gồm 10 quốc gia ASEAN, 10 bên đối thoại của ASEAN (là
Úc, Canada, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Hoa Kì, New Zealand, Nga, EU), một quan sát viên của ASEAN là Papua New Guinea và một số quốc gia khác,
đó là Cộng hoà dân chủ nhân dân Triều Tiên, Mông Cổ, Pakistan, Đông Timor, Bangladesh
(4) Ngoại giao phòng ngừa là việc sử dụng các kĩ thuật ngoại giao nhằm ngăn chặn không để xảy ra các tranh chấp, nếu tranh chấp xuất hiện thì ngăn chặn không để chúng leo thang thành xung đột vũ trang và nếu việc làm đó thất bại thì ngăn chặn không để các xung đột lan rộng ra